«Χωροφύλαξ ή αστυφύλαξ;». Για τους νεότερους η ερώτηση ακούγεται σχεδόν σαν ατάκα από παλιά ελληνική ταινία. Για πολλές δεκαετίες, όμως, περιέγραφε μια πραγματικότητα: η Ελλάδα είχε δύο διαφορετικά αστυνομικά Σώματα, με διαφορετικές στολές, διαφορετική ιστορία, διαφορετική εκπαίδευση και, κυρίως, διαφορετική φιλοσοφία.
Από τη μία ήταν η Ελληνική Χωροφυλακή, με ιστορία που άρχιζε από τα πρώτα χρόνια του ελληνικού κράτους. Από την άλλη η Αστυνομία Πόλεων, δημιούργημα του 20ού αιώνα, προορισμένη να αστυνομεύει ορισμένα από τα μεγάλα αστικά κέντρα.
Το 1984 ο ιστορικός αυτός διαχωρισμός τελείωσε. Η κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου αποφάσισε τη συγχώνευση των δύο Σωμάτων και με τον Ν. 1481/1984 δημιουργήθηκε η Ελληνική Αστυνομία – ΕΛ.ΑΣ. (Αστυνομία Ελλάδος)
Η Χωροφυλακή γεννήθηκε μαζί με το ελληνικό κράτος
Η Ελληνική Χωροφυλακή ιδρύθηκε το 1833, λίγους μήνες μετά την άφιξη του Όθωνα. Το Βασιλικό Διάταγμα «Περί σχηματισμού της Χωροφυλακής» δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο εκείνης της χρονιάς.
Και εδώ βρίσκεται το κλειδί για να καταλάβουμε τη διαφορά της από την κατοπινή Αστυνομία Πόλεων: η Χωροφυλακή συστάθηκε ως «ένοπλον σώμα διεπόμενον υπό των στρατιωτικών κανονισμών».
Οργανώθηκε κατά τα γαλλικά πρότυπα και η πρώτη δύναμή της περιλάμβανε αρχηγό, 25 αξιωματικούς, 103 ενωμοτάρχες, 800 πεζούς και 120 έφιππους χωροφύλακες. Πολλοί από τους πρώτους άνδρες της προέρχονταν από τους αγωνιστές της Επανάστασης του 1821. (Π.Ο.Α.Α.Σ.Α.)
Ήταν λοιπόν από τη γέννησή της ένα Σώμα με πολύ ισχυρό στρατιωτικό DNA: βαθμοί, ιεραρχία, αυστηρή πειθαρχία και δυνατότητα δράσης σε μια Ελλάδα όπου η ληστεία, οι τεράστιες αποστάσεις και η απουσία οργανωμένου κρατικού μηχανισμού αποτελούσαν καθημερινότητα.
Η Αστυνομία Πόλεων ήρθε σχεδόν έναν αιώνα αργότερα
Η ανάγκη για ένα διαφορετικό μοντέλο αστυνόμευσης των μεγάλων αστικών κέντρων οδήγησε επί Ελευθερίου Βενιζέλου στη δημιουργία της Αστυνομίας Πόλεων.
Ο θεσμός οργανώθηκε με τη βοήθεια βρετανικής αστυνομικής αποστολής και επικεφαλής της βρέθηκε ο Φρειδερίκος Χάλλιντεϋ, ο οποίος έγινε ο πρώτος αρχηγός της.
Το σχέδιο προέβλεπε Αστυνομία Πόλεων σε Αθήνα, Πειραιά, Θεσσαλονίκη, Πάτρα και Κέρκυρα. Η Θεσσαλονίκη όμως τελικά δεν εντάχθηκε ποτέ στο νέο Σώμα και παρέμεινε στη Χωροφυλακή. (Police Magazine)
Πρώτη ήταν η Κέρκυρα το 1921. Ακολούθησε η Πάτρα το 1922, ο Πειραιάς το 1923 και η Αθήνα το 1925. (PoliceNET)
Έτσι διαμορφώθηκε ένας παράξενος για τα σημερινά δεδομένα αστυνομικός χάρτης:
Αθήνα – Πειραιάς – Πάτρα – Κέρκυρα: Αστυνομία Πόλεων.
Θεσσαλονίκη και ουσιαστικά η υπόλοιπη Ελλάδα: Χωροφυλακή.
Και στην Αττική μπορούσες να αλλάξεις… Σώμα μέσα σε λίγα χιλιόμετρα
Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες.
Η Αθήνα και ο Πειραιάς είχαν Αστυνομία Πόλεων, αλλά η αρμοδιότητά της δεν ταυτιζόταν με ολόκληρη τη σημερινή μητροπολιτική Αθήνα. Στα προάστια και στην υπόλοιπη Αττική υπήρχαν υπηρεσίες της Χωροφυλακής.
Υπάρχουν μάλιστα μαρτυρίες παλαιών χωροφυλάκων που το περιγράφουν πολύ απλά: «τα προάστια της Αθήνας, της Αττικής, τα είχε η Χωροφυλακή», ενώ η Αστυνομία Πόλεων είχε τον αστικό πυρήνα. (Istorima Archive)
Άρα ένας Αθηναίος μπορούσε πραγματικά να ξεκινήσει από περιοχή αρμοδιότητας της Αστυνομίας Πόλεων και στο ύψος της Κατεχάκη, πηγαίνοντας προς τα προάστια ή την περιφέρεια του λεκανοπεδίου, να περάσει σε περιοχή της Χωροφυλακής.
Δύο Σώματα, δύο διοικήσεις, διαφορετικές υπηρεσίες – μέσα στην ίδια Αττική.
Ο χωροφύλακας είχε περισσότερο «στρατό» μέσα του
Η εντύπωση που έχει μείνει στους παλαιότερους δεν είναι λανθασμένη.
Η Χωροφυλακή είχε σαφώς εντονότερη στρατιωτική λογική. Άλλωστε έτσι είχε ιδρυθεί. Ακόμη και σε κοινοβουλευτική συζήτηση για την εξέλιξη της Αστυνομίας περιγράφηκε επισήμως ως Σώμα με «καθαρά στρατιωτική οργάνωση, πειθαρχία και δομή», σε αντίθεση με την Αστυνομία Πόλεων που αποτελούσε πολιτικό Σώμα. (Ελληνική Βουλή)
Ο χωροφύλακας είχε ταυτιστεί ιδιαίτερα με την ελληνική επαρχία. Το φυλάκιο, ο σταθμός Χωροφυλακής και ο ενωμοτάρχης αποτελούσαν για δεκαετίες κομμάτι της καθημερινής ζωής χωριών και μικρών πόλεων.
Η Χωροφυλακή, όμως, είχε και πολύ βαρύτερο ιστορικό και πολιτικό φορτίο, ιδιαίτερα μέσα από τις περιόδους του Εμφυλίου, της μετεμφυλιακής Ελλάδας και των πολιτικών διώξεων. Η ιστορία των Σωμάτων Ασφαλείας ακολουθούσε αναπόφευκτα τις περιπέτειες της ίδιας της χώρας.
1984: Η μεγάλη απόφαση της ενοποίησης
Η κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου και ο τότε υπουργός Δημόσιας Τάξης Γιάννης Σκουλαρίκης προχώρησαν στη μεγάλη μεταρρύθμιση.
Με τον Νόμο 1481/1984 καταργήθηκαν η Ελληνική Χωροφυλακή και η Αστυνομία Πόλεων και δημιουργήθηκε ένα ενιαίο Σώμα: η Ελληνική Αστυνομία. Ο νόμος δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 152 Α΄ και αποτέλεσε την αφετηρία της σημερινής ΕΛ.ΑΣ. (Αστυνομία Ελλάδος)
Η συγχώνευση δεν ήταν απλή υπόθεση.
Έπρεπε να ενωθούν δύο Σώματα με διαφορετικούς βαθμούς, παραδόσεις, σχολές, υπηρεσίες και νοοτροπίες. Ενδεικτικό είναι ότι ιστορικές μαρτυρίες της εποχής αναφέρουν πως η δύναμη της Χωροφυλακής ήταν περίπου τριπλάσια από εκείνη της Αστυνομίας Πόλεων, γεγονός που προκαλούσε ανησυχία για τις νέες ισορροπίες στην ηγεσία του ενιαίου Σώματος.
Από δύο Άμεσες Δράσεις σε ένα «100»
Η ενοποίηση φάνηκε και στην καθημερινότητα.
Στην Αττική ενώθηκαν η Άμεση Δράση της Αστυνομίας Πόλεων και η Άμεση Επέμβαση της Χωροφυλακής και δημιουργήθηκε η ενιαία Διεύθυνση Άμεσης Δράσης, που από το 1985 στεγάζεται στο Αστυνομικό Μέγαρο της λεωφόρου Αλεξάνδρας.
Το «100» έγινε πλέον το κοινό τηλέφωνο του πολίτη προς την Ελληνική Αστυνομία. (Αστυνομία Ελλάδος)
Από τις δύο παλαιές αντιτρομοκρατικές μονάδες –τη ΜΕΑ της Αστυνομίας Πόλεων και το ΤΕΙΔΑ της Χωροφυλακής– προέκυψε επίσης η ενιαία ΕΚΑΜ. (Αστυνομία Ελλάδος)
Η Ελληνική Αστυνομία σήμερα
Σαράντα και πλέον χρόνια μετά, η διάκριση έχει πλέον ιστορική σημασία.
Η ΕΛ.ΑΣ. είναι ένα ενιαίο Σώμα Ασφαλείας με αρμοδιότητα σε ολόκληρη την επικράτεια και αποστολή τη δημόσια τάξη, τη γενική αστυνόμευση και την τροχαία, την πρόληψη και καταστολή του εγκλήματος και την προστασία του κράτους και του δημοκρατικού πολιτεύματος. (Αστυνομία Ελλάδος)
Διαθέτει πλέον εξειδικευμένες υπηρεσίες που οι χωροφύλακες του 1833 δεν θα μπορούσαν ούτε να φανταστούν: Αντιτρομοκρατική, Δίωξη και Εξιχνίαση Εγκλημάτων, Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος, ΕΚΑΜ, ΔΙΑΣ, Άμεση Δράση, υπηρεσίες οργανωμένου εγκλήματος, εγκληματολογικά εργαστήρια και διεθνή αστυνομική συνεργασία.
Ως τάξη μεγέθους, δημοσιευμένα στοιχεία τοποθετούν σήμερα το ένστολο προσωπικό της ΕΛ.ΑΣ. περίπου στις 55.000–57.500, αν και οι αριθμοί διαφοροποιούνται ανάλογα με το αν υπολογίζεται η οργανική ή η πραγματική δύναμη και ποιες κατηγορίες προσωπικού περιλαμβάνονται. (Διαδικασίες)
Η ίδια η ΕΛ.ΑΣ. υπογραμμίζει πλέον ως βασικούς άξονες τη σύγχρονη εκπαίδευση, την αξιοποίηση της επιστήμης και της τεχνολογίας και τη διεθνή αστυνομική συνεργασία. (Αστυνομία Ελλάδος)
Και κάπως έτσι πέρασε στην ιστορία μια ολόκληρη εποχή.
Ο χωροφύλακας του χωριού, ο αστυφύλακας της Αθήνας, δύο διαφορετικές στολές και δύο διαφορετικές παραδόσεις μπήκαν από το 1984 κάτω από το ίδιο σήμα.
Και μαζί τους τελείωσε οριστικά και το παλιό ερώτημα:
«Χωροφύλαξ ή αστυφύλαξ;»
Η απάντηση από τότε είναι μία:
Αστυνομικός της Ελληνικής Αστυνομίας.
