Η 1η Οκτωβρίου είναι για την Κυπριακή Δημοκρατία η μεγάλη εθνική επέτειος της ανεξαρτησίας της. Υπάρχει, ωστόσο, μια ιστορική λεπτομέρεια που συχνά προκαλεί σύγχυση: η Κύπρος έγινε επισήμως ανεξάρτητο κράτος στις 16 Αυγούστου 1960 και όχι την 1η Οκτωβρίου. Εκείνη τη νύχτα τερματίστηκε η βρετανική αποικιακή κυριαρχία και εγκαθιδρύθηκε η Κυπριακή Δημοκρατία. Η επέτειος γιορτάστηκε αρχικά στις 16 Αυγούστου, αλλά το 1963 αποφασίστηκε η μεταφορά του επίσημου εορτασμού στην 1η Οκτωβρίου.
Από τους Οθωμανούς στους Βρετανούς
Η Κύπρος πέρασε υπό οθωμανική κυριαρχία το 1571. Τρεις αιώνες αργότερα, το 1878, η διοίκησή της πέρασε στη Μεγάλη Βρετανία, ενώ τυπικά παρέμενε υπό οθωμανική κυριαρχία. Το 1914, με την είσοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Βρετανία προσάρτησε την Κύπρο και το 1925 το νησί ανακηρύχθηκε βρετανική αποικία του Στέμματος. Στην ελληνοκυπριακή κοινότητα αναπτυσσόταν όλο και περισσότερο το αίτημα της αυτοδιάθεσης και της Ένωσης με την Ελλάδα.
Η ΕΟΚΑ και ο αγώνας του 1955-1959
Την 1η Απριλίου 1955 άρχισε ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ κατά της βρετανικής αποικιοκρατίας, με πολιτικό ηγέτη τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο και στρατιωτικό αρχηγό τον Γεώργιο Γρίβα Διγενή. Τέσσερα χρόνια συγκρούσεων, εκτελέσεων, συλλήψεων και πολιτικών διαπραγματεύσεων οδήγησαν τελικά όχι στην Ένωση με την Ελλάδα αλλά στην ανεξαρτησία της Κύπρου.
Πάντως η ΕΟΚΑ του 1955–59 και η ΕΟΚΑ Β΄ της δεκαετίας του 1970 ήταν δύο διαφορετικές οργανώσεις, παρότι και στις δύο ηγετική μορφή υπήρξε ο Γρίβας.
Τα εννέα παλικάρια της αγχόνης και τα Φυλακισμένα Μνήματα
Ξεχωριστή και συγκλονιστική σελίδα του αγώνα της ΕΟΚΑ γράφτηκε στις Κεντρικές Φυλακές της Λευκωσίας. Οι βρετανικές αποικιακές αρχές οδήγησαν στην αγχόνη εννέα αγωνιστές: τον Μιχαλάκη Καραολή και τον Ανδρέα Δημητρίου στις 10 Μαΐου 1956, τους Ανδρέα Ζάκο, Ιάκωβο Πατάτσο και Χαρίλαο Μιχαήλ στις 9 Αυγούστου 1956, τους Στέλιο Μαυρομμάτη, Ανδρέα Παναγίδη και Μιχαήλ Κουτσόφτα στις 21 Σεπτεμβρίου 1956 και, τελευταίο, τον μόλις 19 ετών Ευαγόρα Παλληκαρίδη, τη νύχτα της 13ης προς 14η Μαρτίου 1957.
Οι Βρετανοί δεν παρέδωσαν τις σορούς στις οικογένειές τους, φοβούμενοι ότι οι κηδείες θα μετατρέπονταν σε μεγάλες λαϊκές διαδηλώσεις, και τους έθαψαν μέσα στις φυλακές. Εκεί βρίσκονται σήμερα τα Φυλακισμένα Μνήματα, όπου αναπαύονται συνολικά 13 αγωνιστές της ΕΟΚΑ: οι εννέα απαγχονισθέντες και ακόμη τέσσερις αγωνιστές που έπεσαν ή υπέκυψαν μετά από μάχη, ο Γρηγόρης Αυξεντίου, ο Μάρκος Δράκος, ο Στυλιανός Λένας και ο Κυριάκος Μάτσης. Ένας χώρος που μετά το τέλος του αγώνα μετατράπηκε σε τόπο προσκυνήματος και μνήμης της κυπριακής ιστορίας.
Ζυρίχη και Λονδίνο – Η γέννηση ενός δύσκολου κράτους
Οι Συμφωνίες της Ζυρίχης και του Λονδίνου του 1959 αποτέλεσαν τη βάση για τη δημιουργία της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ελλάδα, Τουρκία και Μεγάλη Βρετανία απέκτησαν ειδικό ρόλο ως εγγυήτριες δυνάμεις, ενώ το νέο Σύνταγμα προέβλεπε ένα σύνθετο σύστημα κατανομής της εξουσίας ανάμεσα στις δύο κοινότητες. Πρώτος Πρόεδρος έγινε ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄ και πρώτος Αντιπρόεδρος ο Τουρκοκύπριος Φαζίλ Κουτσιούκ. Τα μεσάνυχτα της 15ης προς τη 16η Αυγούστου 1960, ύστερα από 82 χρόνια βρετανικής διοίκησης, γεννήθηκε η ανεξάρτητη Κυπριακή Δημοκρατία. Η Βρετανία διατήρησε τις κυρίαρχες βάσεις Ακρωτηρίου και Δεκέλειας.
Η ανεξαρτησία δεν έφερε την ηρεμία
Το νέο κράτος αντιμετώπισε σχεδόν από την αρχή σοβαρές συνταγματικές και διακοινοτικές εντάσεις. Το 1963 ξέσπασαν αιματηρές συγκρούσεις μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Το 1964 το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ δημιούργησε την ειρηνευτική δύναμη UNFICYP, η οποία εξακολουθεί να βρίσκεται στην Κύπρο περισσότερο από έξι δεκαετίες αργότερα.
1974 – Το πραξικόπημα και η τουρκική εισβολή
Η μεγαλύτερη τραγωδία ήρθε το καλοκαίρι του 1974. Στις 15 Ιουλίου, η χούντα των Αθηνών και η ΕΟΚΑ Β΄ ανέτρεψαν με πραξικόπημα τον Πρόεδρο Μακάριο. Πέντε ημέρες αργότερα, στις 20 Ιουλίου 1974, η Τουρκία εξαπέλυσε στρατιωτική επιχείρηση στην Κύπρο, επικαλούμενη τη Συνθήκη Εγγυήσεως. Ακολούθησε δεύτερη τουρκική επίθεση τον Αύγουστο. Περισσότερο από το ένα τρίτο του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας βρέθηκε υπό τουρκικό στρατιωτικό έλεγχο και μεγάλοι πληθυσμοί εκτοπίστηκαν. Η Κύπρος χωρίστηκε στην πράξη στα δύο.
Η «Πράσινη Γραμμή» που παραμένει μέχρι σήμερα
Από το 1974, μια ζώνη κατάπαυσης του πυρός χωρίζει το νησί. Η νεκρή ζώνη που επιτηρεί ο ΟΗΕ εκτείνεται περίπου 180 χιλιόμετρα και περνά ακόμη και μέσα από τη Λευκωσία. Το 1983 η τουρκοκυπριακή ηγεσία ανακήρυξε μονομερώς την αποκαλούμενη «Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου». Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, με το Ψήφισμα 541, χαρακτήρισε νομικά άκυρη τη μονομερή ανακήρυξη και κάλεσε τα κράτη να μην αναγνωρίσουν άλλο κυπριακό κράτος πέραν της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Η Κύπρος στην Ευρωπαϊκή Ένωση
Την 1η Μαΐου 2004 η Κυπριακή Δημοκρατία έγινε πλήρες μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ολόκληρη η Κύπρος θεωρείται έδαφος της ΕΕ. Ωστόσο, στις περιοχές όπου η κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο, η εφαρμογή του ευρωπαϊκού κεκτημένου παραμένει σε αναστολή μέχρι να υπάρξει λύση του Κυπριακού.
Οι οκτώ Πρόεδροι της Κυπριακής Δημοκρατίας
Από την ανεξαρτησία του 1960 μέχρι σήμερα, την Προεδρία της Κυπριακής Δημοκρατίας έχουν αναλάβει οκτώ πολιτικές προσωπικότητες.
Πρώτος Πρόεδρος και ιστορικά ταυτισμένος με τη γέννηση του νέου κράτους ήταν ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄ (1960–1977), ο οποίος παρέμεινε στην ηγεσία μέχρι τον θάνατό του.
Τον διαδέχθηκε ο Σπύρος Κυπριανού (1977–1988) και ακολούθησαν ο Γιώργος Βασιλείου (1988–1993), ο Γλαύκος Κληρίδης (1993–2003), ο Τάσσος Παπαδόπουλος (2003–2008), ο Δημήτρης Χριστόφιας (2008–2013) και ο Νίκος Αναστασιάδης (2013–2023).
Από το 2023, όγδοος Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας είναι ο Νίκος Χριστοδουλίδης, ο οποίος εξελέγη στον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών με 51,97%.
Από τον Μακάριο μέχρι τον Χριστοδουλίδη, όλοι οι Πρόεδροι κλήθηκαν, σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους, να διαχειριστούν το μεγάλο και ακόμη άλυτο εθνικό ζήτημα της Κύπρου, παράλληλα με την πορεία της Κυπριακής Δημοκρατίας από το νεοσύστατο κράτος του 1960 στο σημερινό κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
66 χρόνια μετά – Μια ανεξαρτησία με μια ανοιχτή πληγή
Από το 1960 έως σήμερα πέρασαν 66 χρόνια. Η Κυπριακή Δημοκρατία είναι διεθνώς αναγνωρισμένο κράτος, μέλος του ΟΗΕ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το Κυπριακό, όμως, παραμένει άλυτο. Η ειρηνευτική δύναμη του ΟΗΕ εξακολουθεί να περιπολεί στη νεκρή ζώνη, η Λευκωσία παραμένει χωρισμένη και οι συνομιλίες για μια συνολική διευθέτηση έχουν περάσει από αλλεπάλληλους κύκλους χωρίς οριστική συμφωνία.
Έτσι η 1η Οκτωβρίου, ημέρα γιορτής της κυπριακής ανεξαρτησίας, είναι ταυτόχρονα ημέρα ιστορικής μνήμης: για την αποικιοκρατία και τον αγώνα της ΕΟΚΑ, για την ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας, για τις διακοινοτικές συγκρούσεις, για το πραξικόπημα και την τουρκική εισβολή του 1974, για τους νεκρούς, τους αγνοουμένους και τους εκτοπισμένους. Και κυρίως υπενθύμιση ότι, περισσότερο από μισό αιώνα μετά το 1974, το τελευταίο κεφάλαιο της ιστορίας της Κύπρου δεν έχει ακόμη γραφτεί.
Πηγές:
Βουλή των Αντιπροσώπων Κύπρου – Ιστορική αναδρομή: https://www.parliament.cy/el/general-information/historical-review
Υπουργείο Εξωτερικών Κυπριακής Δημοκρατίας – Ιστορικό υπόβαθρο: https://www.gov.cy/mfa/en/documents/historical-background/
UNFICYP – Η αποστολή του ΟΗΕ στην Κύπρο: https://unficyp.unmissions.org/
Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Green Line Regulation: https://commission.europa.eu/about/departments-and-executive-agencies/regional-and-urban-policy/green-line-regulation_en
