Στις 16 Οκτωβρίου 1909, η Ελλάδα βρισκόταν μπροστά σε ένα πρωτοφανές θέαμα: ελληνικά πολεμικά πλοία στρέφονταν εναντίον άλλων ελληνικών πολεμικών πλοίων, με τα πυροβόλα τους να ανοίγουν πυρ στα νερά της Σαλαμίνας.
Δεν επρόκειτο για πόλεμο με ξένη δύναμη. Ήταν μια ένοπλη εσωτερική σύγκρουση στο Πολεμικό Ναυτικό, με πρωταγωνιστή τον υποπλοίαρχο Κωνσταντίνο Αλφονσάτο Τυπάλδο και ομάδα νεαρών αξιωματικών που απαιτούσαν ριζικές αλλαγές στη διοίκηση, την ιεραρχία και την οργάνωση του Στόλου.
Το επεισόδιο έμεινε στην ιστορία ως Κίνημα του Τυπάλδου και αποτέλεσε μία από τις πιο αιματηρές εκδηλώσεις στρατιωτικής απειθαρχίας στην Ελλάδα των αρχών του 20ού αιώνα.
Η Ελλάδα μετά το Κίνημα στο Γουδί
Δύο μήνες νωρίτερα, τον Αύγουστο του 1909, ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος είχε πραγματοποιήσει το Κίνημα στο Γουδί, απαιτώντας εκσυγχρονισμό των Ενόπλων Δυνάμεων και αλλαγές στην πολιτική ζωή.
Η ήττα του 1897 από την Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε αφήσει βαθιά τραύματα. Στρατός και Ναυτικό αντιμετώπιζαν προβλήματα εξοπλισμού, εκπαίδευσης, διοίκησης και αξιοκρατίας.
Στο Ναυτικό, μια ομάδα νεότερων αξιωματικών πίστευε ότι οι μεταρρυθμίσεις προχωρούσαν υπερβολικά αργά και ότι οι ανώτεροι αξιωματικοί εξακολουθούσαν να διατηρούν προνόμια.
Επικεφαλής της πιο ριζοσπαστικής ομάδας βρέθηκε ο Κωνσταντίνος Τυπάλδος.
Τι ζητούσαν οι εξεγερμένοι αξιωματικοί
Τα αιτήματα δεν ήταν συνδικαλιστικά με τη σημερινή έννοια του όρου. Αφορούσαν κυρίως την υπηρεσιακή εξέλιξη, την αναδιοργάνωση του Ναυτικού και τη σύνθεση της ανώτερης ιεραρχίας.
Οι κινηματίες ζητούσαν την απομάκρυνση συγκεκριμένων κατηγοριών ανώτερων αξιωματικών που δεν προέρχονταν από τη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων, με ορισμένες εξαιρέσεις, και την πρόσκληση ξένων ειδικών για την αναδιοργάνωση του Στόλου.
Πίστευαν ότι χωρίς δραστικές αλλαγές το Ναυτικό δεν θα μπορούσε να ανταποκριθεί στις ανάγκες της χώρας.
Η κατάληψη του Ναυστάθμου Σαλαμίνας
Στα μέσα Οκτωβρίου, ο Τυπάλδος και περίπου 25 αξιωματικοί κινήθηκαν προς τον Ναύσταθμο της Σαλαμίνας.
Συνέλαβαν τον διοικητή του Ναυστάθμου, υποναύαρχο Δημήτριο Βουδούρη, κατέλαβαν τη νησίδα Λέρο, όπου βρίσκονταν πυρομαχικά, και απέκτησαν τον έλεγχο πέντε αντιτορπιλικών: «Σφενδόνη», «Ναυκρατούσα», «Ασπίς», «Θύελλα» και «Βέλος».
Η κυβέρνηση και η στρατιωτική ηγεσία αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν την ανταρσία με πολεμικά μέσα.
Τα θωρηκτά «Ύδρα», «Σπέτσαι» και «Ψαρά», υπό τον ναύαρχο Ιωάννη Μιαούλη, κινητοποιήθηκαν για να αποκλείσουν τους εξεγερμένους.
Η εμφύλια ναυμαχία και οι νεκροί
Η αντιπαράθεση εξελίχθηκε σε πραγματική ναυμαχία, διάρκειας περίπου είκοσι λεπτών.
Τα πολεμικά πλοία αντάλλαξαν πυρά και προκλήθηκαν ζημιές τόσο σε αντιτορπιλικά όσο και στο θωρηκτό «Ύδρα».
Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων παρουσιάζει διαφορές στις ιστορικές αφηγήσεις. Ορισμένες πηγές αναφέρουν τέσσερις νεκρούς και αρκετούς τραυματίες, ενώ άλλη ιστορική ανασκόπηση καταγράφει οκτώ νεκρούς και πέντε τραυματίες. Επομένως, ο αριθμός δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως οριστικά εξακριβωμένος χωρίς πρόσθετη διασταύρωση.
Η ήττα, η φυγή και η αμνηστία
Η υπεροχή των κυβερνητικών δυνάμεων αποδείχθηκε καθοριστική. Οι εξεγερμένοι υποχώρησαν και ο Τυπάλδος με συνεργάτες του εγκατέλειψαν τα πλοία, αναζητώντας καταφύγιο στην περιοχή της Μεγαρίδας.
Ακολούθησαν συλλήψεις και φυλακίσεις, αρχικά στις φυλακές Αβέρωφ και στη συνέχεια στις φυλακές Συγγρού.
Ωστόσο, η υπόθεση δεν κατέληξε σε μακροχρόνια τιμωρία όλων των πρωταγωνιστών. Οι κινηματίες αμνηστεύθηκαν, ενώ ο Τυπάλδος συνέχισε αργότερα τη στρατιωτική του πορεία και έλαβε μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους.
Πόσες φορές έγινε κίνημα στο ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό;
Δεν υπάρχει ένας αδιαμφισβήτητος συνολικός αριθμός, επειδή άλλες ιστορικές καταγραφές μετρούν μόνο τις αυτοτελείς ναυτικές εξεγέρσεις και άλλες συμπεριλαμβάνουν ευρύτερα στρατιωτικά κινήματα στα οποία συμμετείχαν ναυτικές μονάδες.
Τρεις ιδιαίτερα σημαντικές περιπτώσεις είναι:
1909 – Κίνημα Τυπάλδου: Ένοπλη ανταρσία με εσωτερική ναυμαχία και ανθρώπινες απώλειες.
1944 – Κίνημα του Ναυτικού στη Μέση Ανατολή: Στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, εκδηλώθηκαν εξεγέρσεις σε μονάδες των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων στη Μέση Ανατολή, μεταξύ αυτών και σε πλοία του Στόλου. Η σύγκρουση είχε έντονο πολιτικό χαρακτήρα και συνδεόταν με τις διαφωνίες για τη μεταπολεμική διακυβέρνηση της Ελλάδας.
1973 – Αντιδικτατορικό Κίνημα του Ναυτικού: Αξιωματικοί προετοίμασαν ενέργειες εναντίον της χούντας. Το σχέδιο αποκαλύφθηκε πριν εκτελεστεί, αλλά η αποχώρηση του αντιτορπιλικού «Βέλος» από νατοϊκή άσκηση και η καταφυγή του στην Ιταλία, με κυβερνήτη τον Νίκο Παππά, έδωσαν διεθνή διάσταση στην αντίσταση κατά της δικτατορίας.
Στην πληρέστερη ιστορική αναδρομή πρέπει επίσης να εξεταστούν η συμμετοχή ναυτικών αξιωματικών στο Κίνημα του 1909 και οι στρατιωτικές εξεγέρσεις του Μεσοπολέμου, ιδιαίτερα εκείνες του 1933 και του 1935.
Η ουσιαστική διάκριση είναι ότι δεν είχαν όλα τα κινήματα τον ίδιο σκοπό: άλλα αφορούσαν υπηρεσιακές μεταρρυθμίσεις, άλλα πολιτικές και στρατιωτικές αντιπαραθέσεις και το Κίνημα του 1973 την ανατροπή της δικτατορίας.
Από τα πυρά στη Σαλαμίνα στην αντίσταση κατά της δικτατορίας
Η ιστορία του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού δεν περιορίζεται στις ναυμαχίες εναντίον ξένων στόλων και στην υπεράσπιση των θαλάσσιων συνόρων.
Περιλαμβάνει και στιγμές βαθιάς εσωτερικής σύγκρουσης, κατά τις οποίες αξιωματικοί και πληρώματα βρέθηκαν απέναντι στη στρατιωτική ή την πολιτική εξουσία.
Το Κίνημα του Τυπάλδου το 1909 αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση. Ξεκίνησε με αιτήματα αναδιοργάνωσης και κατέληξε σε αιματοχυσία μεταξύ Ελλήνων ναυτικών.
Μια ιστορική υπενθύμιση ότι οι αντιπαραθέσεις για τη διοίκηση και τον προσανατολισμό των Ενόπλων Δυνάμεων υπήρξαν κατά περιόδους τόσο οξείες, ώστε να φτάσουν μέχρι την ένοπλη σύγκρουση.
