Ήταν Κυριακή 17 Νοεμβρίου 1985. Η Αθήνα τιμούσε τη δωδέκατη επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, όταν ένα ακόμη όνομα έμελλε να προστεθεί στην ιστορία των αιματηρών γεγονότων που συνδέθηκαν με τη συγκεκριμένη ημερομηνία.
Μιχάλης Καλτεζάς.
Ένας μαθητής μόλις 15 ετών.
Το βράδυ εκείνης της ημέρας, στα Εξάρχεια, δέχθηκε σφαίρα στο πίσω μέρος του κεφαλιού από το υπηρεσιακό όπλο του 27χρονου τότε αστυνομικού Αθανάσιου Μελίστα.
Ο θάνατός του προκάλεσε σοκ στην ελληνική κοινωνία, εκτεταμένες συγκρούσεις στο κέντρο της Αθήνας και μια μακρά δικαστική διαδρομή.
Ο αστυνομικός καταδικάστηκε πρωτόδικα σε δυόμισι χρόνια φυλάκιση. Αργότερα οδηγήθηκε στη φυλακή, αλλά τον Ιανουάριο του 1990 αθωώθηκε από το Μικτό Ορκωτό Εφετείο με ψήφους έξι προς μία.
Η υπόθεση Καλτεζά δεν έμεινε μόνο στην ιστορία της αστυνομικής βίας. Ανέδειξε και ένα βαθύτερο ερώτημα: πώς αντιμετωπίζει η Δικαιοσύνη τη χρήση θανατηφόρας βίας από κρατικά όργανα;
Η νύχτα της 17ης Νοεμβρίου 1985
Η καθιερωμένη πορεία για την επέτειο του Πολυτεχνείου είχε ολοκληρωθεί.
Στην περιοχή των Εξαρχείων σημειώθηκαν επεισόδια μεταξύ ομάδων νεαρών και αστυνομικών δυνάμεων.
Σύμφωνα με τις δημοσιογραφικές καταγραφές της εποχής και τις μεταγενέστερες ιστορικές αναδρομές, αστυνομικοί των ΜΑΤ βρίσκονταν κοντά σε υπηρεσιακό λεωφορείο.
Ακολούθησαν λεκτικές αντιπαραθέσεις και συγκρούσεις.
Ομάδα νεαρών επιτέθηκε με βόμβες μολότοφ εναντίον αστυνομικού οχήματος.
Στη συνέχεια, διαδηλωτές άρχισαν να απομακρύνονται τρέχοντας προς την πλατεία Εξαρχείων.
Εκεί, στη διασταύρωση των οδών Στουρνάρη και Μπόταση, σημειώθηκε ο μοιραίος πυροβολισμός.
Ο Μιχάλης Καλτεζάς χτυπήθηκε στο πίσω μέρος του κεφαλιού.
Σύμφωνα με την αναδρομή της ΕΡΤ, ο πυροβολισμός έγινε από απόσταση περίπου 20 μέτρων.
Το παιδί μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο Ευαγγελισμός, όπου διαπιστώθηκε ο θάνατός του.
Ποιος ήταν ο Μιχάλης Καλτεζάς
Ο Μιχάλης Καλτεζάς είχε γεννηθεί το 1970.
Ήταν μαθητής και είχε μόλις αρχίσει να διαμορφώνει τη δική του πορεία στη ζωή.
Η ηλικία του, μόλις 15 ετών, προκάλεσε ιδιαίτερη συγκίνηση.
Δεν επρόκειτο για έναν ένοπλο άνθρωπο που βρισκόταν σε ανταλλαγή πυροβολισμών με την αστυνομία.
Ήταν ένας ανήλικος που βρέθηκε στο σημείο των επεισοδίων και σκοτώθηκε από αστυνομική σφαίρα ενώ απομακρυνόταν.
Το γεγονός ότι η σφαίρα τον χτύπησε στο πίσω μέρος του κεφαλιού αποτέλεσε καθοριστικό στοιχείο της δημόσιας συζήτησης και της δικαστικής υπόθεσης.
Η δολοφονία του συνδέθηκε στη συλλογική μνήμη με την επέτειο του Πολυτεχνείου, παρότι συνέβη δώδεκα χρόνια μετά την εξέγερση του 1973, σε μια Ελλάδα με δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση.
Ο αστυνομικός Αθανάσιος Μελίστας
Ο Αθανάσιος Μελίστας ήταν τότε 27 ετών και υπηρετούσε στην Ελληνική Αστυνομία.
Ο ίδιος δεν αρνήθηκε ότι πυροβόλησε.
Υποστήριξε, ωστόσο, ότι ενήργησε επειδή φοβήθηκε για τη ζωή του κατά τη διάρκεια της επίθεσης εναντίον του αστυνομικού οχήματος.
Στην απολογία του ανέφερε ότι πυροβόλησε για εκφοβισμό και ότι δεν σημάδεψε τον μαθητή.
Μάρτυρες κατέθεσαν διαφορετική εκδοχή, υποστηρίζοντας ότι ο αστυνομικός είχε γονατίσει και είχε σημαδέψει πριν πυροβολήσει.
Η σύγκρουση αυτών των εκδοχών αποτέλεσε βασικό ζήτημα της δικαστικής διαδικασίας.
Το γεγονός ότι ο μαθητής χτυπήθηκε πισώπλατα, ενώ απομακρυνόταν, ενίσχυσε τις αντιδράσεις και τις κατηγορίες για αδικαιολόγητη χρήση θανατηφόρας βίας.
Οι συγκρούσεις που ακολούθησαν
Η είδηση του θανάτου διαδόθηκε γρήγορα.
Στα Εξάρχεια και στο κέντρο της Αθήνας ξέσπασαν εκτεταμένα επεισόδια.
Διαδηλωτές συγκρούστηκαν με αστυνομικές δυνάμεις, ενώ πραγματοποιήθηκαν καταλήψεις πανεπιστημιακών κτιρίων.
Καταλήφθηκαν το Πολυτεχνείο και το Παλαιό Χημείο στην οδό Σόλωνος.
Η αστυνομία επενέβη στο Παλαιό Χημείο, μετά την παροχή σχετικής άδειας από τα αρμόδια πανεπιστημιακά όργανα, και προχώρησε σε συλλήψεις.
Σύμφωνα με ιστορικές αναδρομές, κατά την επιχείρηση εκκένωσης του Χημείου συνελήφθησαν 37 άτομα.
Η κατάληψη του Πολυτεχνείου έληξε αργότερα, ύστερα από διαπραγματεύσεις.
Τα γεγονότα αποκάλυψαν την ένταση που υπήρχε στις σχέσεις μεταξύ αστυνομίας και τμήματος της νεολαίας, ιδιαίτερα στην περιοχή των Εξαρχείων.
Η πολιτική κρίση στην κυβέρνηση Παπανδρέου
Πρωθυπουργός της χώρας ήταν ο Ανδρέας Παπανδρέου.
Υπουργός Δημόσιας Τάξης ήταν ο Μένιος Κουτσόγιωργας.
Ο θάνατος του Καλτεζά προκάλεσε έντονες πολιτικές αντιδράσεις και έφερε την κυβέρνηση αντιμέτωπη με σοβαρές επικρίσεις για τη λειτουργία των αστυνομικών δυνάμεων.
Ο Κουτσόγιωργας υπέβαλε την παραίτησή του, αλλά ο πρωθυπουργός δεν την έκανε δεκτή.
Στην ηγεσία της Αστυνομίας υπήρξαν αλλαγές.
Τον τότε Αττικάρχη Στέλιο Τζανάκη αντικατέστησε ο Νίκων Αρκουδέας.
Η υπόθεση ανέδειξε τις δυσκολίες εκδημοκρατισμού των μηχανισμών ασφαλείας, έντεκα χρόνια μετά την πτώση της δικτατορίας.
Η επίθεση της 17 Νοέμβρη εννέα ημέρες αργότερα
Στις 26 Νοεμβρίου 1985, η τρομοκρατική οργάνωση «17 Νοέμβρη» πραγματοποίησε βομβιστική επίθεση εναντίον λεωφορείου των ΜΑΤ στην Αθήνα.
Από την έκρηξη σκοτώθηκε ο αρχιφύλακας Νίκος Γεωργακόπουλος και τραυματίστηκαν 14 αστυνομικοί.
Η οργάνωση παρουσίασε την επίθεση ως αντίποινα για τον θάνατο του Καλτεζά.
Η επίκληση αυτή δεν δικαιολογεί τη δολοφονική ενέργεια.
Αντίθετα, η επίθεση προσέθεσε ένα ακόμη θύμα σε μια περίοδο έντονης πολιτικής και κοινωνικής αντιπαράθεσης.
Η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με δύο διαφορετικές μορφές θανατηφόρας βίας μέσα σε λίγες ημέρες.
Η σύλληψη και η ποινική δίωξη του Μελίστα
Ο Αθανάσιος Μελίστας αντιμετώπισε την κατηγορία της ανθρωποκτονίας από πρόθεση, εν βρασμώ ψυχικής ορμής και καθ’ υπέρβαση των ορίων της άμυνας.
Η υπόθεση οδηγήθηκε στη Δικαιοσύνη, αλλά η πρώτη δίκη πραγματοποιήθηκε σχεδόν τρία χρόνια μετά τον θάνατο του μαθητή.
Στο μεταξύ, σύμφωνα με δημοσιεύματα, ο Μελίστας συνέχισε να υπηρετεί στην Αστυνομία.
Συνήγορος υπεράσπισής του ήταν ο Αλέξανδρος Λυκουρέζος.
Την πολιτική αγωγή εκπροσώπησαν, μεταξύ άλλων, ο Νίκος Κωνσταντόπουλος και ο Φώτης Κουβέλης.
Η δίκη συγκέντρωσε μεγάλο δημοσιογραφικό και πολιτικό ενδιαφέρον.
23 Σεπτεμβρίου 1988: Η καταδίκη σε δυόμισι χρόνια
Στις 23 Σεπτεμβρίου 1988 ανακοινώθηκε η πρωτόδικη απόφαση.
Ο Μελίστας καταδικάστηκε σε φυλάκιση δυόμισι ετών, δηλαδή 30 μηνών.
Το δικαστήριο δέχθηκε ελαφρυντικές περιστάσεις σχετικές με την ψυχική κατάσταση του κατηγορουμένου και την υπέρβαση των ορίων της άμυνας.
Η ποινή θεωρήθηκε ιδιαίτερα επιεικής από μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης.
Η απόφαση προέβλεπε αρχικά αναστολή της εκτέλεσης της ποινής, με αποτέλεσμα ο καταδικασθείς να παραμείνει ελεύθερος.
Αυτό προκάλεσε νέο κύμα αντιδράσεων.
Η δικαστική υπόθεση, όμως, δεν είχε ολοκληρωθεί.
Ο Άρειος Πάγος και η φυλάκιση
Η υπόθεση της αναστολής έφτασε στον Άρειο Πάγο.
Το ανώτατο δικαστήριο έκρινε ότι η εκτέλεση της ποινής δεν μπορούσε να ανασταλεί με τον τρόπο που είχε αποφασιστεί πρωτοδίκως.
Η απόφαση αυτή άλλαξε την κατάσταση.
Στις 12 Ιανουαρίου 1989, ο Μελίστας συνελήφθη και οδηγήθηκε στη φυλακή.
Η κράτησή του δεν ήταν αποτέλεσμα νέας καταδικαστικής απόφασης για την ουσία της υπόθεσης, αλλά της δικαστικής κρίσης για την εκτέλεση της ήδη επιβληθείσας ποινής.
Σύμφωνα με μεταγενέστερα δημοσιεύματα, παρέμεινε κρατούμενος για περίπου δέκα μήνες.
Ακολούθησε η αποφυλάκισή του με περιοριστικούς όρους.
Έτσι, παρά την αρχική αναστολή, ο αστυνομικός τελικά πέρασε ένα διάστημα στη φυλακή πριν από την εκδίκαση της υπόθεσης σε δεύτερο βαθμό.
26 Ιανουαρίου 1990: Η τελική αθώωση
Στις 26 Ιανουαρίου 1990, το Μικτό Ορκωτό Εφετείο Αθηνών αθώωσε τον Αθανάσιο Μελίστα.
Η απόφαση ελήφθη με έξι ψήφους υπέρ της αθώωσης και μία κατά.
Η πλειοψηφία των δικαστών δέχθηκε, με επιμέρους διαφοροποιήσεις στο σκεπτικό, ότι ο αστυνομικός είχε ενεργήσει σε κατάσταση άμυνας ή υπέρβασης των ορίων της, λόγω φόβου και ταραχής.
Η απόφαση ήταν οριστική ως προς τη συγκεκριμένη δικαστική διαδρομή.
Αυτό σημαίνει ότι ο Μελίστας δεν παρέμεινε καταδικασμένος για τη δολοφονία του Καλτεζά.
Η πρωτόδικη καταδίκη των 30 μηνών δεν αποτέλεσε την τελική δικαστική κρίση.
Η τελική κατάληξη ήταν η αθώωση.
Η απόφαση προκάλεσε νέες διαδηλώσεις και σοβαρά επεισόδια.
Γιατί προκάλεσε τόσο μεγάλη αντίδραση η αθώωση
Το κεντρικό ζήτημα ήταν η χρήση πυροβόλου όπλου εναντίον ενός ανθρώπου που απομακρυνόταν.
Ο Καλτεζάς είχε δεχθεί τη σφαίρα στο πίσω μέρος του κεφαλιού.
Από την πλευρά της υπεράσπισης υποστηρίχθηκε ότι ο αστυνομικός είχε ενεργήσει υπό το κράτος φόβου και ταραχής, ύστερα από επίθεση με μολότοφ.
Από την πλευρά της πολιτικής αγωγής αμφισβητήθηκε η αναγκαιότητα και η νομιμότητα του πυροβολισμού.
Η υπόθεση έθεσε ένα διαχρονικό νομικό ερώτημα.
Μπορεί ο φόβος ενός αστυνομικού, ακόμη και όταν αντιμετωπίζει πραγματικό κίνδυνο, να δικαιολογήσει τη χρήση θανατηφόρας βίας εναντίον προσώπου που υποχωρεί;
Το δικαστήριο κατέληξε στην αθώωση του συγκεκριμένου κατηγορουμένου.
Η κοινωνική και ιστορική συζήτηση, ωστόσο, δεν σταμάτησε με την έκδοση της απόφασης.
Η σύγκριση με τον Αλέξανδρο Γρηγορόπουλο
Είκοσι τρία χρόνια αργότερα, στις 6 Δεκεμβρίου 2008, ένας άλλος 15χρονος μαθητής, ο Αλέξανδρος Γρηγορόπουλος, σκοτώθηκε από αστυνομικό στα Εξάρχεια.
Η δολοφονία του προκάλεσε πρωτοφανείς διαδηλώσεις και επεισόδια σε πολλές πόλεις της Ελλάδας.
Οι δύο υποθέσεις παρουσιάζουν ορισμένες σημαντικές ομοιότητες.
Και τα δύο θύματα ήταν ανήλικοι, ηλικίας 15 ετών.
Και οι δύο θάνατοι σημειώθηκαν στην περιοχή των Εξαρχείων.
Και στις δύο περιπτώσεις η θανατηφόρα βία προήλθε από υπηρεσιακό όπλο αστυνομικού.
Υπάρχουν, όμως, ουσιώδεις διαφορές ως προς τις συνθήκες, τα πραγματικά περιστατικά και τη δικαστική αντιμετώπιση.
Γι’ αυτό δεν πρέπει οι δύο υποθέσεις να εξομοιώνονται πλήρως.
Η σύγκρισή τους έχει σημασία κυρίως ως προς τον δημόσιο διάλογο για την αστυνομική βία, τη λογοδοσία και την προστασία της ανθρώπινης ζωής.
Σαράντα ένα χρόνια μετά
Στις 17 Νοεμβρίου 2026 συμπληρώνονται 41 χρόνια από τον θάνατο του Μιχάλη Καλτεζά.
Η ιστορία του παραμένει συνδεδεμένη με μία από τις πιο ταραγμένες περιόδους της δεκαετίας του 1980.
Η δικαστική διαδρομή της υπόθεσης έχει ιδιαίτερη σημασία.
Πρωτόδικη καταδίκη σε 30 μήνες φυλάκιση το 1988.
Ακύρωση της αναστολής εκτέλεσης της ποινής από τον Άρειο Πάγο.
Σύλληψη και φυλάκιση του αστυνομικού το 1989.
Τελική αθώωση με ψήφους έξι προς μία τον Ιανουάριο του 1990.
Αυτή είναι η καταγεγραμμένη πορεία της υπόθεσης.
Πέρα από τις δικαστικές αποφάσεις, όμως, υπάρχει και η ανθρώπινη διάσταση.
Ένας 15χρονος μαθητής δεν επέστρεψε ποτέ στο σπίτι του.
Η οικογένειά του έχασε ένα παιδί.
Και η ελληνική κοινωνία βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα ερώτημα που παραμένει επίκαιρο σε κάθε δημοκρατικό κράτος: ποια είναι τα όρια της αστυνομικής εξουσίας όταν απέναντί της βρίσκεται η ανθρώπινη ζωή;
Η μνήμη του Μιχάλη Καλτεζά δεν χρειάζεται υπερβολές ή ανακρίβειες.
Τα ίδια τα γεγονότα και η δικαστική τους εξέλιξη αρκούν για να εξηγήσουν γιατί η 17η Νοεμβρίου 1985 εξακολουθεί να αποτελεί μια σκοτεινή ημερομηνία της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Πηγές: Αρχείο ΕΡΤ – αφιέρωμα στη δολοφονία του Μιχάλη Καλτεζά· εφημερίδα «Το Βήμα»· «Εφημερίδα των Συντακτών»· ΣΚΑΪ· ιστορικά δημοσιεύματα για τη δίκη και την απόφαση του Μικτού Ορκωτού Εφετείου, 26 Ιανουαρίου 1990.