Η 17η Νοεμβρίου έχει συνδεθεί ανεξίτηλα με την εξέγερση του Πολυτεχνείου το 1973. Όμως, ακριβώς πέντε χρόνια νωρίτερα, την ίδια ημερομηνία, μια άλλη ιστορική πράξη αντίστασης απέναντι στη δικτατορία έφτανε στην κορύφωσή της.
Στις 17 Νοεμβρίου 1968, το Έκτακτο Στρατοδικείο Αθηνών καταδίκαζε τον Αλέξανδρο Παναγούλη δύο φορές σε θάνατο.
Ήταν ο άνθρωπος που είχε επιχειρήσει να σκοτώσει τον δικτάτορα Γεώργιο Παπαδόπουλο, οργανώνοντας μια βομβιστική επίθεση εναντίον του.
Ο Παναγούλης δεν αρνήθηκε την πράξη του. Την παρουσίασε ως συνειδητή πολιτική επιλογή αντίστασης απέναντι σε ένα καθεστώς που είχε καταλύσει τη δημοκρατία.
Η απόφαση του στρατοδικείου θα μπορούσε να αποτελέσει το τέλος της ζωής του.
Αντίθετα, έγινε η αφετηρία μιας διεθνούς κινητοποίησης που συνέβαλε καθοριστικά στη διάσωσή του.
Ποιος ήταν ο Αλέξανδρος Παναγούλης
Ο Αλέξανδρος Παναγούλης γεννήθηκε στις 2 Ιουλίου 1939 στη Γλυφάδα.
Σπούδασε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και από νεαρή ηλικία ανέπτυξε έντονη πολιτική δραστηριότητα.
Όταν επιβλήθηκε η δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967, υπηρετούσε τη στρατιωτική του θητεία.
Αποφάσισε να εγκαταλείψει τον στρατό και να οργανώσει αντίσταση κατά του καθεστώτος.
Κατέφυγε στην Κύπρο, όπου προετοίμασε την επιστροφή του στην Ελλάδα και την ένοπλη αντιδικτατορική του δράση.
Συνδέθηκε με την οργάνωση «Ελληνική Αντίσταση», η οποία επιδίωκε την ανατροπή της δικτατορίας.
13 Αυγούστου 1968: Η απόπειρα εναντίον του Παπαδόπουλου
Το πρωί της 13ης Αυγούστου 1968, ο δικτάτορας Γεώργιος Παπαδόπουλος κατευθυνόταν από την παραθεριστική του κατοικία στο Λαγονήσι προς την Αθήνα.
Ο Παναγούλης είχε τοποθετήσει εκρηκτικά σε σημείο της παραλιακής διαδρομής Αθηνών–Σουνίου, κοντά στο 31ο χιλιόμετρο.
Στόχος του ήταν να πλήξει το αυτοκίνητο που μετέφερε τον δικτάτορα.
Η έκρηξη πραγματοποιήθηκε, αλλά δεν πέτυχε τον στόχο της.
Ο Παπαδόπουλος επέζησε και ο Παναγούλης συνελήφθη.
Η αποτυχία της απόπειρας δεν σήμανε το τέλος της αντιδικτατορικής του δράσης. Σήμανε, όμως, την αρχή μιας μακράς περιόδου φυλακίσεων και βασανιστηρίων.
Η δίκη των 13 ημερών
Η δίκη άρχισε στις 4 Νοεμβρίου 1968 στο Έκτακτο Στρατοδικείο Αθηνών.
Στο εδώλιο κάθισαν ο Παναγούλης και άνθρωποι που κατηγορήθηκαν ότι συμμετείχαν ή συνδέονταν με την αντιστασιακή του οργάνωση.
Η διαδικασία πραγματοποιήθηκε σε ένα καθεστώς όπου οι συνταγματικές ελευθερίες είχαν ανασταλεί και η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης είχε υπονομευθεί.
Ο Παναγούλης κατήγγειλε τα βασανιστήρια που είχε υποστεί και υπερασπίστηκε την αντιδικτατορική του δράση.
Η στάση του προκάλεσε διεθνές ενδιαφέρον.
Έπειτα από 13 ημέρες, στις 17 Νοεμβρίου, ανακοινώθηκε η απόφαση.
Δύο φορές σε θάνατο – Οι ποινές των συγκατηγορουμένων
Η απόφαση ήταν εξαιρετικά βαριά.
Ο Αλέξανδρος Παναγούλης καταδικάστηκε δύο φορές σε θάνατο.
Ο Ελευθέριος Βερυβάκης καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη.
Ο Γιάννης Κλωνιζάκης καταδικάστηκε σε 24 χρόνια κάθειρξης και ο Νικόλαος Λεκανίδης σε 23 χρόνια.
Ο Νίκος Ζαμπέλης και ο Γ. Ελευθεριάδης καταδικάστηκαν σε 18 χρόνια, ενώ ο Γ. Αβράμης σε 16 χρόνια.
Ο Στάθης Γιώτας καταδικάστηκε σε 10 χρόνια κάθειρξης.
Σε άλλους κατηγορουμένους επιβλήθηκαν μικρότερες ποινές, ενώ υπήρξαν και αθωώσεις.
Δύο από τους καταδικασθέντες, ο Λευτέρης Βερυβάκης και ο Στάθης Γιώτας, θα αποκτούσαν αργότερα σημαντική παρουσία στην πολιτική ζωή της Μεταπολίτευσης.
Ο Βερυβάκης διετέλεσε υπουργός σε κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ, ενώ ο Γιώτας επίσης εξελέγη βουλευτής και ανέλαβε κυβερνητικά καθήκοντα.
Η απόφαση του στρατοδικείου δεν ήταν μόνο μια δικαστική πράξη. Αποτύπωνε την αποφασιστικότητα της δικτατορίας να καταστείλει την οργανωμένη αντίσταση.
Η εκτέλεση είχε προγραμματιστεί για τις 21 Νοεμβρίου
Ένα από τα συγκλονιστικότερα στοιχεία της υπόθεσης είναι ότι η εκτέλεση του Παναγούλη δεν αποτελούσε απλώς θεωρητικό ενδεχόμενο.
Είχε προγραμματιστεί να πραγματοποιηθεί στις 21 Νοεμβρίου 1968, στις 7.15 το πρωί, στην Αίγινα.
Η σχετική στρατιωτική διαταγή, που έχει δημοσιοποιηθεί μέσα από ιστορικές έρευνες, προέβλεπε εκτέλεση με τυφεκισμό.
Ο Παναγούλης μεταφέρθηκε στις φυλακές της Αίγινας.
Παρά την πίεση που του ασκήθηκε, αρνήθηκε να υποβάλει αίτηση χάριτος.
Η άρνησή του ενίσχυσε τον συμβολισμό της στάσης του απέναντι στο καθεστώς.
Η διεθνής κατακραυγή που τον έσωσε
Η θανατική καταδίκη προκάλεσε έντονες αντιδράσεις εκτός Ελλάδας.
Πολιτικές προσωπικότητες, διεθνείς οργανώσεις και κυβερνήσεις ζήτησαν να μην εκτελεστεί.
Στις εκκλήσεις για τη σωτηρία του συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ και ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Ου Θαντ.
Η υπόθεση απέκτησε μεγάλη δημοσιότητα και ενίσχυσε τη διεθνή κριτική κατά της ελληνικής δικτατορίας.
Τελικά, η εκτέλεση δεν πραγματοποιήθηκε.
Σύμφωνα με ιστορικό έγγραφο του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών, η χάρη δόθηκε στις 23 Δεκεμβρίου 1968.
Η ποινή μετατράπηκε σε ισόβια κάθειρξη.
Ο Παναγούλης είχε αποφύγει τον θάνατο, αλλά η δοκιμασία του δεν είχε τελειώσει.
Τα βασανιστήρια και το κελί στο Μπογιάτι
Τα επόμενα χρόνια κρατήθηκε σε εγκαταστάσεις της στρατιωτικής αστυνομίας και στις στρατιωτικές φυλακές Μπογιατίου.
Υπέστη επανειλημμένα βασανιστήρια, τα οποία περιέγραψε ο ίδιος μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας.
Η περίπτωσή του καταγράφηκε και σε διεθνείς εκθέσεις για τα βασανιστήρια κατά τη διάρκεια της ελληνικής δικτατορίας.
Στο Μπογιάτι κρατήθηκε για μεγάλα διαστήματα σε ένα ιδιαίτερα μικρό κελί, με σκληρές συνθήκες απομόνωσης.
Πραγματοποίησε απεργίες πείνας και επιχείρησε επανειλημμένα να αποδράσει.
Τον Ιούνιο του 1969 κατάφερε να διαφύγει, αλλά συνελήφθη ξανά λίγες ημέρες αργότερα.
Η περίοδος της φυλάκισής του άφησε βαθιά σημάδια στην υγεία και στη ζωή του.
Από τη φυλακή στην ελευθερία
Στις 21 Αυγούστου 1973, ο Παναγούλης αποφυλακίστηκε στο πλαίσιο της γενικής αμνηστίας που ανακοίνωσε το καθεστώς Παπαδόπουλου.
Η απελευθέρωσή του πραγματοποιήθηκε λίγους μήνες πριν από την εξέγερση του Πολυτεχνείου.
Ο Παναγούλης ταξίδεψε στην Ιταλία, όπου συνέχισε να καταγγέλλει τη δικτατορία και να δραστηριοποιείται πολιτικά.
Εκεί συνδέθηκε προσωπικά με την Ιταλίδα δημοσιογράφο και συγγραφέα Οριάνα Φαλάτσι.
Η Φαλάτσι κατέγραψε αργότερα τη ζωή, την προσωπικότητα και τη σχέση τους στο βιβλίο της «Ένας άντρας».
Το έργο συνέβαλε ώστε η ιστορία του Παναγούλη να γίνει γνωστή σε ακόμη μεγαλύτερο διεθνές κοινό.
Το 1974 εκλέγεται βουλευτής
Μετά την κατάρρευση της δικτατορίας τον Ιούλιο του 1974, ο Παναγούλης επέστρεψε στην Ελλάδα.
Στις πρώτες εκλογές της Μεταπολίτευσης, στις 17 Νοεμβρίου 1974, εξελέγη βουλευτής στη Β΄ Περιφέρεια Αθηνών με την Ένωση Κέντρου – Νέες Δυνάμεις.
Η ημερομηνία είχε πλέον μια ιδιαίτερη σημασία στη ζωή του.
Στις 17 Νοεμβρίου 1968 είχε καταδικαστεί σε θάνατο.
Στις 17 Νοεμβρίου 1974, έξι χρόνια αργότερα, ο ελληνικός λαός τον εξέλεγε στο Κοινοβούλιο.
Στη Βουλή συνέχισε να ασχολείται με ζητήματα που αφορούσαν τη δικτατορία, τους μηχανισμούς καταστολής και την ανάγκη αποκάλυψης στοιχείων για τη δράση του προηγούμενου καθεστώτος.
Στις αρχές του 1976 ανεξαρτητοποιήθηκε.
Ο θάνατος την Πρωτομαγιά του 1976
Τα ξημερώματα της 1ης Μαΐου 1976, ο Αλέξανδρος Παναγούλης σκοτώθηκε σε τροχαίο δυστύχημα στη λεωφόρο Βουλιαγμένης.
Ήταν μόλις 36 ετών.
Ο θάνατός του προκάλεσε τεράστια συγκίνηση και έντονα ερωτήματα.
Διατυπώθηκαν υποψίες ότι το δυστύχημα μπορεί να μην ήταν τυχαίο, ιδιαίτερα λόγω της πολιτικής του δράσης και των αποκαλύψεων που φέρεται να προετοίμαζε.
Η κηδεία του εξελίχθηκε σε μεγάλη λαϊκή εκδήλωση μνήμης.
Πενήντα χρόνια από τον θάνατό του
Το 2026 συμπληρώθηκαν 50 χρόνια από τον θάνατο του Παναγούλη.
Με αφορμή την επέτειο, ο Σύνδεσμος Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών, η Πολιτιστική Εταιρεία Αρχιπέλαγος και οι Εκδόσεις Καστανιώτη παρουσίασαν αφιερωματική έκδοση με τίτλο «Αλέξανδρος Παναγούλης: Απείθεια στον θάνατο».
Η έκδοση περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, 63 φωτογραφίες από το στρατοδικείο και από τη ζωή του, καθώς και κείμενα ανθρώπων που εξετάζουν την προσωπικότητα και τη δράση του.
Το υλικό αυτό αποτελεί πολύτιμη ιστορική μαρτυρία για μια περίοδο κατά την οποία η αντίσταση στη δικτατορία μπορούσε να οδηγήσει στη φυλακή, στα βασανιστήρια και στον θάνατο.
Η 17η Νοεμβρίου και η ιστορική σύμπτωση
Η 17η Νοεμβρίου αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ημερομηνίες της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Το 1968, ο Αλέξανδρος Παναγούλης άκουγε τη διπλή θανατική καταδίκη του.
Το 1973, η εξέγερση του Πολυτεχνείου καταστελλόταν βίαια από τη δικτατορία.
Το 1974, πραγματοποιούνταν οι πρώτες ελεύθερες βουλευτικές εκλογές μετά την πτώση της χούντας.
Τρία γεγονότα, την ίδια ημερομηνία, που αποτυπώνουν διαφορετικές στιγμές της πορείας από τη δικτατορία στη δημοκρατία.
Ο Παναγούλης δεν υπήρξε μόνο ο άνθρωπος που επιχείρησε να σκοτώσει τον Παπαδόπουλο.
Υπήρξε μια προσωπικότητα που συνδέθηκε με την οργανωμένη αντίσταση, τη φυλάκιση, την άρνηση υποταγής και την πολιτική ζωή της Μεταπολίτευσης.
Και η 17η Νοεμβρίου 1968 παραμένει η ημερομηνία που ένα στρατοδικείο αποφάσισε δύο φορές τον θάνατό του, χωρίς τελικά να μπορέσει να επιβάλει την εκτέλεση.
Πηγές: Μορφωτικό Ίδρυμα ΕΣΗΕΑ, Σύνδεσμος Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών, ιστορικό αρχείο του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών, Amnesty International, Αθηναϊκό–Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων