Υπάρχουν άνθρωποι που η Ελλάδα τούς χρωστά πολύ περισσότερα από όσα θυμάται. Ένας από αυτούς είναι ο Σάμιουελ Γκρίντλεϊ Χάου (Samuel Gridley Howe), ο Αμερικανός γιατρός που εγκατέλειψε την ασφάλεια της Βοστώνης για να έρθει στην επαναστατημένη Ελλάδα, να πολεμήσει, να χειρουργήσει τραυματίες, να περιθάλψει πρόσφυγες και να βοηθήσει στην ανοικοδόμηση της κατεστραμμένης χώρας.
Η σχέση μου με αυτή την ιστορική προσωπικότητα δεν περιορίζεται στη μελέτη της ελληνικής ιστορίας. Έχει και μια προσωπική διάσταση. Κατά τη θητεία μου ως υφυπουργού Εξωτερικών επισκέφθηκα δύο φορές τον τάφο του, στην ευρύτερη περιοχή της Βοστώνης, ύστερα από την παρακίνηση του παλαιοτερου Έλληνα δημοσιογράφου της Ομογένειας, του Γιώργου Λυκομήτρου.
Μάλιστα, σύμφωνα με όσα μου είχαν επισημανθεί τότε, δεν είχε προηγηθεί ανάλογη επίσκεψη Έλληνα υπουργού ή υφυπουργού, παρότι πολλοί αξιωματούχοι είχαν ταξιδέψει στη Βοστώνη.
Ο τάφος του βρίσκεται στο ιστορικό κοιμητήριο Mount Auburn, στο Κέιμπριτζ της Μασαχουσέτης. Εκεί αναπαύεται από τον Ιανουάριο του 1876 ένας άνθρωπος που συνέδεσε το όνομά του όχι μόνο με την ελευθερία της Ελλάδας, αλλά και με τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Αμερική.
Από το Χάρβαρντ στα πεδία των μαχών του 1821
Ο Σάμιουελ Χάου γεννήθηκε στις 10 Νοεμβρίου 1801, όπως αναγράφεται και στην επιτύμβια πλάκα του. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Μπράουν και στη συνέχεια Ιατρική στο Χάρβαρντ, από όπου αποφοίτησε το 1824.
Επηρεασμένος από τον Λόρδο Βύρωνα και το αμερικανικό φιλελληνικό κίνημα, αποφάσισε να προσφέρει τις υπηρεσίες του στην Ελλάδα. Έφθασε στις αρχές του 1825 και εντάχθηκε στις ελληνικές επαναστατικές δυνάμεις ως στρατιωτικός γιατρός.
Υπηρέτησε στην Πάτρα, στη Μεσσηνία, στο Νεόκαστρο, στο Ναύπλιο και στην Κρήτη. Περιέθαλπε τραυματίες στις μάχες, πραγματοποιούσε χειρουργικές επεμβάσεις και αντιμετώπιζε τις ασθένειες που αποδεκάτιζαν στρατιώτες και αμάχους.
Το 1826 υπηρέτησε ως αρχίατρος στο Πολεμικό Νοσοκομείο Ναυπλίου. Αργότερα ανέλαβε καθήκοντα αρχιάτρου στην περίφημη «Καρτερία», το πρώτο ατμοκίνητο πολεμικό πλοίο του ελληνικού στόλου, υπό τον Φραγκίσκο Άστιγγα.
Δεν επρόκειτο για έναν απλό εθελοντή. Υπήρξε και μαχητής και γιατρός. Σύμφωνα με τα ιστορικά στοιχεία, δεν αξίωσε ουσιαστικά μισθό για τις υπηρεσίες του προς την ελληνική διοίκηση.
Ο πρωτοπόρος των οργανωμένων νοσοκομείων και των κινητών μονάδων περίθαλψης
Εδώ βρίσκεται μια ιδιαίτερα σημαντική, αλλά λιγότερο γνωστή πλευρά της δράσης του.
Ο Χάου συγκαταλέγεται στους πρωτοπόρους της οργάνωσης στρατιωτικής υγειονομικής περίθαλψης στην επαναστατημένη Ελλάδα.
Τον Μάιο του 1827 υπέβαλε στην ελληνική διοίκηση ένα εξαιρετικά προχωρημένο για την εποχή σχέδιο: τη δημιουργία ενός μόνιμου νοσοκομείου περίπου 100 τραυματιών, σε συνδυασμό με κινητά νοσοκομεία στα στρατόπεδα.
Η βασική του σκέψη ήταν ότι οι τραυματίες έπρεπε να δέχονται άμεση βοήθεια κοντά στις μάχες και στη συνέχεια να μεταφέρονται οργανωμένα σε νοσοκομείο.
Η Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη δημοσιεύει την ιστορική επιστολή του προς την Αντικυβερνητική Επιτροπή, στην οποία διατυπώνεται αυτή η διάκριση ανάμεσα στο σταθερό και το κινητό νοσοκομείο.
Πρόκειται για μία από τις πρώιμες τεκμηριωμένες προσπάθειες συγκρότησης συστηματικού μηχανισμού διακομιδής και περίθαλψης τραυματιών στον Αγώνα. Δεν υπάρχουν, πάντως, επαρκή στοιχεία ώστε να χαρακτηριστεί με βεβαιότητα ο πρώτος γιατρός που ίδρυσε νοσοκομείο στην Ελλάδα.
Τα νοσοκομεία της Πελοποννήσου, του Πόρου και της Αίγινας
Η δράση του Χάου δεν περιορίστηκε στα χειρουργεία των πολεμικών μετώπων.
Στη Μεσσηνία, και συγκεκριμένα στην Καλαμάτα, περιέθαλπε τραυματίες που μεταφέρονταν από τα στρατόπεδα. Στο Ναύπλιο εργάστηκε στα εθνικά νοσοκομεία, ενώ στον Πόρο συνδέθηκε με τη λειτουργία του Αμερικανικού Νοσοκομείου.
Σύμφωνα με ιστορική έρευνα που δημοσιεύει ο Δήμος Πόρου, το νοσοκομείο αυτό εγκαινιάστηκε στις 25 Νοεμβρίου 1827 και ήταν αφιερωμένο στην Υπεραγία Θεοτόκο. Λειτούργησε για σχετικά σύντομο διάστημα, αλλά αποτελεί αξιοσημείωτο παράδειγμα της οργανωμένης αμερικανικής ανθρωπιστικής βοήθειας.
Στην Αίγινα, μεταξύ 1828 και 1830, ο Χάου συνέβαλε στην οργάνωση υγειονομικών υποδομών και στον σχεδιασμό νοσοκομείου και ορφανοτροφείου θηλέων.
Είναι σημαντικό να ξεχωρίσουμε τις δομές στις οποίες υπηρέτησε, τα νοσοκομεία στη λειτουργία των οποίων συμμετείχε και εκείνα των οποίων εισηγήθηκε ή σχεδίασε την ίδρυση. Δεν έχουν όλα τεκμηριωθεί ως προσωπικά του ιδρύματα.
Τα 60.000 δολάρια και η συνεργασία με τον Καποδίστρια
Μετά την πρώτη περίοδο της συμμετοχής του στην Επανάσταση, ο Χάου επέστρεψε στην Αμερική και κινητοποίησε τα φιλελληνικά δίκτυα για τη συγκέντρωση βοήθειας.
Οι προσπάθειές του συνέβαλαν στη συγκέντρωση περίπου 60.000 δολαρίων της εποχής. Με αυτά αγοράστηκαν τρόφιμα, ενδύματα και φάρμακα για τον δοκιμαζόμενο ελληνικό πληθυσμό.
Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, συνεργάστηκε με τον Ιωάννη Καποδίστρια και συνέβαλε στην ανασυγκρότηση της χώρας.
Στην Αίγινα ανέλαβε τη χρηματοδότηση και κατασκευή λιμενικής υποδομής με προβλήτα, χρησιμοποιώντας χρήματα από αμερικανικές δωρεές.
Στα Εξαμίλια της Κορίνθου δημιούργησε τον προσφυγικό οικισμό «Ουασινγκτωνία», όπου εγκαταστάθηκαν δεκάδες οικογένειες. Η βοήθεια συνδεόταν και με την απασχόληση των προσφύγων, ώστε οι άνθρωποι να αποκτούν εισόδημα και να συμμετέχουν στην ανοικοδόμηση.
Ήταν μια προσέγγιση που συνέδεε την ανθρωπιστική συνδρομή με την κοινωνική και οικονομική επανένταξη.
Υπάρχουν μνημεία του Σάμιουελ Χάου στην Ελλάδα;
Η απάντηση είναι ναι. Και μάλιστα περισσότερα από ένα.
Στην Αίγινα, στο λιμάνι, υπάρχει μνημείο με ανάγλυφη προτομή του Αμερικανού φιλέλληνα. Τα αποκαλυπτήρια πραγματοποιήθηκαν στις 15 Απριλίου 2019, παρουσία του τότε Αμερικανού πρέσβη Τζέφρι Πάιατ και του δημάρχου Δημήτρη Μούρτζη.
Στην Αθήνα, στους Αμπελοκήπους, απέναντι από την κατοικία του Αμερικανού πρέσβη, βρίσκεται το Μνημείο της Αμερικανικής Λεγεώνας, με ανάγλυφη μορφή του Χάου. Είναι αφιερωμένο στη συμβολή Αμερικανών φιλελλήνων στην Ελληνική Επανάσταση.
Στην Τρίπολη, επίσης, αναφέρεται μνημείο προς τιμήν του, σύμφωνα με την Εταιρεία για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό.
Το όνομά του έχει δοθεί και σε οδούς στην Αθήνα, στο Ηράκλειο και στα Χανιά.
Μια τιμή που συνεχίζεται μέχρι σήμερα
Τον Σεπτέμβριο του 2026, εννέα απόγονοι του Σάμιουελ Χάου επισκέφθηκαν την Ελλάδα, φιλοξενούμενοι από την Εταιρεία για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό και το Μουσείο Φιλελληνισμού.
Επισκέφθηκαν, μεταξύ άλλων, το μνημείο της Αίγινας και το Μουσείο Φιλελληνισμού, όπου φυλάσσονται προσωπικά αντικείμενα του προγόνου τους και ιστορικά τεκμήρια της προσφοράς του.
Η παρουσία τους υπενθύμισε ότι οι δεσμοί της οικογένειας Χάου με την Ελλάδα παραμένουν ζωντανοί σχεδόν δύο αιώνες μετά την Επανάσταση.
Ο άνθρωπος που αγωνίστηκε και για τα δικαιώματα των τυφλών
Η προσφορά του Χάου δεν σταμάτησε στην Ελλάδα.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες πρωτοστάτησε στην εκπαίδευση ανθρώπων με προβλήματα όρασης και υπήρξε ο πρώτος διευθυντής του ιδρύματος που εξελίχθηκε στο περίφημο Perkins School for the Blind.
Εργάστηκε για τη μόρφωση τυφλών και κωφoτυφλών παιδιών, αναπτύσσοντας καινοτόμες εκπαιδευτικές μεθόδους.
Ταυτόχρονα υπήρξε υπέρμαχος της κατάργησης της δουλείας, ενώ η σύζυγός του, Τζούλια Γουόρντ Χάου, έγινε διάσημη ως δημιουργός του αμερικανικού πατριωτικού ύμνου «Battle Hymn of the Republic».
Ο Χάου υπήρξε, επομένως, μια προσωπικότητα με δράση σε τρία μεγάλα πεδία: την ελευθερία των λαών, την ιατρική περίθαλψη και τα δικαιώματα των ανθρώπων με αναπηρία.
Δύο επισκέψεις που δεν ξεχνώ
Επιστρέφω στον τάφο του Χάου, στο Mount Auburn Cemetery, στο Κέιμπριτζ.
Στο κοιμητήριο αυτό, στη θέση 4987 της Spruce Avenue, βρίσκεται ο οικογενειακός τάφος, όπου έχουν ταφεί και η σύζυγός του και άλλα μέλη της οικογένειας.
Ο τάφος του δεν είναι απλώς ένας τόπος αμερικανικής ιστορικής μνήμης. Για εμάς τους Έλληνες είναι και ένας τόπος εθνικής ευγνωμοσύνης.
Προσωπικά θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικό ότι, χάρη στον Γιώργο Λυκομήτρο, είχα την ευκαιρία να βρεθώ εκεί δύο φορές, με την ιδιότητά μου ως υφυπουργού Εξωτερικών. Μαζί μου ήλθαν και απόγονοι συγγενείς του Χάου
Ο Σάμιουελ Χάου δεν υπήρξε Έλληνας στην καταγωγή. Έγινε, όμως, Έλληνας μέσα από την προσφορά του. Με το νυστέρι του, με τη συμμετοχή του στον Αγώνα, με τα χρήματα που συγκέντρωσε, με τη φροντίδα του για τους τραυματίες, τους πρόσφυγες και τα ορφανά.
Και το ελάχιστο χρέος μας είναι να κρατάμε ζωντανή τη μνήμη του.
