Ήταν Τετάρτη 15 Νοεμβρίου 2017. Λίγο μετά τα ξημερώματα, μια εξαιρετικά ισχυρή καταιγίδα έπληξε τον ορεινό όγκο Πατέρα, πάνω από τη Μάνδρα και τη Νέα Πέραμο.
Μέσα σε λίγες ώρες, τεράστιες ποσότητες νερού κατέβηκαν από τις πλαγιές, μετατρέποντας δρόμους σε χειμάρρους και παρασύροντας αυτοκίνητα, φορτηγά, ανθρώπους και ολόκληρες περιουσίες.
Η Μάνδρα βρέθηκε στο επίκεντρο μιας από τις πιο πολύνεκρες πλημμύρες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Ο αρχικός απολογισμός έκανε λόγο για 23 νεκρούς. Οι μεταγενέστερες καταγραφές και οι δικαστικές αναφορές ανεβάζουν τον αριθμό των θυμάτων σε 25.
Εννέα χρόνια αργότερα, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι συνέβη εκείνο το πρωινό.
Είναι και γιατί μια πόλη αποδείχθηκε τόσο ευάλωτη, ποιοι είχαν ευθύνη για την αντιπλημμυρική προστασία της και πώς αντιμετώπισε η Δικαιοσύνη τις παραλείψεις που αποκαλύφθηκαν.
Η καταιγίδα που μετέτρεψε τους δρόμους σε ποτάμια
Η βροχόπτωση εκδηλώθηκε κυρίως στον ορεινό όγκο Πατέρα και όχι μέσα στην πόλη της Μάνδρας.
Σύμφωνα με στοιχεία του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, που αξιοποιήθηκαν και στις δικαστικές αποφάσεις, στον πυρήνα του φαινομένου καταγράφηκαν περισσότερα από 200 χιλιοστά βροχής μέσα σε έξι ώρες.
Πρακτικά, αυτό αντιστοιχεί σε περισσότερους από 200 τόνους νερού ανά στρέμμα.
Τα νερά συγκεντρώθηκαν στις λεκάνες απορροής των ρεμάτων Αγίας Αικατερίνης και Σούρες.
Οι φυσικές κοίτες τους δεν μπορούσαν να απορροφήσουν και να διοχετεύσουν τις τεράστιες ποσότητες.
Το αποτέλεσμα ήταν καταστροφικό.
Το νερό κατέβηκε με μεγάλη ταχύτητα προς τη Μάνδρα, μεταφέροντας πέτρες, λάσπη, κορμούς δέντρων και άλλα φερτά υλικά.
Οι δρόμοι μετατράπηκαν σε ορμητικούς χειμάρρους.
Άνθρωποι παγιδεύτηκαν μέσα στα σπίτια και στα αυτοκίνητά τους.
Οι νεκροί και οι δραματικές διασώσεις
Η τραγωδία στοίχισε τη ζωή σε 25 ανθρώπους, σύμφωνα με τον απολογισμό που χρησιμοποιήθηκε στις μεταγενέστερες δικαστικές διαδικασίες.
Οι περισσότεροι ήταν κάτοικοι ή άνθρωποι που κινούνταν στην περιοχή την ώρα της πλημμύρας.
Ορισμένοι παρασύρθηκαν μέσα στα αυτοκίνητά τους.
Άλλοι βρέθηκαν παγιδευμένοι σε σπίτια και επαγγελματικούς χώρους.
Η Πυροσβεστική δέχθηκε εκατοντάδες κλήσεις για βοήθεια.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που περιλαμβάνονται στη δικαστική απόφαση του Αρείου Πάγου, καταγράφηκαν περίπου 600 κλήσεις για αντλήσεις υδάτων και απεγκλωβισμούς, ενώ πραγματοποιήθηκαν επιχειρήσεις απεγκλωβισμού 86 ανθρώπων από κατοικίες και οχήματα.
Οι διασώστες εργάστηκαν κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες.
Η λάσπη, τα κατεστραμμένα οχήματα και τα φερτά υλικά δυσκόλευαν την πρόσβαση σε πολλές περιοχές.
Οι έρευνες για αγνοουμένους συνεχίστηκαν επί ημέρες.
Οι καταστροφές σε σπίτια, επιχειρήσεις και οχήματα
Η πλημμύρα προκάλεσε εκτεταμένες ζημιές στη Μάνδρα και στη Νέα Πέραμο.
Κατοικίες πλημμύρισαν, καταστήματα καταστράφηκαν και επιχειρήσεις έχασαν εξοπλισμό και εμπορεύματα.
Σύμφωνα με στοιχεία που καταγράφονται στη δικαστική διερεύνηση, παρασύρθηκαν 136 οχήματα, από τα οποία 23 χάθηκαν και 27 καταστράφηκαν ολοσχερώς.
Καταγράφηκαν επίσης απώλειες μεγάλων ποσοτήτων καυσίμων, εγγράφων, προσωπικών αντικειμένων και επαγγελματικού εξοπλισμού.
Σε αρκετές περιοχές η λάσπη κάλυψε το οδόστρωμα και εισχώρησε σε ισόγεια και υπόγεια.
Οι ζημιές δεν περιορίστηκαν στις πρώτες ημέρες.
Πολλοί κάτοικοι και επαγγελματίες χρειάστηκαν μήνες για να αποκαταστήσουν τις περιουσίες τους.
Τα μπαζωμένα ρέματα και οι ανθρώπινες παρεμβάσεις
Η δικαστική και τεχνική έρευνα ανέδειξε ένα πρόβλημα που είχε δημιουργηθεί επί δεκαετίες.
Η φυσική διαδρομή των ρεμάτων είχε περιοριστεί ή αλλοιωθεί από κατασκευές, επιχωματώσεις και πολεοδομικές παρεμβάσεις.
Σε ορισμένα σημεία, οι κοίτες είχαν σχεδόν εξαφανιστεί.
Στη θέση τους υπήρχαν δρόμοι, κτίσματα, εγκαταστάσεις και ανεπαρκείς υπόγειοι αγωγοί.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στο ρέμα Αγίας Αικατερίνης, του οποίου η φυσική κοίτη είχε οικοδομηθεί σε τμήματα της πόλης.
Αντίστοιχα, στο ρέμα Σούρες είχαν πραγματοποιηθεί παρεμβάσεις που περιόριζαν τη δυνατότητα φυσικής απορροής των υδάτων.
Η δικαστική απόφαση περιγράφει ακόμη δημοτικές εγκαταστάσεις και αθλητικές υποδομές που είχαν κατασκευαστεί σε περιοχές του ρέματος.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν δημιουργήθηκε το 2017.
Ήταν αποτέλεσμα πολυετών παρεμβάσεων και ανεπαρκούς αντιπλημμυρικού σχεδιασμού.
Υπήρχαν προειδοποιήσεις πριν από την καταστροφή;
Η Μάνδρα είχε αντιμετωπίσει πλημμυρικά προβλήματα και πριν από το 2017.
Στις 24 Οκτωβρίου 2014 και στις 27 Φεβρουαρίου 2015 είχαν καταγραφεί περιστατικά υπερχείλισης και συσσώρευσης υδάτων.
Η ευρύτερη χαμηλή ζώνη Ασπροπύργου και Ελευσίνας είχε περιληφθεί στις περιοχές δυνητικά υψηλού κινδύνου πλημμύρας.
Επομένως, ο κίνδυνος δεν ήταν εντελώς άγνωστος στις αρμόδιες αρχές.
Το ερώτημα που απασχόλησε τη Δικαιοσύνη ήταν ποιες συγκεκριμένες ενέργειες μπορούσαν και όφειλαν να έχουν πραγματοποιηθεί πριν από τη φονική καταιγίδα.
Η δίκη και οι κατηγορούμενοι
Η ποινική διερεύνηση της τραγωδίας υπήρξε μακρά και σύνθετη.
Στο επίκεντρο βρέθηκαν αιρετοί της αυτοδιοίκησης και υπηρεσιακοί παράγοντες που είχαν αρμοδιότητες σχετικά με τα ρέματα, τις πολεοδομικές παρεμβάσεις και την αντιπλημμυρική προστασία.
Μεταξύ των προσώπων που κατηγορήθηκαν ήταν η τότε περιφερειάρχης Αττικής Ρένα Δούρου και η τότε δήμαρχος Μάνδρας Ιωάννα Κριεκούκη.
Η υπόθεση εξετάστηκε τόσο πρωτοδίκως όσο και σε δεύτερο βαθμό.
Τον Μάρτιο του 2024, το Εφετείο έκανε δεκτή ένσταση της Ρένας Δούρου και πέντε ακόμη πρωτοδίκως αθωωθέντων, με αποτέλεσμα να μη συνεχιστεί η δίκη τους σε δεύτερο βαθμό.
Η διαδικασία συνεχίστηκε για οκτώ κατηγορουμένους.
Η απόφαση του Εφετείου το 2024
Στις 29 Οκτωβρίου 2024, το Τριμελές Εφετείο Πλημμελημάτων Αθηνών ανακοίνωσε την απόφασή του.
Τρεις κατηγορούμενοι κρίθηκαν ένοχοι για πρόκληση πλημμύρας από αμέλεια.
Η πρώην δήμαρχος Μάνδρας Ιωάννα Κριεκούκη καταδικάστηκε σε φυλάκιση 14 μηνών.
Ο τότε προϊστάμενος της Πολεοδομίας Ελευσίνας και η τότε αρμόδια υπάλληλος της Περιφέρειας Αττικής για την αστυνόμευση των ρεμάτων καταδικάστηκαν σε ποινές φυλάκισης 18 μηνών.
Οι ποινές είχαν τριετή αναστολή.
Οι υπόλοιποι πέντε κατηγορούμενοι αθωώθηκαν.
Το δικαστήριο απάλλαξε τους κατηγορουμένους από τις κατηγορίες της ανθρωποκτονίας από αμέλεια και των σωματικών βλαβών από αμέλεια.
Η εξέλιξη προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από συγγενείς των θυμάτων.
Το βασικό ερώτημα ήταν πώς μπορούσε να αναγνωρίζεται ποινική ευθύνη για την πρόκληση της πλημμύρας, αλλά όχι για τους θανάτους που ακολούθησαν.
Η απόφαση του Αρείου Πάγου το 2025
Η υπόθεση απέκτησε νέα τροπή το 2025.
Με την απόφαση 654/2025, ο Άρειος Πάγος αναίρεσε εν μέρει την απόφαση του Εφετείου.
Η αναίρεση αφορούσε την απαλλαγή των τριών καταδικασθέντων από τις κατηγορίες της ανθρωποκτονίας από αμέλεια και των σωματικών βλαβών από αμέλεια.
Το ανώτατο δικαστήριο έκρινε ότι το συγκεκριμένο μέρος της απόφασης έπρεπε να εξεταστεί ξανά.
Παράλληλα, η καταδίκη της πρώην δημάρχου για την πρόκληση πλημμύρας από αμέλεια παρέμεινε ισχυρή.
Η απόφαση είχε ιδιαίτερη νομική σημασία, επειδή άνοιξε εκ νέου τη συζήτηση για τη σύνδεση των παραλείψεων των αρμόδιων προσώπων με τους θανάτους και τους τραυματισμούς.
Ο Άρειος Πάγος δεν καταδίκασε ο ίδιος τους κατηγορουμένους για ανθρωποκτονία.
Παρέπεμψε την υπόθεση για νέα κρίση από δικαστές του Εφετείου.
Η νέα δίκη και το ζήτημα της παραγραφής
Στις 2 Ιουλίου 2025 άρχισε η νέα διαδικασία στο Τριμελές Εφετείο Πλημμελημάτων.
Στο εδώλιο βρέθηκαν ξανά οι τρεις κατηγορούμενοι, αυτή τη φορά για τις ανθρωποκτονίες και τις σωματικές βλάβες από αμέλεια.
Η διαδικασία είχε ιδιαίτερη χρονική πίεση.
Τον Νοέμβριο του 2025 συμπληρωνόταν οκταετία από την τραγωδία, γεγονός που δημιουργούσε κρίσιμο ζήτημα παραγραφής για τα πλημμελήματα.
Από τα διαθέσιμα τεκμηριωμένα στοιχεία προκύπτει η επανέναρξη της δίκης, όχι όμως ασφαλώς εξακριβωμένη τελική απόφαση της νέας διαδικασίας.
Επομένως, δεν μπορεί να παρουσιαστεί ως οριστική δικαστική κατάληξη η απόφαση του 2024 για τις ανθρωποκτονίες, αφού το συγκεκριμένο μέρος της αναιρέθηκε από τον Άρειο Πάγο.
Οι αποζημιώσεις των οικογενειών
Παράλληλα με την ποινική διαδικασία, οικογένειες θυμάτων προσέφυγαν στη διοικητική Δικαιοσύνη ζητώντας αποζημιώσεις.
Το 2025, το Διοικητικό Πρωτοδικείο Αθηνών εξέδωσε την απόφαση 3316/2025, με την οποία έγινε εν μέρει δεκτή αγωγή για χρηματική ικανοποίηση λόγω ψυχικής οδύνης από τον θάνατο γυναίκας στη Μάνδρα.
Η Περιφέρεια Αττικής αποφάσισε να μην ασκήσει έφεση κατά της συγκεκριμένης απόφασης.
Η εξέλιξη αυτή αφορά την αστική και διοικητική ευθύνη για αποζημίωση και δεν ταυτίζεται με την ποινική ευθύνη φυσικών προσώπων.
Πρόκειται για δύο διαφορετικές δικαστικές διαδικασίες.
Θα μπορούσαν να είχαν σωθεί ανθρώπινες ζωές;
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της δικαστικής διερεύνησης αφορά τα αντιπλημμυρικά έργα.
Η απόφαση του Αρείου Πάγου παραθέτει τεχνικές εκτιμήσεις σύμφωνα με τις οποίες η έγκαιρη ολοκλήρωση συγκεκριμένου έργου διευθέτησης των ρεμάτων δεν θα απέτρεπε πλήρως την πλημμύρα του 2017.
Θα μπορούσε, όμως, με πολύ μεγάλη πιθανότητα, να περιορίσει την έκταση του φαινομένου και να αποτρέψει θανάτους και τραυματισμούς σε συγκεκριμένες περιοχές.
Η δικαστική αξιολόγηση εξετάζει επίσης ποιες καθυστερήσεις μπορούσαν να αποδοθούν σε συγκεκριμένους υπευθύνους και ποιες συνδέονταν με αντικειμενικές δυσκολίες στην ολοκλήρωση των έργων.
Αυτή η διάκριση είναι καθοριστική.
Η ύπαρξη μιας επικίνδυνης κατάστασης δεν αρκεί από μόνη της για να θεμελιώσει ποινική ευθύνη ενός συγκεκριμένου προσώπου.
Απαιτείται να αποδειχθούν η νομική του υποχρέωση, η συγκεκριμένη παράλειψη και η αιτιώδης σύνδεση με το αποτέλεσμα.
Τι άλλαξε στην αντιπλημμυρική προστασία
Μετά την τραγωδία προωθήθηκαν παρεμβάσεις για τη διευθέτηση των ρεμάτων Σούρες και Αγίας Αικατερίνης.
Τα έργα σχεδιάστηκαν ώστε να αυξηθεί η δυνατότητα απορροής των υδάτων και να περιοριστεί ο κίνδυνος νέας πλημμύρας στον οικιστικό ιστό.
Η κατασκευή αντιπλημμυρικών υποδομών, όμως, δεν αποτελεί απόλυτη εγγύηση ασφάλειας.
Οι ακραίες βροχοπτώσεις, οι αυθαίρετες παρεμβάσεις στις φυσικές κοίτες και η ανεπαρκής συντήρηση μπορούν να δημιουργήσουν νέους κινδύνους.
Γι’ αυτό απαιτούνται συνεχείς έλεγχοι, καθαρισμοί ρεμάτων, επικαιροποίηση των χαρτών πλημμυρικού κινδύνου και αποτελεσματικά σχέδια έγκαιρης προειδοποίησης.
Η Μάνδρα ως προειδοποίηση για ολόκληρη την Ελλάδα
Η τραγωδία της Μάνδρας δεν αφορά μόνο τη Δυτική Αττική.
Αναδεικνύει ένα ευρύτερο πρόβλημα της ελληνικής πολεοδομικής και περιβαλλοντικής πραγματικότητας.
Σε πολλές περιοχές της χώρας, ρέματα έχουν καλυφθεί, περιοριστεί ή μετατραπεί σε δρόμους και οικοδομήσιμες εκτάσεις.
Η άναρχη δόμηση, οι ανεπαρκείς υποδομές και η καθυστέρηση έργων μπορούν να αυξήσουν δραματικά τις συνέπειες μιας ισχυρής καταιγίδας.
Η κλιματική αλλαγή προσθέτει ακόμη έναν παράγοντα κινδύνου, καθώς η θερμότερη ατμόσφαιρα μπορεί να συγκρατεί περισσότερη υγρασία και να ενισχύει την ένταση ακραίων βροχοπτώσεων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε συγκεκριμένη πλημμύρα μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στην κλιματική αλλαγή.
Σημαίνει, όμως, ότι η πρόληψη και η προσαρμογή αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
Και βεβαίως εδώ οφείλουμε να επισημάνουμε το τι συνέβη στη Θεσσαλία με τον Ντάνιελ
Εννέα χρόνια μετά, η μνήμη και η ευθύνη
Η 15η Νοεμβρίου 2017 παραμένει μια ημερομηνία βαθιά χαραγμένη στη μνήμη της Μάνδρας.
Οι εικόνες των κατεστραμμένων δρόμων, των παρασυρμένων αυτοκινήτων και των ανθρώπων που αναζητούσαν τους δικούς τους συγκλόνισαν ολόκληρη την Ελλάδα.
Οι δικαστικές αποφάσεις ανέδειξαν συγκεκριμένες παραλείψεις, αλλά και τα σύνθετα νομικά ζητήματα που συνοδεύουν την απόδοση ευθυνών για φυσικές καταστροφές.
Εννέα χρόνια μετά, το σημαντικότερο ερώτημα παραμένει αν η χώρα έχει μάθει από αυτή την τραγωδία.
Αν οι φυσικές κοίτες προστατεύονται.
Αν οι επικίνδυνες περιοχές ελέγχονται.
Αν τα αντιπλημμυρικά έργα ολοκληρώνονται εγκαίρως.
Και αν οι πολίτες μπορούν να αισθάνονται ασφαλείς όταν εκδηλώνεται μια ισχυρή καταιγίδα.
Γιατί η πραγματική δικαίωση της μνήμης των θυμάτων δεν περιορίζεται στις δικαστικές αίθουσες.
Αποτυπώνεται και στην αποτροπή της επόμενης τραγωδίας.
