Μπορεί μια μετάφραση του Ευαγγελίου να προκαλέσει αιματηρές συγκρούσεις στους δρόμους της Αθήνας; Η Ιστορία απαντά καταφατικά. Στις 8 Νοεμβρίου 1901 η ελληνική πρωτεύουσα έγινε πεδίο βίαιων επεισοδίων. Αφορμή ήταν η απόδοση του ιερού κειμένου στη δημοτική από τον λόγιο και δημοτικιστή Αλέξανδρο Πάλλη. Το αποτέλεσμα: οκτώ νεκροί, περίπου 80 τραυματίες σύμφωνα με την καθιερωμένη ιστορική καταγραφή, και μια βαθιά πολιτική κρίση.
Η γλώσσα που δίχαζε την Ελλάδα
Στις αρχές του 20ού αιώνα η ελληνική κοινωνία ζούσε τον λεγόμενο γλωσσικό διχασμό. Από τη μία βρισκόταν η καθαρεύουσα, η γλώσσα του κράτους, της διοίκησης και σημαντικού μέρους της εκπαίδευσης. Από την άλλη, η δημοτική, η γλώσσα που μιλούσε καθημερινά ο λαός και την οποία υπερασπίζονταν συγγραφείς, διανοούμενοι και εκπαιδευτικοί μεταρρυθμιστές. Η αντιπαράθεση δεν αφορούσε μόνο λέξεις και γραμματικούς κανόνες. Συνδεόταν με την εθνική ταυτότητα, τη θρησκεία και την αντίληψη για την ελληνική ιστορική συνέχεια.
Ο Πάλλης, η «Ακρόπολις» και η βασίλισσα Όλγα
Τον Σεπτέμβριο του 1901 η εφημερίδα «Ακρόπολις» του Βλάση Γαβριηλίδη άρχισε να δημοσιεύει σε συνέχειες τη μετάφραση του Κατά Ματθαίον Ευαγγελίου από τον Αλέξανδρο Πάλλη. Επιδίωξη ήταν το κείμενο να γίνει κατανοητό σε περισσότερους αναγνώστες. Είχε προηγηθεί και διαφορετική πρωτοβουλία της βασίλισσας Όλγας για απόδοση της Καινής Διαθήκης σε πιο κατανοητή γλώσσα, μετά τη διαπίστωση ότι πολλοί στρατιώτες δυσκολεύονταν να καταλάβουν το εκκλησιαστικό κείμενο.
Η μετάφραση του Πάλλη, ωστόσο, προκάλεσε θύελλα. Πανεπιστημιακοί, φοιτητές, εκκλησιαστικοί κύκλοι και εφημερίδες κατήγγειλαν την παρέμβαση στο ιερό κείμενο. Για ορισμένους η δημοτική απόδοση φαινόταν θρησκευτική προσβολή· για άλλους εθνικός κίνδυνος. Η όξυνση τροφοδοτήθηκε και από το κλίμα ανασφάλειας που είχε ακολουθήσει την ήττα του 1897 στον ελληνοτουρκικό πόλεμο.
8 Νοεμβρίου: Οι δρόμοι βάφονται με αίμα
Οι κινητοποιήσεις κορυφώθηκαν στις 8 Νοεμβρίου 1901, όταν διαδηλωτές συγκεντρώθηκαν στην Αθήνα, μεταξύ άλλων στην περιοχή των Στύλων του Ολυμπίου Διός. Οι συγκρούσεις με τις δυνάμεις ασφαλείας πήραν γρήγορα ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Πυροβολισμοί, πανικός και τραυματισμοί μετέτρεψαν μια γλωσσική και θρησκευτική διαμαρτυρία σε τραγωδία. Ο αριθμός των θυμάτων αποδίδεται συνήθως σε οκτώ νεκρούς, ενώ οι αναφορές για τους τραυματίες διαφέρουν μεταξύ των πηγών, με συχνή αναφορά σε περίπου 70 έως 80.
Η κυβέρνηση του Γεωργίου Θεοτόκη δεν άντεξε το βάρος των γεγονότων και παραιτήθηκε. Από το αξίωμά του απομακρύνθηκε επίσης ο μητροπολίτης Αθηνών Προκόπιος. Τα επεισόδια έμειναν στην ιστορία ως «Ευαγγελικά» ή «Ευαγγελιακά» και κατέδειξαν πόσο εκρηκτική μπορούσε να γίνει η σύγκρουση για το γλωσσικό ζήτημα.
Από τα «Ορεστειακά» στη μεταρρύθμιση του 1976
Η αντιπαράθεση δεν τελείωσε το 1901. Δύο χρόνια αργότερα, το 1903, τα «Ορεστειακά» ξανάφεραν τη γλωσσική διαμάχη στους δρόμους, αυτή τη φορά με αφορμή τη θεατρική απόδοση της Ορέστειας. Ακολούθησαν πολλές δεκαετίες ιδεολογικών και εκπαιδευτικών αντιπαραθέσεων, με μεταρρυθμίσεις και υπαναχωρήσεις.
Η καθοριστική τομή ήρθε το 1976, επί κυβέρνησης Κωνσταντίνου Καραμανλή και με υπουργό Παιδείας τον Γεώργιο Ράλλη. Ο νόμος 309/1976 καθιέρωσε τη νεοελληνική δημοτική ως γλώσσα διδασκαλίας και σχολικών βιβλίων στη γενική εκπαίδευση. Το 1982 ακολούθησε η καθιέρωση του μονοτονικού συστήματος. Χρειάζεται πάντως ιστορική ακρίβεια: το Σύνταγμα του 1975 δεν όρισε «επίσημη γλώσσα» και το 1976 αφορούσε συγκεκριμένα τη νομοθετική καθιέρωση της δημοτικής στην εκπαίδευση, με περαιτέρω επέκταση στη δημόσια ζωή.
Ένα μάθημα για την κοινωνία
Σήμερα η δυνατότητα να διαβάζει κανείς το Ευαγγέλιο στη σύγχρονη ελληνική δεν μοιάζει ικανή να προκαλέσει αιματοχυσία. Κι όμως, το 1901 η γλώσσα μετατράπηκε σε πεδίο σύγκρουσης για την πίστη, την εθνική ταυτότητα και την εξουσία. Τα «Ευαγγελικά» υπενθυμίζουν ότι πίσω από μια φαινομενικά φιλολογική διαφωνία μπορεί να κρύβονται βαθιές κοινωνικές αντιθέσεις. Και ότι η επικοινωνία ενός κειμένου με τους ανθρώπους της εποχής του δεν θα έπρεπε ποτέ να κοστίζει ανθρώπινες ζωές.
Πηγές τεκμηρίωσης
Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα, «Εγκυκλοπαιδικός οδηγός για τη γλώσσα».
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών / OpenArchives, μελέτες για το γλωσσικό ζήτημα.
Νόμος 309/1976, άρθρο 2 (γλώσσα γενικής εκπαίδευσης).
Wikimedia Commons / Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, λιθογραφία «Ευαγγελικά», Αθήνα 1901.
