«Ο ρόλος μου επιτρέπει να πετάω μακριά, όπως ακριβώς τα πουλιά που έχουν φτερά και είναι ελεύθερα», ήταν τα λόγια ενός κρατούμενου που έπαιζε στη θεατρική παράσταση «Όρνιθες» στον προαύλιο χώρο των φυλακών Κορυδαλλού. Λόγια που ηχούν διαφορετικά όταν τα λέει κάποιος που έχει στερηθεί την ελευθερία.
Το βράδυ της Πέμπτης 25 Ιουνίου, βρέθηκα ξανά στον ίδιο χώρο για τρίτη συνεχόμενη χρονιά. Η διαδικασία γνωστή: περνάς από ελέγχους και σου δίνουν ένα χαρτάκι. Είναι οξύμωρο συναίσθημα να παραδίδεις το κινητό και την ταυτότητά σου στην είσοδο και να αποκόβεσαι από την καθημερινότητα για λίγες ώρες, μπαίνοντας σε έναν άλλον κόσμο, τον οποίο νιώθω ευγνώμων που είχα ξανά την ευκαιρία να ανακαλύψω.
Οι φύλακες, φιλικοί μαζί μου, με οδηγούν στον προαύλιο χώρο των φυλακών, όπου έχουν στηθεί καρέκλες και σκηνικά. Είναι λιτά, αποτελούμενα από απλά υλικά, όπως υφάσματα, τα οποία όμως αρκούν για να μεταφέρουν το πνεύμα και τον συμβολισμό του έργου. Το κυλικείο κρύβεται πίσω από τα δέντρα και οι κρατούμενοι-ηθοποιοί κάθονται σε ένα κοινό τραπέζι, τριγυρίζουν στον χώρο και προετοιμάζονται για τη μεγάλη στιγμή.
Σου σφίγγεται η καρδιά όταν σκέφτεσαι ότι κοντά σου βρίσκονται και τα κελιά των κρατουμένων, πτέρυγες που έχουν δει βία και ματαίωση ονείρων. Αυτό που φαντάζεσαι ότι συμβαίνει εκεί και δεν το βλέπεις, έρχεται σε αντίθεση με τις όμορφες στιγμές που συνοδεύουν το θεατρικό εργαστήριο.
Ένα εργαστήριο που, υπό τη σκηνοθετική καθοδήγηση της Αικατερίνης Παπαγεωργίου, κατόρθωσε να παρουσιάσει τους «Όρνιθες», ένα έργο κοινωνικό και διαφωτιστικό που άγγιξε όλους τους κρατούμενους, καθώς καταπιάνεται με τον πολιτικό καιροσκοπισμό, τη διαφθορά και την αλαζονεία, ενώ παράλληλα αποτυπώνει την αιώνια αναζήτηση για μια ουτοπική, δίκαιη κοινωνία.
Οι ηθοποιοί μιλούν ειλικρινά για ιδανικά όπως η ελευθερία και η δικαιοσύνη, που μέσα στα κάγκελα της φυλακής απέκτησαν την ουσιαστική τους διάσταση. Σαν τους ήρωες του έργου, αισθάνονται ότι βγάζουν φτερά και, για λίγα λεπτά, φαντάζονται τη ζωή τους αλλιώς, μακριά από τα σίδερα.
Και οι πέντε κρατούμενοι που μιλούν στη HuffPost Greece, καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα: αναγνωρίζουν την ευθύνη των πράξεών τους και πιστεύουν πως τα λάθη δεν είναι αυτά που καθορίζουν έναν άνθρωπο, αλλά οι προσπάθειες που κάνει για να νοηματοδοτήσει τη ζωή του και να προσφέρει στο σύνολο.
«Νιώθω ότι προσφέρω στον κόσμο»
Ο Α., τη στιγμή που διαβάζεται αυτή η συνέντευξη, έχει αποφυλακιστεί. Ήταν η τελευταία του μέρα στις φυλακές.
«Νιώθω περίεργα που φεύγω, ήμουν 15 μήνες μέσα», εξομολογείται. «Με το θέατρο δεν είχα καμία επαφή από πριν, αλλά με βοήθησε πάρα πολύ. Νιώθω ότι είμαι παραγωγικός και δημιουργώ κάτι που το προσφέρω στον κόσμο. Το θέατρο ήταν μία ευκαιρία να βρεθώ έξω από την ακτίνα της φυλακής και να “φορέσω” διαφορετικά παπούτσια».
Κατά τη διάρκεια έκτισης της ποινής του, ο Αναστάσης φοιτούσε σε ΙΕΚ για να γίνει νοσηλευτής και πλέον του απομένει μόνο η πρακτική άσκηση. Το θέατρο έγινε μια τέχνη που αγάπησε και θέλει πολύ να συνεχίσει να παρακολουθεί παραστάσεις στο μέλλον.
«Περνάει πολύ αργά ο χρόνος άμα δεν έχεις κάτι να κάνεις»
Ο Ρ. είναι εξίσου ανυπόμονος για την αποφυλάκισή του, καθώς του απομένουν ακόμη δύο μήνες ποινής. Όπως και ο Α., έτσι και ο Ρ. παρακολουθεί μαθήματα σε ΙΕΚ για να γίνει μάγειρας.
«Με το θέατρο είχα επαφή στο παρελθόν, πήγαινα 2-3 φορές την εβδομάδα λόγω της τότε σχέσης μου, που ασχολούνταν με τον χώρο αυτό», αναφέρει. «Ωστόσο, όταν έμπλεξα με κλοπές και χωρίσαμε, σταμάτησα να έχω οποιαδήποτε σχέση. Καταλύτης για να συμμετάσχω στη φετινή παράσταση ήταν η περσινή επιτυχία των “Σφηκών”. Μου άρεσε το έργο και αποφάσισα να το δοκιμάσω».
Η προσαρμογή του, όμως, δεν ήταν εύκολη υπόθεση: «Οι πρώτες μέρες ένταξης στη θεατρική ομάδα ήταν δύσκολες. Στην αρχή υπήρχαν παρεξηγήσεις και αισθανόμουν άσχημα. Ως ομοφυλόφιλος, άκουγα και υποτιμητικά σχόλια. Σταδιακά όμως, ήρθαμε κοντά με τους υπόλοιπους κρατούμενους και δεθήκαμε. Επίσης, δεχόμασταν σχόλια και από άλλους κρατούμενους έξω από την ομάδα· μας έλεγαν “θεατρίνοι” και δεν μας έπαιρναν στα σοβαρά. Όταν όμως παρουσιάσαμε τις “Όρνιθες” και είδαν την παράσταση οι υπόλοιποι κρατούμενοι της φυλακής, λάβαμε πολύ θετικά σχόλια. Τους άρεσε πολύ».
Για τον Ρ., η ενασχόληση αυτή του έχει αλλάξει το σκεπτικό. «Έχω καταλάβει τι λάθη έπραξα και δεν θέλω να τα επαναλάβω. Θεωρώ ότι είμαι πιο συνειδητοποιημένος για το μέλλον».
Ταυτόχρονα, το θέατρο επιτελεί για αυτόν και άλλη μία χρησιμότητα: Γεμίζει ένα μεγάλο κενό της καθημερινότητας.
«Το θέατρο αποτελεί σημαντικό μέρος του χρόνου μου μέσα στις φυλακές. Το καλοκαίρι όλα τα προγράμματα και οι δραστηριότητες σταματάνε. Περνάει πολύ αργά ο χρόνος άμα δεν έχεις κάτι να κάνεις».
«Εγώ, ένας τεχνοκράτης, έμαθα να παίζω στο θέατρο»
Για τον Γ., έναν νέο υπόδικο που εντάχθηκε στο θεατρικό εργαστήριο μόλις πριν από 3 μήνες, η εμπειρία τον έβγαλε έξω από τα νερά του. Βέβαια, εξακολουθεί να αγχώνεται και να αισθάνεται άβολα, αλλά σταδιακά αποκτά αυτοπεποίθηση.
«Προτού εγγραφώ στην ομάδα, δεν ήξερα τίποτα από θέατρο», παραδέχεται. «Στην αρχή είχα τόσο εσφαλμένη αντίληψη που νόμιζα ότι θα μας έβαζαν σε πούλμαν και θα βλέπαμε έξω από τη φυλακή θεατρικές παραστάσεις! Η Αικατερίνη Παπαγεωργίου μας εμψυχώνει και κατάφερε να ενώσει ένα ετερόκλητο πλήθος: απατεώνες, ληστές, δολοφόνους. Η Τέχνη πράγματι ενώνει, γιατί κατάφερε να φέρει στο θέατρο και ένα άτομο σαν και μένα, που είμαι τελείως τεχνοκράτης».
Ο Γ. δηλώνει βαθιά ευγνώμων για την ευκαιρία: «Στη φυλακή τα λεπτά περνούν βασανιστικά αργά και ο χρόνος είναι ό,τι πιο δύσκολο πρέπει να διαχειριστείς. Χάρη σε αυτές τις δραστηριότητες, έχουμε την ευκαιρία να “αποδράσουμε” έστω και λίγο, αλλά δεν αρκεί. Χρειάζονται και άλλα προγράμματα για να συμμετέχουν όσο το δυνατόν περισσότεροι κρατούμενοι».
Τι είναι πραγματικά ο σωφρονισμός
Στο ίδιο ακριβώς συμπέρασμα καταλήγει και ο Κ., ο οποίος τονίζει ότι τα προγράμματα αυτά προσφέρουν πολύτιμα εφόδια και φέρνουν στην επιφάνεια κρυμμένα ταλέντα.
«Για μένα, αυτά ακριβώς τα προγράμματα είναι ο πραγματικός σωφρονισμός», επισημαίνει.
«Το να μας δίνεται η δυνατότητα να έχουμε επιλογές, να χτίζουμε όμορφες στιγμές, να δοκιμάζουμε δραστηριότητες που δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε εκτός φυλακής. Και, τέλος, να μας μένει κάτι ουσιαστικό από αυτή την αλληλεπίδραση».
Ο ίδιος σπουδάζει γραφιστική στο ΙΕΚ και έχει παρακολουθήσει όλα τα προγράμματα ΕΣΠΑ, όπως αγγλικά και φωτογραφία. Όντας από τους πιο έμπειρους της ομάδας, είχε πρωταγωνιστικό ρόλο στην «Αντιγόνη» το 2024. Αν και αποφυλακίστηκε πέρυσι, επέστρεψε πίσω από τα κάγκελα.
«Με το που επέστρεψα στη φυλακή, ήθελα κατευθείαν να επανενταχθώ στη θεατρική ομάδα. Ο ρόλος μου επιτρέπει να τσαλακώνομαι, να ξεχνιέμαι από τη ρουτίνα και να πετάω μακριά, όπως ακριβώς τα πουλιά που έχουν φτερά και είναι ελεύθερα».
Όταν βγει από τη φυλακή, ο Κ. θα ήθελε να δει τις παραστάσεις της σκηνοθέτιδας Αικατερίνης Παπαγεωργίου. «Έχοντας ζήσει τόσα πολλά μαζί, θα ήθελα να πάω να δω τα έργα της Αικατερίνης και να την υποστηρίξω, όπως έκανε και αυτή για εμάς».
«Η αξία της ζωής βρίσκεται στην απλότητα»
Ο Ντ. είναι ο πιο εσωστρεφής από τους κρατούμενους που γνώρισα και μιλάει με ήρεμο και συγκροτημένο τόνο. Η συμμετοχή του στην παράσταση «Όρνιθες» ήταν μια πολύτιμη ευκαιρία να έρθει σε επαφή με κόσμο έξω από το περιβάλλον της φυλακής και να εκτιμήσει ότι αυτό που έχει αξία στη ζωή είναι η απλότητα.
«Να είμαστε όσο το δυνατόν πιο απλοί και να γινόμαστε καλύτεροι άνθρωποι, αυτό έχει τη μεγαλύτερη σημασία. Κάποτε είχαμε σαν Θεό τα χρήματα και τα ναρκωτικά, το θεωρούσαμε “μαγκιά“, αλλά η ζωή μας προσγείωσε απότομα».
Παρά τη συμμετοχή του, η εσωτερική του μάχη και ο προβληματισμός παραμένουν: «Μέσα στη φυλακή κάνω κάποια μεροκάματα στα επισκεπτήρια και έχω παρακολουθήσει τα προγράμματα του ΚΕΘΕΑ για τα ναρκωτικά. Ωστόσο, τις περισσότερες ώρες τις περνάω σκεπτικός. Δεν πιστεύω ότι έχει αλλάξει ακόμα ο τρόπος που βλέπω τα πράγματα.
Αν και το θέατρο είναι κάτι που θέλω να έχω σαν χόμπι όταν βγω από εδώ, είμαι πεσιμιστής. Επισκέπτομαι την ψυχολόγο του σωφρονιστικού καταστήματος, με βοηθάει όσο μπορεί, αλλά χρειάζεται ακόμη δουλειά. Ελπίζω σταδιακά να μάθω να ελευθερώνομαι και να γίνομαι πιο αισιόδοξος».
Για όλους αυτούς τους ανθρώπους, το θέατρο έγινε μια διαδικασία μέσα από την οποία έμαθαν να ακούν ο ένας τον άλλον, να περιμένουν τη σειρά τους και να αναλαμβάνουν ευθύνη απέναντι σε μια ομάδα. Πολύτιμος αρωγός σε αυτό είναι ο χορογράφος Χάρης Κούσιος, ο οποίος συμμετέχει για δεύτερη χρονιά.
«Δίνουμε σχήμα σε ένα άσχημο πλαίσιο»
«Δεν θα ήθελα να είμαι πουθενά αλλού», δηλώνει. «Με αυτό το ετερόκλητο πλήθος μας συνδέει η κοινή πίστη ότι μπορούμε να ολοκληρώσουμε έναν στόχο. Για τους κρατούμενους το θέατρο είναι ένα ταξίδι όπου γίνονται ήρωες, κι εγώ αισθάνομαι ένας μικρός ήρωας που τους βοηθάω.
Η φυλακή είναι ένα άσχημο πλαίσιο, αλλά προσπαθούμε να δώσουμε σχήμα στα πράγματα για να ανθίσει η θεατρική έκφραση. Θέλουμε να δείξουμε ότι αυτοί οι άνθρωποι, υπό τις κατάλληλες συνθήκες, μπορούν να ευδοκιμήσουν.
«Θεωρώ ότι τα αρχαία έργα αποκτούν το πραγματικό τους νόημα μέσα στις φυλακές· έτσι τα καταλαβαίνω κι εγώ καλύτερα. Τι σπουδαιότερο από το να σου μιλάνε για ελευθερία κάποιοι άνθρωποι που την έχουν στερηθεί, και το κέρδος τους να είναι το κοινό όφελος;».
Η εμπειρία του αυτή έχει εξελίξει και τον ίδιο τον Χάρη: «Δεύτερη χρονιά εδώ και συνεργάζομαι με μια ομάδα με διαφορετική δυναμική. Έχω μάθει πώς μπορώ να γίνω ουσιαστικά πιο χρήσιμος. Είμαι προσεκτικός αναφορικά με τα όρια, γιατί αν δω ότι το επιθυμούν, τους προτρέπω και τους βοηθάω να τα υπερβούν. Είναι τρομερό να βλέπεις ότι θέλουν να το κάνουν, να κοπιάσουν παραπάνω, ώστε να πουν στο τέλος: Τα καταφέραμε!».
Η παράσταση είναι μία κωμική απόλαυση. Χημεία και συγχρονισμός μεταξύ των ηθοποιών, γρήγορος ρυθμός, καλές ατάκες, όμορφη κινησιολογία και πάνω από όλα βαθύτατο νόημα.
Τα λόγια των ηθοποιών πέφτουν σαν γροθιά στο στομάχι. Πίσω από τους ρόλους, βγάζουν τα προσωπεία και μιλούν πάνω από όλα στον εαυτό τους.
«Η ελευθερία δεν είναι ένα σύνθημα που μοιράζεται προεκλογικά»
«Η ελευθερία είναι να περπατάς χωρίς να κοιτάς τα σύνορα»
«Η ελευθερία είναι ένας ουρανός χωρίς σύρματα»
«Η αλήθεια και η ελευθερία είναι απαιτητικές ερωμένες. Γι’ αυτό έχουν λίγους εραστές»,
«Η ελευθερία δεν είναι να κρατάς την εξουσία, αλλά ο ένας τον άλλο», είναι μερικές από τις φράσεις που απήγγειλαν και δεν πρόκειται να ξεχάσω.
Το έρεβος της καθημερινότητας και η ελπίδα για ένα διαφορετικό μέλλον
Μετά το πέρας της παράστασης, οι ηθοποιοί χαμογελούν, αγκαλιάζονται και νιώθουν περήφανοι, γιατί έφεραν εις πέρας ένα δύσκολο έργο. Η σκηνοθέτιδα Αικατερίνη Παπαγεωργίου, η οποία ανέλαβε εξολοκλήρου το Θεατρικό Εργαστήριο το 2023, έχει ιδρύσει την ομάδα «The Young Quill» και είναι καλλιτεχνική διευθύντρια του Θεάτρου Μπέλλος, δηλώνει ευγνώμων για το τελικό αποτέλεσμα, μολονότι αναγνωρίζει τις μεγάλες δυσκολίες που αντιμετώπισαν: «Η φετινή χρονιά ήταν η πιο “ταραγμένη”, γιατί είχαμε τις περισσότερες αποφυλακίσεις. Αυτό είναι πολύ θετικό, αλλά σήμαινε ότι άλλαζε συνεχώς η σύσταση της ομάδας».
Η σκηνοθέτιδα εξηγεί πως η δημιουργία μιας δεμένης ομάδας μέσα στις φυλακές δεν ήταν καθόλου αυτονόητη: «Δεν ήταν καθόλου δεδομένο ότι αυτά τα άτομα θα κατάφερναν να γίνουν ομάδα τόσο γρήγορα υπό αυτές τις μεταβαλλόμενες συνθήκες. Πολλές φορές οι άνθρωποι θέλουν, αλλά οι συνθήκες δεν τους το επιτρέπουν».
Για την ίδια, η συμμετοχή των κρατουμένων αποτελεί μια πραγματική υπέρβαση, γιατί το έρεβος της καθημερινότητάς τους είναι τέτοιο, που απαιτεί προσωπικό αγώνα και υπερνίκηση πολλών εμποδίων για να παρευρεθούν στις πρόβες. «Για παράδειγμα, υπήρξαν περιπτώσεις που ξεσπούσαν ταραχές σε διάφορες πτέρυγες και οι κρατούμενοι έρχονταν στις πρόβες έχοντας μόλις δει τέτοιες εικόνες».
Παρά τις αντιξοότητες, το όνειρό της είναι να γίνει το θεατρικό εργαστήριο θεσμός.
«Θέλω να έχει διάρκεια, ακόμα και όταν εγώ θα έχω φύγει κάποια στιγμή – αν και αυτό δεν θα γίνει σύντομα, καθώς κάνω το διδακτορικό μου. Έχει μεγάλη αξία για τους κρατούμενους το να δεσμεύονται επί εννέα μήνες και να επιδεικνύουν συνέπεια».
Αναφορικά με τη σημασία του θεάτρου μέσα στο σωφρονιστικό σύστημα, η κ. Παπαγεωργίου επισημαίνει: «Εμείς ερχόμαστε να δώσουμε φωνή σε ανθρώπους που δεν έχουν άλλους διαύλους επικοινωνίας, χωρίς βέβαια να αναιρούμε τη δύσκολη πραγματικότητα που βιώνουν. Δεν έχουμε σκοπό να διαγράψουμε το παρελθόν τους, αλλά να τους δώσουμε το έναυσμα να φανταστούν ένα διαφορετικό μέλλον. Σε μια στιγμή ματαίωσης, το θέατρο λειτουργεί ως κινητήριος δύναμη που συσπειρώνει γύρω από έναν κοινό στόχο».
Η σκηνοθέτις παραμένει ρεαλίστρια και τονίζει ότι η τέχνη δεν αρκεί από μόνη της:«Το θέατρο δεν μπορεί να σωφρονίσει από μόνο του, αν δεν προσφέρονται ευκαιρίες και θετικά πρότυπα στους κρατούμενους. Μπορούμε να σπείρουμε με ελπίδα να ανθίσει κάτι, αλλά πώς θα γίνει αυτό αν οι συνθήκες δεν το επιτρέπουν;»
Αφήνοντας πίσω μου τις φυλακές, συλλογίζομαι όλα όσα μας εξέφρασαν οι κρατούμενοι. Η εξουσία είναι πράγματι ένα βαρύ «φτερό» που ελάχιστοι μπορούν να σηκώσουν με εντιμότητα. Αξίζει, τελικά, να θυσιάζεις την ελευθερία σου για την εξουσία; Και τι αναδεικνύει καλύτερα την αξία της ελευθερίας από έναν άνθρωπο που, ενώ τον θέλουν σκυφτό, εκείνος επιλέγει να στέκεται όρθιος;
Συντελεστές παράστασης:
Σκηνοθεσία: Αικατερίνη Παπαγεωργίου
Σκηνογραφική, ενδυματολογική επιμέλεια και στον ρόλο του Ευελπίδη: Φάνης Μιλλεούνης
Μουσική: Μιχαήλ Λατουσάκης
Κίνηση: Χάρης Κούσιος
Γραφιστικός σχεδιασμός: Παναγιώτης Βλάμης
Φωτογραφίες: Ελίνα Γιουνανλή
Φωτισμοί: Παναγιώτης Ψύχας
Ήχος: Μιχάλης Καρτσάκης
Βοηθός παραγωγής: Τάσος Προβιάς
Επικοινωνία: Μαρίκα Αρβανιτοπούλου
Λίγα λόγια για το εργαστήριο
Από το 2016, το Σωφρονιστικό Κατάστημα Κράτησης Κορυδαλλού διαθέτει τη δική του θεατρική ομάδα. Το θεατρικό εργαστήρι δημιουργήθηκε με πρωτοβουλία του ίδιου του Σωφρονιστικού Καταστήματος, σε συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής, το Εθνικό Θέατρο και το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά.
Στόχος της δράσης είναι να προσφέρει στους κρατούμενους τη δυνατότητα να έρθουν σε επαφή με τη θεατρική τέχνη και τα οφέλη της, μέσα στο ιδιαίτερο πλαίσιο της φυλακής. Μέσα από τις τακτικές συναντήσεις, οι συμμετέχοντες αναπτύσσουν τις πνευματικές τους δεξιότητες, καλλιεργούν τη δημιουργικότητά τους και, μέσω της ομαδικής δουλειάς, εργάζονται προς την προσωπική τους εξέλιξη, μαθαίνοντας τη σημασία της συλλογικότητας.
Μέχρι σήμερα, η θεατρική ομάδα έχει ανεβάσει τις εξής παραστάσεις: Η Τρικυμία του
Ουίλιαμ Σαίξπηρ (2016-2017), Ο Θάλαμος αρ. 6 του Άντον Τσέχωφ (2017-2018), Οικόπεδα
με θέα του Ντέιβιντ Μάμετ (2018-2019), Πέρσες του Αισχύλου (2022-2023), Αντιγόνη του
Αισχύλου (2023 – 2024) και, τις Σφήκες του Αριστοφάνη (2024 – 2025).
