Στις 17 Σεπτεμβρίου 1920 ένα περιστατικό που αρχικά αντιμετωπίστηκε σχεδόν ως ασήμαντο έμελλε να εξελιχθεί σε τραγωδία και να επηρεάσει την πορεία ολόκληρης της χώρας.
Ο βασιλιάς Αλέξανδρος Α’, μόλις 27 ετών, βρισκόταν στο βασιλικό κτήμα του Τατοΐου όταν το αγαπημένο του σκυλί ενεπλάκη σε συμπλοκή με μαϊμού. Στην προσπάθειά του να τα χωρίσει, ο Αλέξανδρος δέχθηκε δαγκώματα και τραυματίστηκε.
Κανείς εκείνη τη στιγμή δεν μπορούσε να φανταστεί ότι είχε αρχίσει η αντίστροφη μέτρηση της ζωής του.
Από ένα τραύμα στη σηψαιμία
Αρχικά οι γιατροί δεν θεώρησαν ότι η κατάσταση ήταν ιδιαίτερα ανησυχητική. Σύντομα, όμως, το τραύμα μολύνθηκε και η κατάσταση του βασιλιά επιδεινώθηκε δραματικά.
Ήταν μια εποχή δεκαετίες πριν από την ευρεία χρήση των αντιβιοτικών. Η πενικιλίνη δεν είχε ακόμη ανακαλυφθεί και μία βακτηριακή λοίμωξη, που σήμερα πιθανότατα θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά, μπορούσε να αποδειχθεί θανατηφόρα.
Ο Αλέξανδρος παρουσίασε βαριά λοίμωξη και σηψαιμία. Παρά τις προσπάθειες των γιατρών, πέθανε στις 25 Οκτωβρίου 1920 —η ημερομηνία 12 Οκτωβρίου που συναντάται σε ελληνικές πηγές αντιστοιχεί στο τότε χρησιμοποιούμενο παλαιό ημερολόγιο— σε ηλικία μόλις 27 ετών.
Ο βασιλιάς που βρέθηκε στον θρόνο λόγω του Εθνικού Διχασμού
Ο Αλέξανδρος δεν είχε προοριστεί αρχικά να γίνει βασιλιάς.
Ήταν ο δεύτερος γιος του Κωνσταντίνου Α’. Ανέβηκε στον θρόνο το 1917, όταν, υπό την πίεση των δυνάμεων της Αντάντ και μέσα στη δίνη του Εθνικού Διχασμού, ο πατέρας του εγκατέλειψε την Ελλάδα μαζί με τον διάδοχο Γεώργιο.
Ο Αλέξανδρος παρέμεινε βασιλιάς, ενώ την πραγματική πολιτική πρωτοβουλία είχε η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου.
Στα χρόνια της βασιλείας του η Ελλάδα βρέθηκε στην πλευρά των νικητών του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και έφθασε στη μεγαλύτερη εδαφική επέκταση της νεότερης ιστορίας της. Ήταν η Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών, αλλά ταυτόχρονα μία χώρα βαθιά διχασμένη.
Ο θάνατος που δημιούργησε πολιτικό κενό
Ο ξαφνικός θάνατος του Αλέξανδρου ήρθε στην πιο κρίσιμη δυνατή στιγμή.
Λίγες εβδομάδες αργότερα πραγματοποιήθηκαν οι εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920 με το παλαιό ημερολόγιο. Ο Βενιζέλος υπέστη βαριά πολιτική ήττα και δεν εξελέγη καν βουλευτής.
Ακολούθησε δημοψήφισμα και η επιστροφή του Κωνσταντίνου Α’ στον θρόνο.
Η αλλαγή αυτή επηρέασε σοβαρά και τις διεθνείς σχέσεις της Ελλάδας, καθώς οι Σύμμαχοι, και ιδιαίτερα η Γαλλία και η Ιταλία αντιμετώπιζαν με μεγάλη δυσπιστία τον Κωνσταντίνο λόγω της στάσης του κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Παράλληλα συνεχιζόταν η Μικρασιατική Εκστρατεία, η οποία δύο χρόνια αργότερα θα κατέληγε στη Μικρασιατική Καταστροφή.
Μπορεί μία μαϊμού να αλλάξει την Ιστορία;
Ο θάνατος του Αλέξανδρου έχει μείνει στην ιστοριογραφία ως ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα του πώς ένα φαινομενικά τυχαίο γεγονός μπορεί να αποκτήσει τεράστιες πολιτικές συνέπειες.
Δεν είναι ασφαλώς δυνατόν να ισχυριστεί κανείς ότι το δάγκωμα της μαϊμούς «προκάλεσε» τη Μικρασιατική Καταστροφή. Οι αιτίες ήταν πολύ βαθύτερες, στρατιωτικές, πολιτικές, διπλωματικές και διεθνείς.
Αλλά ο θάνατος του νεαρού βασιλιά αφαίρεσε έναν κρίσιμο παράγοντα από την πολιτική εξίσωση και άνοιξε τον δρόμο για την επιστροφή του Κωνσταντίνου.
Αποδίδεται μάλιστα στον Ουίνστον Τσόρτσιλ η περίφημη παρατήρηση ότι ίσως δεν υπήρξε ποτέ άλλο ζώο που, με ένα δάγκωμα, να προκάλεσε τον θάνατο τόσων ανθρώπων — μια δραματική υπερβολή που αποτυπώνει, ωστόσο, το μέγεθος των ιστορικών συνεπειών που συνδέθηκαν με εκείνο το περιστατικό.
Ένας βασιλιάς μόλις 27 ετών
Ο Αλέξανδρος έμεινε στον θρόνο μόλις τρία χρόνια.
Η προσωπική του ζωή είχε επίσης προκαλέσει μεγάλη σύγκρουση στο Παλάτι λόγω του γάμου του με την Ασπασία Μάνου, κόρη του αξιωματικού Πέτρου Μάνου, έναν γάμο που θεωρήθηκε μοργανατικός και προκάλεσε σοβαρές αντιδράσεις στη βασιλική οικογένεια.
(«Μοργανατικός γάμος» λέγεται ιστορικά ο γάμος ανάμεσα σε ένα μέλος βασιλικής ή ηγεμονικής οικογένειας και ένα πρόσωπο κατώτερης κοινωνικής ή δυναστικής τάξης, στον οποίο ο/η σύζυγος και συνήθως τα παιδιά δεν αποκτούσαν τα πλήρη δυναστικά δικαιώματα, τίτλους ή δικαίωμα διαδοχής του βασιλικού μέλους).
Δεν πρόλαβε να γνωρίσει την κόρη του, Αλεξάνδρα, που γεννήθηκε μετά τον θάνατό του και αργότερα έγινε βασίλισσα της Γιουγκοσλαβίας.
Η ιστορία του Αλέξανδρου Α’ παραμένει έτσι μία από τις πιο παράξενες και τραγικές σελίδες της νεότερης ελληνικής Ιστορίας.
Ένας νεαρός βασιλιάς, ένα σκυλί, δύο μαϊμούδες και ένα τραύμα που αρχικά δεν ανησύχησε κανέναν.
Και ύστερα, μέσα σε λίγες εβδομάδες, ένας θάνατος που άλλαξε τις πολιτικές ισορροπίες μιας ολόκληρης χώρας.
