Το ημερολόγιο έγραφε 1968. Η Ελλάδα είχε μπει για τα καλά στην εποχή του αυτοκινήτου, οι δρόμοι γέμιζαν φορτηγά και λεωφορεία και η τεχνολογία άλλαζε την καθημερινότητα. Κι όμως, στην Κομοτηνή υπήρχε ακόμη μια οικογένεια που συνέχιζε ένα επάγγελμα σχεδόν αδιανόητο για τη σημερινή εποχή: μετέφερε καυσόξυλα με καμήλες!
Όχι μία ή δύο. Δέκα καμήλες διέθετε ο Βελιτίν Ντεβετζί, ο οποίος συνέχιζε την οικογενειακή παράδοση που είχε ξεκινήσει από τον πατέρα και τον παππού του, στα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Τα ζώα ανέβαιναν στα βουνά της Ροδόπης, φορτώνονταν ξύλα και επέστρεφαν στην πόλη. Στη συνέχεια, η οικογένεια πουλούσε τα καυσόξυλα από σπίτι σε σπίτι, εξυπηρετώντας χριστιανούς και μουσουλμάνους.
Οι καμήλες σταβλίζονταν στην οδό Αδριανουπόλεως 43. Μια διεύθυνση που σήμερα δύσκολα θα μπορούσε κανείς να συνδέσει με εικόνες από καραβάνια της Ανατολής.
Η ιστορία διασώθηκε χάρη στη μαρτυρία του Μεχμέτ Δεβετζήογλου, γιου του Βελιτίν, ο οποίος μίλησε στο Αθηναϊκό–Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων για τα παιδικά του χρόνια ανάμεσα στις καμήλες.
Ο ίδιος μεγάλωσε φροντίζοντας τα ζώα, βοηθώντας ακόμη και στις γέννες τους, πριν ακολουθήσει το επάγγελμα του κτηνιάτρου.
Και μια γλωσσική λεπτομέρεια που αποκαλύπτει ολόκληρη την ιστορία της οικογένειας: η τουρκική λέξη «deveci», από την οποία προέρχεται το επώνυμο Ντεβετζί, σημαίνει «καμηλιέρης».
Το τέλος μιας παράδοσης αιώνων
Η ανάπτυξη των δρόμων και η εξάπλωση των φορτηγών στη δεκαετία του 1960 έκαναν τις μεταφορές με καμήλες ασύμφορες. Το 1968 η οικογένεια σταμάτησε τη δραστηριότητά της.
Το τέλος, ωστόσο, δεν ήταν ευχάριστο. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Μεχμέτ, τα ζώα οδηγήθηκαν τελικά στη σφαγή, αφού προηγουμένως χρειάστηκε ειδική άδεια λόγω των τότε νομοθετικών περιορισμών.
Μαζί τους χάθηκε και μια επαγγελματική παράδοση που είχε περάσει από γενιά σε γενιά. Αλλά η Κομοτηνή δεν ήταν η μοναδική ελληνική πόλη όπου κυκλοφορούσαν καμήλες.
Από τη Θράκη στην Άμφισσα
Αν γυρίσουμε μερικές δεκαετίες ακόμη πίσω, στις αρχές του 20ού αιώνα, συναντούμε μια εξίσου εντυπωσιακή εικόνα στη Στερεά Ελλάδα.
Στην Άμφισσα κυκλοφορούσαν καραβάνια με καμήλες που χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά προϊόντων και εμπορευμάτων. Ιστορικές φωτογραφίες, οι οποίες χρονολογούνται περίπου στο 1920, αποτυπώνουν τα ζώα στους δρόμους της πόλης.
Δεν επρόκειτο για εξωτικό θέαμα ή για ζώα κάποιου περιοδεύοντος θιάσου. Ήταν μέρος της οικονομικής δραστηριότητας. Η παρουσία τους θυμίζει πόσο διαφορετική ήταν η ελληνική καθημερινότητα πριν από την επικράτηση των μηχανοκίνητων μεταφορών.
Πώς έφτασαν οι καμήλες στην Ελλάδα;
Για να αναζητήσουμε την προέλευση αυτής της παράδοσης πρέπει να γυρίσουμε πολλούς αιώνες πίσω.
Κατά την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι καμήλες αποτελούσαν σημαντικό μεταφορικό μέσο σε διάφορες περιοχές της επικράτειας. Χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά εμπορευμάτων, αγροτικών προϊόντων και στρατιωτικών εφοδίων, ιδιαίτερα σε διαδρομές όπου δεν υπήρχαν κατάλληλοι δρόμοι για τροχοφόρα οχήματα.
Οι καμηλιέρηδες ήταν οργανωμένοι επαγγελματίες και τα καραβάνια τους συνέδεαν αγορές, χωριά και εμπορικά κέντρα. Η οθωμανική κυριαρχία συνέβαλε καθοριστικά στη διάδοση αυτής της χρήσης και σε περιοχές του σημερινού ελληνικού κράτους.
Ωστόσο, θα ήταν ιστορικά λανθασμένο να υποστηρίξουμε ότι οι Οθωμανοί ήταν οι πρώτοι που έφεραν καμήλες στον ελληνικό κόσμο. Οι αρχαίοι Έλληνες τις γνώριζαν ήδη πολλούς αιώνες νωρίτερα.
Ο Ξενοφών, ο Αγησίλαος και οι καμήλες του 395 π.Χ.
Στα «Ελληνικά» του Ξενοφώντα υπάρχει αναφορά σε καμήλες που συνδέονται με τη στρατιωτική εκστρατεία του Σπαρτιάτη βασιλιά Αγησίλαου Β΄ στη Μικρά Ασία.
Το 395 π.Χ., κατά τις επιχειρήσεις εναντίον των Περσών κοντά στις Σάρδεις, οι ελληνικές δυνάμεις απέκτησαν σημαντικά λάφυρα, ανάμεσα στα οποία βρίσκονταν και καμήλες. Ο Ξενοφών αναφέρει ότι ο Αγησίλαος τις μετέφερε στην Ελλάδα.
Πρόκειται για μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αρχαία μαρτυρία, καθώς συνδέει άμεσα τις καμήλες με τον ελλαδικό χώρο πριν από περίπου 2.400 χρόνια.
Δεν αποδεικνύει, βεβαίως, ότι αυτές ήταν οι πρώτες καμήλες που πάτησαν ποτέ σε ελληνικό έδαφος. Αποδεικνύει όμως ότι η ιστορία τους στον ελληνικό κόσμο δεν αρχίζει με την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Οι Πέρσες και η αρχαιότερη γνωριμία των Ελλήνων με τις καμήλες
Πηγαίνοντας ακόμη πιο πίσω, στον 5ο αιώνα π.Χ., βρίσκουμε αναφορές στις καμήλες μέσα από τις αφηγήσεις του Ηροδότου.
Οι Πέρσες χρησιμοποιούσαν καμήλες για μεταφορές και στρατιωτικές ανάγκες. Οι επαφές των ελληνικών πόλεων με την περσική αυτοκρατορία έκαναν τα ζώα αυτά γνωστά στον αρχαίο ελληνικό κόσμο.
Οι σχετικές αναφορές και οι απεικονίσεις στην αρχαία τέχνη αποτελούν μαρτυρίες αυτής της γνωριμίας. Το ποιος, όμως, εισήγαγε πρώτος καμήλες στον χώρο που αποτελεί σήμερα την Ελλάδα δεν έχει εξακριβωθεί.
Η ιστορική έρευνα μπορεί να τεκμηριώσει συγκεκριμένες παρουσίες και χρήσεις, όχι όμως να αποδώσει με βεβαιότητα την πρώτη εισαγωγή σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο.
Μια Ελλάδα που χάθηκε μέσα σε λίγες δεκαετίες
Από τις περσικές εκστρατείες και τον Αγησίλαο μέχρι τα οθωμανικά καραβάνια, την Άμφισσα και την Κομοτηνή του 1968, οι καμήλες συνδέθηκαν με διαφορετικές εποχές της ελληνικής ιστορίας.
Κάποτε ήταν πολύτιμα μεταφορικά ζώα. Αργότερα έγιναν μέρος της επαγγελματικής καθημερινότητας συγκεκριμένων περιοχών. Και τελικά εξαφανίστηκαν από τους δρόμους, καθώς τα φορτηγά αντικατέστησαν τα καραβάνια.
Η μαρτυρία της οικογένειας Ντεβετζί δεν είναι απλώς μια γραφική ανάμνηση από την παλιά Κομοτηνή. Είναι μια υπενθύμιση ότι η Ελλάδα που γνωρίζουμε σήμερα διαμορφώθηκε μέσα από μεγάλες και μικρές αλλαγές, πολλές από τις οποίες συνέβησαν πολύ πιο πρόσφατα απ’ όσο φανταζόμαστε.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο εντυπωσιακό στοιχείο ολόκληρης της ιστορίας: την εποχή που ο άνθρωπος ετοιμαζόταν να πατήσει στη Σελήνη, στην Κομοτηνή υπήρχαν ακόμη άνθρωποι που μετέφεραν ξύλα με καμήλες.
Πηγές: ΑΠΕ-ΜΠΕ και Greek Reporter