Κάθε χρόνο στις 30 Σεπτεμβρίου τιμάται η Διεθνής Ημέρα Μετάφρασης, αφιερωμένη στους επαγγελματίες που επιτρέπουν σε ανθρώπους διαφορετικών χωρών, πολιτισμών και γλωσσών να επικοινωνούν.
Ο ΟΗΕ αναγνώρισε επισήμως τη συγκεκριμένη ημέρα το 2017, με το ψήφισμα 71/288 της Γενικής Συνέλευσης, υπογραμμίζοντας ότι η επαγγελματική μετάφραση συμβάλλει στην προσέγγιση των εθνών, στον διάλογο, στην κατανόηση, στη συνεργασία, στην ανάπτυξη και τελικά στην ειρήνη και την ασφάλεια.
Η επιλογή της 30ής Σεπτεμβρίου συνδέεται με τον Άγιο Ιερώνυμο, που θεωρείται προστάτης των μεταφραστών και είναι γνωστός κυρίως για τη μετάφραση της Βίβλου στα λατινικά.
Μια δουλειά πολύ πιο δύσκολη από το «ξέρω ξένες γλώσσες»
Πίσω, όμως, από τη λέξη «μετάφραση» κρύβεται ένας ολόκληρος επαγγελματικός κόσμος. Ο μεταφραστής δεν αρκεί να γνωρίζει άριστα δύο γλώσσες. Πρέπει να αντιλαμβάνεται τις αποχρώσεις, τις διαφορετικές σημασίες μιας λέξης, το πολιτισμικό περιβάλλον, το ύφος και την πρόθεση του συγγραφέα ή του ομιλητή. Άλλη δουλειά είναι η μετάφραση ενός μυθιστορήματος και άλλη ενός συμβολαίου, μιας ιατρικής γνωμάτευσης, μιας δικαστικής απόφασης ή ενός τεχνικού εγχειριδίου.
Και ένα λάθος δεν είναι πάντοτε απλώς ένα λάθος στη λέξη. Σε ένα διπλωματικό κείμενο μπορεί να προκαλέσει παρεξήγηση μεταξύ κρατών. Σε ένα νομικό έγγραφο μπορεί να αλλάξει την ερμηνεία μιας υποχρέωσης. Στην ιατρική μπορεί να αφορά ακόμη και κρίσιμες οδηγίες για έναν ασθενή.
Οι διερμηνείς και η μάχη των δευτερολέπτων
Ακόμη πιο εντυπωσιακή για όποιον την παρακολουθεί είναι η δουλειά του διερμηνέα. Στις αίθουσες του ΟΗΕ, της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε διεθνείς συνόδους, πολιτικές συναντήσεις και συνεντεύξεις Τύπου, οι διερμηνείς καλούνται να ακούσουν, να κατανοήσουν και σχεδόν ταυτόχρονα να αποδώσουν σε άλλη γλώσσα αυτά που λέει ο ομιλητής.
Η ταυτόχρονη διερμηνεία απαιτεί εξαιρετική συγκέντρωση, ταχύτητα σκέψης, μνήμη και πολύ μεγάλη γνώση όχι μόνο της γλώσσας αλλά και του αντικειμένου που συζητείται. Υπάρχει επίσης η διαδοχική διερμηνεία, όπου ο ομιλητής σταματά σε τακτά διαστήματα και ο διερμηνέας αποδίδει όσα ειπώθηκαν, συχνά έχοντας κρατήσει ένα ιδιαίτερο σύστημα σημειώσεων.
Η ελληνική «σχολή» βρίσκεται στην Κέρκυρα
Στην Ελλάδα, η βασική πανεπιστημιακή αναφορά βρίσκεται στην Κέρκυρα. Στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο λειτουργεί το Τμήμα Ξένων Γλωσσών, Μετάφρασης και Διερμηνείας, το οποίο άρχισε να λειτουργεί το ακαδημαϊκό έτος 1986-1987 και αποτελεί το μοναδικό πανεπιστημιακού επιπέδου Τμήμα στην Ελλάδα για την εκπαίδευση ελληνόφωνων μεταφραστών και διερμηνέων.
Οι κύριες γλώσσες εργασίας, εκτός από τα ελληνικά, είναι τα αγγλικά, τα γαλλικά και τα γερμανικά, ενώ στο πρόγραμμα συναντώνται και άλλες γλώσσες. Οι φοιτητές εκπαιδεύονται σε διαφορετικά είδη μετάφρασης, στην ορολογία, στον υποτιτλισμό και στη σύγχρονη μεταφραστική τεχνολογία. Το πρόγραμμα προσφέρει ειδίκευση στη Μετάφραση και ειδίκευση στη Διερμηνεία.
Πόσοι είναι και πόσα κερδίζουν
Πόσοι είναι όμως οι άνθρωποι που ζουν από αυτή τη δουλειά; Ακριβής παγκόσμια απογραφή διερμηνέων δεν υπάρχει, καθώς μεγάλο μέρος του επαγγέλματος ασκείται με freelance συνεργασίες και συχνά οι στατιστικές το εντάσσουν μαζί με τη μετάφραση και την ορολογία. Είναι χαρακτηριστικό, πάντως, ότι η Διεθνής Ομοσπονδία Μεταφραστών (FIT) εκπροσωπεί σήμερα, μέσω 110 επαγγελματικών ενώσεων-μελών της, 67.570 μεταφραστές, διερμηνείς και επαγγελματίες ορολογίας σε ολόκληρο τον κόσμο.
Στην Ελλάδα επίσης δεν υπάρχει ασφαλής επίσημος αριθμός αποκλειστικά για τους ενεργούς διερμηνείς. Στη FIT Europe συμμετέχουν τρεις ελληνικές επαγγελματικές οργανώσεις του χώρου: η Πανελλήνια Ένωση Μεταφραστών, η Πανελλήνια Ένωση Επαγγελματιών Μεταφραστών Πτυχιούχων Ιονίου Πανεπιστημίου και ο ΣΥΔΙΣΕ, ο Ελληνικός Σύλλογος Διερμηνέων Συνεδρίων.
Και οι αμοιβές παρουσιάζουν τεράστιες διαφορές: άλλο ο μισθωτός μεταφραστής ή διερμηνέας, άλλο ο ελεύθερος επαγγελματίας και εντελώς διαφορετική κατηγορία ο υψηλού επιπέδου διερμηνέας διεθνών συνεδρίων. Στα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μάλιστα, οι freelance διερμηνείς περνούν ειδική διαδικασία διαπίστευσης και εργάζονται ανά ημέρα ανάθεσης, ενώ για να γίνει δεκτή μόνο η επαγγελματική εμπειρία ενός υποψηφίου απαιτείται τεκμηρίωση τουλάχιστον 100 ημερών εργασίας σε διερμηνεία συνεδρίων. Δεν υπάρχει λοιπόν ένας «μισθός διερμηνέα»: οι αποδοχές εξαρτώνται από τις γλώσσες, την εξειδίκευση, την εμπειρία, το είδος της διερμηνείας και, κυρίως, από το αν πρόκειται για μόνιμη απασχόληση ή αμοιβή ανά αποστολή και ημέρα εργασίας
Η τεχνητή νοημοσύνη μπήκε στην καμπίνα
Για αιώνες η μετάφραση ήταν αποκλειστικά ανθρώπινη υπόθεση. Σήμερα ζούμε ίσως τη μεγαλύτερη επανάσταση στην ιστορία της. Η ψηφιακή τεχνολογία και κυρίως η τεχνητή νοημοσύνη έχουν φτάσει σε επίπεδο που μέχρι πριν από λίγα χρόνια έμοιαζε με επιστημονική φαντασία.
Ένα ολόκληρο κείμενο μπορεί πλέον να μεταφραστεί μέσα σε ελάχιστο χρόνο σε πολλές διαφορετικές γλώσσες. Δεν μιλάμε πια μόνο για μία λέξη ή μία φράση: μέσα σε δευτερόλεπτα μπορεί κανείς να έχει μπροστά του μεταφρασμένες ολόκληρες σελίδες.
Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η εξέλιξη στο κινητό τηλέφωνο. Σύγχρονες εφαρμογές μπορούν να ακούσουν μια ξένη γλώσσα και να εμφανίσουν ή να εκφωνήσουν σχεδόν σε πραγματικό χρόνο τη μετάφρασή της. Με απλά λόγια, δύο άνθρωποι που δεν γνωρίζουν ο ένας ούτε μία λέξη από τη γλώσσα του άλλου μπορούν ήδη, υπό προϋποθέσεις, να χρησιμοποιήσουν ένα κινητό ως ενδιάμεσο μεταφραστή.
Θα καταργήσει όμως η ΑΙ τους μεταφραστές;
Εδώ βρίσκεται το μεγάλο ερώτημα. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μεταφράσει τεράστιο όγκο κειμένου σε χρόνο που κανένας άνθρωπος δεν θα μπορούσε να ανταγωνιστεί. Μπορεί να βοηθήσει έναν ταξιδιώτη, να μεταφράσει μια καθημερινή συνομιλία ή να δώσει αμέσως το βασικό νόημα ενός κειμένου.
Όμως η γλώσσα δεν είναι μόνο λέξεις. Είναι υπαινιγμοί, ειρωνεία, χιούμορ, πολιτισμικές αναφορές, συναίσθημα, ιδιωματισμοί και πολλές φορές πράγματα που ο ομιλητής εννοεί χωρίς να τα λέει ευθέως.
Και όταν πρόκειται για μια διεθνή συμφωνία, μια δικαστική διαδικασία, μια κρίσιμη διπλωματική συνάντηση, ένα λογοτεχνικό έργο ή ένα ιατρικό κείμενο, η ακρίβεια και η ανθρώπινη ευθύνη εξακολουθούν να έχουν τεράστια σημασία.
Ίσως, λοιπόν, η τεχνητή νοημοσύνη να μην εξαφανίσει τον μεταφραστή και τον διερμηνέα. Είναι όμως ήδη βέβαιο ότι αλλάζει τη δουλειά τους. Ο επαγγελματίας του αύριο δεν θα έχει απέναντί του τη μηχανή. Θα πρέπει να ξέρει να δουλεύει μαζί της, να ελέγχει τα λάθη της, να διορθώνει τις αστοχίες της και να προσθέτει εκείνο που ακόμη δεν χωρά εύκολα σε έναν αλγόριθμο: την ανθρώπινη κατανόηση πίσω από τις λέξεις.
Πηγές
ΟΗΕ – International Translation Day
Ιόνιο Πανεπιστήμιο – Τμήμα Ξένων Γλωσσών, Μετάφρασης και Διερμηνείας
Google Translate – μετάφραση ομιλίας
