Ο Ντόναλντ Τραμπ θα επιστρέψει στην Αμερική λέγοντας ότι υπέγραψε μια «ιστορική» συμφωνία. Ότι σταμάτησε έναν πόλεμο. Ότι ξανάνοιξε τα Στενά του Ορμούζ. Ότι απέτρεψε μια παγκόσμια ενεργειακή και οικονομική κρίση. Όλα αυτά μπορεί να είναι αληθινά. Αλλά το κεντρικό ερώτημα είναι άλλο: ποιος βγήκε πιο δυνατός από αυτή τη συμφωνία; Η Αμερική ή το Ιράν; Και η απάντηση, με βάση όσα προβλέπει το μνημόνιο και όσα μεταδίδουν τα διεθνή μέσα, γέρνει προς την Τεχεράνη.
Η συμφωνία ΗΠΑ – Ιράν, το λεγόμενο «Μνημόνιο Κατανόησης του Ισλαμαμπάντ», δεν είναι απλώς μια διπλωματική υπογραφή. Είναι η καταγραφή ενός νέου συσχετισμού. Η Ουάσιγκτον πήγε στον πόλεμο με τη ρητορική της συντριβής. Η Τεχεράνη βγαίνει από αυτόν με άρση αποκλεισμού, προοπτική άρσης κυρώσεων, επανεκκίνηση των πετρελαϊκών εξαγωγών, οικονομικό μηχανισμό ανασυγκρότησης και, κυρίως, χωρίς να εμφανίζεται ότι παραδόθηκε.
Αυτό από μόνο του είναι πολιτική νίκη.
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο δεν είναι ότι ο Τραμπ υπέγραψε στις Βερσαλλίες, με όλη τη σκηνοθεσία που ταιριάζει στο ύφος του. Είναι ότι ο Ιρανός πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν υπέγραψε στην Τεχεράνη, χωρίς κοινή τελετή, χωρίς δημόσια χειραψία, χωρίς εικόνα υποταγής. Η ιρανική πλευρά απέφυγε το πολιτικό κόστος μιας φωτογραφίας που θα μπορούσε να ερμηνευθεί στο εσωτερικό ως εξευτελισμός. Αντίθετα, κράτησε την αφήγηση της αντοχής.
Και σε τέτοιες συμφωνίες, η εικόνα έχει σχεδόν την ίδια αξία με το κείμενο.
Η Αμερική πήρε τρία πράγματα: παύση των στρατιωτικών επιχειρήσεων, άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ και δέσμευση του Ιράν ότι δεν θα αποκτήσει πυρηνικά όπλα, με μηχανισμό διαχείρισης του εμπλουτισμένου ουρανίου υπό την επίβλεψη του ΔΟΑΕ. Αυτά δεν είναι ασήμαντα. Αν εφαρμοστούν, δίνουν στον Τραμπ επιχειρήματα. Μπορεί να πει ότι σταμάτησε τον πόλεμο, πίεσε το Ιράν στο πυρηνικό ζήτημα και ηρέμησε τις αγορές.
Αλλά το Ιράν πήρε κάτι βαθύτερο: χρόνο, χρήμα, αναγνώριση και πολιτική επιβίωση.
Πρώτον, το μνημόνιο δεν διαλύει το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν εδώ και τώρα. Το μεταφέρει σε διαπραγμάτευση εξήντα ημερών. Η Τεχεράνη δεν εμφανίζεται να παραδίδει άμεσα τα στρατηγικά της χαρτιά. Δεσμεύεται να μη φτιάξει πυρηνικό όπλο, αλλά οι κρίσιμες λεπτομέρειες μένουν για μετά. Για μια χώρα που βρέθηκε υπό αμερικανοϊσραηλινή στρατιωτική πίεση, αυτό είναι κέρδος.
Δεύτερον, οι ΗΠΑ δεσμεύονται σε άρση του ναυτικού αποκλεισμού και σε άμεσες άδειες για την εξαγωγή ιρανικού πετρελαίου. Αυτό σημαίνει χρήμα. Σημαίνει ανάσα στην ιρανική οικονομία. Σημαίνει ότι η Τεχεράνη, αντί να βγαίνει απομονωμένη από τον πόλεμο, ξαναμπαίνει στον ενεργειακό χάρτη.
Τρίτον, υπάρχει πρόβλεψη για οικονομική ανασυγκρότηση του Ιράν με μηχανισμό που φτάνει τα 300 δισ. δολάρια. Ακόμη κι αν η Ουάσιγκτον τονίζει ότι δεν πρόκειται για αμερικανική χρηματοδότηση, η πολιτική ουσία παραμένει: η συμφωνία δεν τιμωρεί απλώς το Ιράν. Του ανοίγει δρόμο οικονομικής επιστροφής.
Τέταρτον, το Ιράν διατηρεί τον ρόλο του στα Στενά του Ορμούζ. Τα Στενά ανοίγουν, αλλά δεν παύουν να είναι το μεγάλο στρατηγικό χαρτί της Τεχεράνης. Η διεθνής οικονομία δεν πιέστηκε επειδή η Αμερική δεν είχε αεροπλάνα ή στόλους. Πιέστηκε επειδή το Ιράν είχε τη δυνατότητα να κρατήσει όμηρο έναν από τους πιο κρίσιμους ενεργειακούς διαδρόμους του πλανήτη. Και αυτό το κατάλαβαν όλοι.
Εδώ βρίσκεται η καρδιά της συμφωνίας. Ο Τραμπ μπορεί να εμφανίσει την επαναλειτουργία του Ορμούζ ως νίκη. Όμως το γεγονός ότι χρειάστηκε πολιτική συμφωνία για να ανοίξει, δείχνει ότι η στρατιωτική πίεση δεν αρκούσε. Αν η Αμερική είχε επιτύχει τους στόχους της διά της ισχύος, δεν θα χρειαζόταν να δώσει στην Τεχεράνη τόσο μεγάλο πακέτο ανταλλαγμάτων.
Αυτό είναι το σημείο που κάνει τον Τραμπ πολιτικά ευάλωτο.
Διότι ο ίδιος ο Τραμπ είχε χτίσει την εικόνα του πάνω στην ιδέα ότι δεν κάνει «κακές συμφωνίες». Ότι δεν πληρώνει αντιπάλους. Ότι δεν επαναλαμβάνει τα λάθη του Ομπάμα με το πυρηνικό deal του 2015. Και τώρα βρίσκεται να υπογράφει ένα μνημόνιο που, κατά την κριτική πολλών διεθνών αναλυτών, μοιάζει να δίνει στο Ιράν περισσότερα άμεσα οφέλη απ’ όσα εξασφαλίζει η Ουάσιγκτον στο πεδίο των μόνιμων δεσμεύσεων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Αμερική δεν κέρδισε τίποτα. Κέρδισε την αποφυγή μιας μεγαλύτερης καταστροφής. Κέρδισε την αποκλιμάκωση. Κέρδισε χρόνο. Κέρδισε τη δυνατότητα να πει στις αγορές, στους συμμάχους και στους ψηφοφόρους ότι ο πόλεμος δεν θα γίνει ανεξέλεγκτος.
Αλλά αυτά είναι κέρδη διαχείρισης κρίσης. Όχι κέρδη στρατηγικής υπεροχής.
Το Ιράν, αντίθετα, κέρδισε από τη θέση του πιεσμένου. Αυτό είναι το παράδοξο. Μια χώρα που βομβαρδίστηκε, αποκλείστηκε και πιέστηκε στρατιωτικά, υπογράφει τελικά συμφωνία που της επιτρέπει να συνεχίσει να υπάρχει ως κεντρικός παίκτης. Δεν διαλύεται. Δεν ταπεινώνεται. Δεν αποσύρεται από τον Λίβανο ως ηττημένη δύναμη. Αντιθέτως, το μέτωπο του Λιβάνου μπαίνει μέσα στη συμφωνία, κάτι που για την Τεχεράνη και τη Χεζμπολάχ αποτελεί σημαντικό πολιτικό κέρδος.
Τι γράφουν τα διεθνή ΜΜΕ
Δεν είναι τυχαίο ότι η ιρανική πλευρά και τα μέσα που πρόσκεινται στην Τεχεράνη μιλούν για «νίκη». Η Press TV μετέδωσε δηλώσεις Ιρανών αξιωματούχων που παρουσιάζουν τη συμφωνία ως επιβεβαίωση της αντοχής της χώρας. Το Al Jazeera εστίασε στο γεγονός ότι το μνημόνιο τίθεται σε ισχύ και περιλαμβάνει τερματισμό του πολέμου σε όλα τα μέτωπα, μαζί με την επαναλειτουργία του Ορμούζ. Το Reuters και το Associated Press, με πιο ψυχρή γλώσσα, καταγράφουν την ουσία: αρχική συμφωνία, 60 ημέρες για τελική διευθέτηση, άνοιγμα των Στενών, πετρελαϊκές εξαγωγές και κυρώσεις στο τραπέζι.
Στην Ευρώπη, η ανάγνωση είναι πιο επιφυλακτική. Ο Guardian μιλά για μια συμφωνία που προσφέρει ηρεμία τώρα, αλλά αφήνει κινδύνους μπροστά. Η βασική ευρωπαϊκή ανησυχία είναι ότι η αποκλιμάκωση μπορεί να αποδειχθεί προσωρινή αν οι τεχνικές διαπραγματεύσεις για τα πυρηνικά, τις κυρώσεις και τον Λίβανο κολλήσουν. Η Γαλλία, μέσω Μακρόν, έσπευσε να παρουσιάσει τη συμφωνία ως βήμα προς τη βιώσιμη ειρήνη και ως κλειδί για την αποκλιμάκωση στις τιμές της ενέργειας. Αλλά η Ευρώπη γνωρίζει ότι μια συμφωνία που ανοίγει το Ορμούζ για σήμερα, δεν λύνει αυτομάτως το πρόβλημα της ασφάλειας για αύριο.
Στην Αμερική, η εικόνα είναι διχασμένη. Ο Λευκός Οίκος προβάλλει την υπογραφή ως ιστορική επιτυχία. Αμερικανικά μέσα, όμως, καταγράφουν τις αντιδράσεις Ρεπουμπλικανών που βλέπουν υπερβολικές παραχωρήσεις προς την Τεχεράνη. Το Associated Press σημειώνει ότι η συμφωνία επιτρέπει στο Ιράν να πουλήσει ελεύθερα πετρέλαιο και δίνει μερική ανακούφιση από κυρώσεις, ενώ οι τελικές δεσμεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα μετατίθενται στη συνέχεια. Αυτό είναι ακριβώς το επιχείρημα όσων θεωρούν ότι ο Τραμπ πήρε την παύση του πολέμου, αλλά πλήρωσε ακριβά το πολιτικό αντίτιμο.
Στην Ασία, η ανάγνωση είναι κυρίως οικονομική. Τα ασιατικά χρηματιστήρια αντέδρασαν θετικά, γιατί η αγορά βλέπει το Ορμούζ, το πετρέλαιο και τη σταθερότητα. Για την Κίνα, την Ινδία, την Ιαπωνία και τις μεγάλες ασιατικές οικονομίες, το ερώτημα δεν είναι αν ο Τραμπ θα πανηγυρίσει. Είναι αν τα πλοία θα περάσουν, αν οι τιμές θα πέσουν και αν θα αποφευχθεί νέα ενεργειακή κρίση. Από αυτή την άποψη, η συμφωνία είναι καλοδεχούμενη. Όχι επειδή λύνει τα γεωπολιτικά προβλήματα, αλλά επειδή αγοράζει χρόνο. Και βεβαίως μεγάλη κερδισμένη η Κίνα.
Στη Μέση Ανατολή, η ανάγνωση είναι πιο πολιτική και πιο σκληρή. Το Ιράν προβάλλεται ως χώρα που άντεξε. Η Χεζμπολάχ βλέπει τη συμπερίληψη του Λιβάνου ως δική της δικαίωση. Το Ισραήλ, αντίθετα, εμφανίζεται ως ο μεγάλος ανήσυχος της επόμενης ημέρας, γιατί η συμφωνία περιορίζει την ελευθερία κινήσεων στο λιβανικό μέτωπο και μεταφέρει την πρωτοβουλία από το πεδίο της στρατιωτικής ισχύος στο τραπέζι της διαπραγμάτευσης.
Άρα, ποιος είναι ο κερδισμένος;
Αν το ερώτημα είναι ποιος θα βγει στις κάμερες και θα πει ότι έφερε την ειρήνη, η απάντηση είναι: ο Τραμπ. Αν όμως το ερώτημα είναι ποιος πέτυχε να μετατρέψει τη στρατιωτική πίεση σε πολιτικά, οικονομικά και διπλωματικά ανταλλάγματα, η απάντηση είναι: το Ιράν.
Ο Τραμπ κέρδισε την εικόνα της υπογραφής.
Το Ιράν κέρδισε το περιεχόμενο της διαπραγμάτευσης.
Ο Τραμπ θα πανηγυρίσει ότι σταμάτησε τον πόλεμο.
Το Ιράν θα πανηγυρίσει ότι δεν ηττήθηκε.
Και στην πραγματική διπλωματία, πολλές φορές αυτό αρκεί για να θεωρηθείς νικητής.
Το τελικό αποτέλεσμα θα κριθεί στις επόμενες 60 ημέρες. Αν το Ιράν δεχθεί ουσιαστικούς, ελέγξιμους περιορισμούς στο πυρηνικό του πρόγραμμα και αν το Ορμούζ μείνει ανοικτό χωρίς νέους εκβιασμούς, τότε ο Τραμπ θα μπορεί να διεκδικήσει μια δύσκολη αλλά πραγματική επιτυχία. Αν όμως η Τεχεράνη πάρει την οικονομική ανάσα, κρατήσει τα στρατηγικά της χαρτιά και μεταφέρει τις τελικές αποφάσεις σε ατέρμονες συνομιλίες, τότε η ιστορία θα γράψει ότι ο Αμερικανός πρόεδρος υπέγραψε στις Βερσαλλίες μια συμφωνία που έμοιαζε αμερικανική νίκη, αλλά λειτούργησε ως ιρανική διάσωση.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ενοχλητικό για τον Τραμπ: ότι μπορεί να κέρδισε τη σκηνή, αλλά όχι απαραίτητα την παρτίδα.
