Στις 31 Αυγούστου 1980, στα ναυπηγεία «Λένιν» του Γκντανσκ, ένας 36χρονος ηλεκτρολόγος υπέγραφε τη συμφωνία που αναγνώριζε στους Πολωνούς εργάτες το δικαίωμα να συγκροτούν ανεξάρτητα συνδικάτα και να απεργούν. Ο Λεχ Βαλέσα δεν υπέγραφε απλώς μία εργατική νίκη. Έβαζε την υπογραφή του στην αρχή του τέλους του κομμουνιστικού καθεστώτος στην Πολωνία.
Η Συμφωνία του Γκντανσκ άνοιξε τον δρόμο για τη δημιουργία της «Αλληλεγγύης» – της ιστορικής Solidarność – του πρώτου ανεξάρτητου συνδικάτου σε χώρα του σοβιετικού μπλοκ. Σύντομα συσπείρωσε περίπου δέκα εκατομμύρια ανθρώπους: εργάτες, διανοουμένους, φοιτητές και στελέχη της Καθολικής Εκκλησίας. (nobelprize.org, upi.com, treccani.it)
Ο απολυμένος εργάτης που έγινε σύμβολο
Ο Λεχ Βαλέσα γεννήθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 1943 στο Πόποβο, σε μία φτωχή πολωνική οικογένεια. Εκπαιδεύτηκε ως ηλεκτρολόγος και το 1967 προσλήφθηκε στα ναυπηγεία του Γκντανσκ. Συμμετείχε στις αιματηρές εργατικές κινητοποιήσεις του 1970, όταν οι δυνάμεις ασφαλείας πυροβόλησαν διαδηλωτές, και το 1976 απολύθηκε για τη συνδικαλιστική και αντικαθεστωτική δράση του.
Τον Αύγουστο του 1980 πέρασε τον φράχτη των ναυπηγείων και ανέλαβε την ηγεσία της μεγάλης απεργίας. Με το χαρακτηριστικό μουστάκι, το σήμα της Παναγίας στο πέτο και το υψωμένο χέρι σε σχήμα νίκης, έγινε η αναγνωρίσιμη μορφή της ειρηνικής αντίστασης απέναντι σε ένα πανίσχυρο καθεστώς.
Η δική μου μαρτυρία από τη Βαρσοβία
Τον Ιούνιο του 1981 βρέθηκα στην Πολωνία, ως ο μοναδικός δημοσιογράφος της ΕΡΤ που συνόδευε τον τότε υπουργό Εξωτερικών Κωνσταντίνο Μητσοτάκη. Ο στρατηγός Βόιτσεχ Γιαρουζέλσκι ήταν ήδη πρωθυπουργός και η Πολωνία παρέμενε κάτω από τη βαριά κηδεμονία της Μόσχας.
Ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης ζήτησε από τις πολωνικές αρχές να συναντήσει τον Λεχ Βαλέσα. Το καθεστώς αρνήθηκε. Δεν ήθελε ένας υπουργός Εξωτερικών δυτικής χώρας να προσφέρει με μία χειραψία διεθνή νομιμοποίηση στον επικίνδυνο, για εκείνο, ηγέτη της «Αλληλεγγύης». Η ίδια η πολωνική κυβέρνηση καταγράφει σήμερα ότι εκείνη η επίσκεψη του Ιουνίου 1981 συνοδεύτηκε από την ελληνική υποστήριξη στις πολιτικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. (gov.pl)
Λίγους μήνες αργότερα, στις 13 Δεκεμβρίου 1981, ο Γιαρουζέλσκι επέβαλε στρατιωτικό νόμο. Η «Αλληλεγγύη» τέθηκε εκτός νόμου, χιλιάδες άνθρωποι συνελήφθησαν και ο Βαλέσα παρέμεινε κρατούμενος επί έντεκα μήνες.
Το 1983 τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης για τον μη βίαιο αγώνα του υπέρ των ελεύθερων συνδικάτων και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Δεν ταξίδεψε στο Όσλο, φοβούμενος ότι το καθεστώς δεν θα του επέτρεπε να επιστρέψει. Το βραβείο παρέλαβε η σύζυγός του Ντανούτα, με την οποία απέκτησαν οκτώ παιδιά. (nobelprize.org, wzz.ipn.gov.pl, apnews.com)
Η Μαρία Παπαδοπούλου βρήκε τον Βαλέσα
Εκεί όπου το καθεστώς είχε απαγορεύσει σε εμάς να φθάσουμε το 1981, έφθασε τον Αύγουστο του 1989 η Μαρία Παπαδοπούλου της ΕΡΤ. Μία εκπληκτική πολιτική συντάκτρια, η οποία κατάφερε να βρει τον Βαλέσα και να πάρει μία ιστορική συνέντευξη.
Η συνέντευξη μεταδόθηκε στις 31 Αυγούστου 1989, στο τελευταίο δελτίο ειδήσεων που παρουσίασα στην ΕΡΤ. Από την επομένη άρχιζε για μένα το κεφάλαιο του ΑΝΤ1: πρώτα στο ραδιόφωνο και ταυτόχρονα στο στήσιμο του δημοσιογραφικού τμήματος της τηλεόρασης, η οποία εξέπεμψε επίσημα στις 31 Δεκεμβρίου 1989. (antenna.gr)
Από την «Αλληλεγγύη» στην προεδρία
Το 1989 ο Βαλέσα ηγήθηκε της αντιπολίτευσης στις συνομιλίες της Στρογγυλής Τραπέζης. Οι εκλογές της 4ης Ιουνίου προκάλεσαν πολιτικό σεισμό και οδήγησαν στην πρώτη μη κομμουνιστική κυβέρνηση του σοβιετικού μπλοκ.
Τον Δεκέμβριο του 1990 ο πρώην ηλεκτρολόγος εξελέγη πρόεδρος της Πολωνίας. Υποστήριξε την αποχώρηση της χώρας από τη σοβιετική επιρροή και την πορεία προς το ΝΑΤΟ και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ωστόσο, η προεδρία του χαρακτηρίστηκε από συγκρούσεις με παλιούς συναγωνιστές του και έναν έντονα προσωπικό τρόπο άσκησης της εξουσίας. Το 1995 έχασε την επανεκλογή από τον Αλεξάντερ Κβασνιέφσκι. (ilw.org.pl, wzz.ipn.gov.pl, cbsnews.com)
Ακολούθησε και η πολύχρονη διαμάχη για τον φάκελο «Μπόλεκ», με έγγραφα που τον εμφάνιζαν ως πληροφοριοδότη της μυστικής αστυνομίας στη δεκαετία του 1970. Ο Βαλέσα αρνήθηκε κατηγορηματικά ότι κατέδωσε συναδέλφους ή πληρώθηκε από το καθεστώς, ενώ το 2000 είχε απαλλαγεί από ειδικό δικαστήριο. (cbsnews.com, washingtonpost.com)
Το τέλος που δεν έχει ακόμη γραφτεί
Το πολιτικό τέλος του ήρθε με την ήττα του 1995 και την αποτυχημένη επιστροφή του στις προεδρικές εκλογές του 2000. Όχι όμως και το ιστορικό του τέλος. Ο Λεχ Βαλέσα είναι σήμερα 82 ετών και εξακολουθεί να παρεμβαίνει στον δημόσιο διάλογο για τη δημοκρατία, την Ευρώπη και την Ουκρανία. (reuters.com)
Υπήρξε αντιφατικός, συγκρουσιακός και συχνά δύσκολος. Παραμένει όμως ο ηλεκτρολόγος που απέδειξε ότι ένα συνδικάτο, χωρίς όπλα αλλά με αποφασιστικότητα και εκατομμύρια πολίτες στο πλευρό του, μπορούσε να νικήσει μία δικτατορία και να ανοίξει την πρώτη μεγάλη ρωγμή στο Σιδηρούν Παραπέτασμα.
