«Θα χαλάσει ο καιρός. Το καταλαβαίνω από τα κόκαλά μου».
Πόσες φορές δεν έχουμε ακούσει αυτή τη φράση από μεγαλύτερους ανθρώπους; Πόσοι πάσχοντες από αρθρίτιδα, πόνους στη μέση ή άλλες χρόνιες μυοσκελετικές παθήσεις δεν υποστηρίζουν ότι μπορούν σχεδόν να… προβλέψουν τη βροχή από τις αρθρώσεις τους;
Για πολλά χρόνια η επιστήμη αντιμετώπιζε αυτή την εμπειρία με επιφυλακτικότητα.
Μόνο που η ιδέα δεν είναι καθόλου καινούργια.
Φτάνει πίσω περίπου 2.500 χρόνια, μέχρι τον Ιπποκράτη, ο οποίος είχε ήδη επισημάνει ότι οι εποχές, οι άνεμοι και οι μεταβολές του περιβάλλοντος πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όταν εξετάζεται η ανθρώπινη υγεία.
Και σήμερα μία από τις μεγαλύτερες έρευνες που έχουν γίνει πάνω στο θέμα δείχνει ότι πίσω από αυτή την πανάρχαια παρατήρηση υπάρχει πράγματι επιστημονικό υπόβαθρο.
Η μεγαλύτερη «μετεωρολογική» έρευνα για τον πόνο
Το Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ δημιούργησε μια εντυπωσιακή έρευνα με τον ευρηματικό τίτλο «Cloudy with a Chance of Pain» – σε ελεύθερη απόδοση, «Συννεφιά με πιθανότητα… πόνου».
Ήταν η πρώτη μεγάλης κλίμακας μελέτη μέσω smartphone που σχεδιάστηκε ειδικά για να εξετάσει τη σχέση ανάμεσα στον καιρό και τον χρόνιο πόνο. Περισσότεροι από 13.000 άνθρωποι στη Βρετανία συμμετείχαν στο πρόγραμμα, ενώ η συλλογή στοιχείων διήρκεσε 15 μήνες. (Research Explorer)
Οι συμμετέχοντες κατέγραφαν καθημερινά μέσω εφαρμογής την ένταση του πόνου τους.
Ταυτόχρονα, μέσω του GPS του κινητού, οι ερευνητές μπορούσαν να συνδέσουν κάθε καταγραφή με τις πραγματικές μετεωρολογικές συνθήκες της συγκεκριμένης περιοχής: θερμοκρασία, υγρασία, ατμοσφαιρική πίεση και ταχύτητα ανέμου.
Συγκεντρώθηκαν εκατομμύρια δεδομένα. Για την κύρια επιστημονική ανάλυση χρησιμοποιήθηκαν καθημερινές καταγραφές από 2.658 συμμετέχοντες με επαρκή στοιχεία. (Nature)
Τι έδειξαν τελικά τα εκατομμύρια των μετρήσεων
Το αποτέλεσμα είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Η αυξημένη σχετική υγρασία, οι ισχυρότεροι άνεμοι και η χαμηλότερη ατμοσφαιρική πίεση συνδέθηκαν με αυξημένη πιθανότητα μιας ημέρας με περισσότερο πόνο.
Από όλους τους μετεωρολογικούς παράγοντες, η υγρασία εμφάνισε την ισχυρότερη συσχέτιση.
Και εδώ υπάρχει μία έκπληξη: η θερμοκρασία από μόνη της δεν εμφάνισε στατιστικά σημαντική σχέση με τον πόνο στη συγκεκριμένη ανάλυση. Άρα η γνωστή φράση «με πονάει επειδή κάνει κρύο» μπορεί να είναι πολύ πιο σύνθετη απ’ όσο νομίζουμε. (Nature)
Οι ερευνητές υπολόγισαν ότι ο συνδυασμός των δυσμενέστερων καιρικών συνθηκών μπορούσε να αυξήσει την πιθανότητα ενός επεισοδίου πόνου κατά λίγο περισσότερο από 20% σε σύγκριση με μια ημέρα μέσων καιρικών συνθηκών. (Nature)
Δεν πρόκειται επομένως για έναν διακόπτη που ανοίγει και κλείνει τον πόνο.
Πρόκειται για έναν ακόμη παράγοντα που φαίνεται ότι μπορεί να τον επηρεάζει.
Οι «ημέρες πόνου» έχουν και μετεωρολογικό αποτύπωμα
Οι επιστήμονες προχώρησαν ακόμη περισσότερο.
Εξέτασαν ποιες καιρικές συνθήκες επικρατούσαν στις ημέρες κατά τις οποίες οι περισσότεροι συμμετέχοντες ανέφεραν επιδείνωση.
Στις πιο «επώδυνες» ημέρες, περίπου το 23% των συμμετεχόντων ανέφερε αύξηση του πόνου, ενώ στις καλύτερες ημέρες το αντίστοιχο ποσοστό έπεφτε περίπου στο 10%. (The University of Manchester)
Οι ημέρες με περισσότερο πόνο συνδέονταν γενικότερα με χαμηλότερη πίεση, περισσότερη υγρασία, περισσότερες βροχοπτώσεις και ισχυρότερους ανέμους.
Αντίθετα, οι ημέρες με λιγότερο πόνο χαρακτηρίζονταν από υψηλότερη πίεση, χαμηλότερη υγρασία, λιγότερες βροχοπτώσεις και ασθενέστερους ανέμους. (Research Explorer)
Γιατί όμως μας πονάνε οι αρθρώσεις όταν αλλάζει ο καιρός;
Εδώ η επιστήμη είναι περισσότερο προσεκτική.
Υπάρχουν διάφορες θεωρίες.
Μία από αυτές υποστηρίζει ότι οι μεταβολές της βαρομετρικής πίεσης ενδέχεται να επηρεάζουν τους ιστούς γύρω από τις αρθρώσεις και την αντίληψη του πόνου. Έχουν επίσης προταθεί μηχανισμοί που αφορούν τη δυσκαμψία, τη νευρική ευαισθησία και τις αλλαγές στη φυσική δραστηριότητα.
Δεν υπάρχει όμως ακόμη ένας αποδεδειγμένος μηχανισμός που να εξηγεί πλήρως γιατί ο καιρός επηρεάζει ορισμένους ανθρώπους και άλλους όχι.
Και αυτή η λεπτομέρεια είναι σημαντική.
Η επιστήμη έχει βρει συσχέτιση. Δεν έχει αποδείξει ότι η μεταβολή της ατμοσφαιρικής πίεσης αποτελεί από μόνη της την αιτία του πόνου.
Δεν αντιδρούμε όλοι στον καιρό με τον ίδιο τρόπο
Υπάρχει και κάτι ακόμη ενδιαφέρον.
Μεταγενέστερη ανάλυση των ίδιων δεδομένων έδειξε ότι πιθανότατα υπάρχουν σημαντικές διαφορές από άνθρωπο σε άνθρωπο. Αυτό μπορεί να εξηγεί γιατί ένας ασθενής ορκίζεται ότι η υγρασία τον «διαλύει» και ένας άλλος με παρόμοια πάθηση δεν παρατηρεί καμία αλλαγή. (PubMed)
Άλλωστε, μια μεγάλη επιστημονική ανασκόπηση 43 προηγούμενων μελετών διαπίστωσε ότι περίπου τα δύο τρίτα –67%– είχαν εντοπίσει κάποια σχέση μεταξύ καιρού και μυοσκελετικού πόνου.
Όμως τα αποτελέσματα δεν ήταν πάντα ίδια και αρκετές παλαιότερες έρευνες ήταν μικρές ή σύντομες. (DOI)
Γι’ αυτό και δεν μπορούμε να πούμε ότι κάθε βροχή προκαλεί αρθριτικό πόνο ή ότι κάθε πτώση του βαρομέτρου θα επιδεινώσει μια πάθηση.
Αρθρίτιδα, μέση, ινομυαλγία
Το ενδιαφέρον της έρευνας δεν περιορίστηκε στην αρθρίτιδα.
Συμμετείχαν άνθρωποι με διάφορες καταστάσεις χρόνιου πόνου, μεταξύ άλλων αρθρίτιδα και ινομυαλγία. Το Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ επισημαίνει ότι περίπου το 80% των ανθρώπων με χρόνιο πόνο πιστεύει ήδη ότι οι καιρικές συνθήκες επηρεάζουν τα συμπτώματά του. (Digital Futures)
Το αξιοσημείωτο είναι ότι η σχέση με τον καιρό παρέμεινε ακόμη και όταν οι επιστήμονες έλαβαν υπόψη δύο άλλους παράγοντες που θα μπορούσαν να μπερδέψουν τα αποτελέσματα: τη διάθεση και τη σωματική δραστηριότητα. (Nature)
Θα έχουμε στο μέλλον… δελτίο πόνου μαζί με το δελτίο καιρού;
Αυτό ίσως είναι το πιο ενδιαφέρον επόμενο βήμα.
Αφού μπορούμε να προβλέψουμε με αρκετή ακρίβεια τον καιρό αρκετές ημέρες νωρίτερα, οι ερευνητές θεωρούν ότι στο μέλλον θα μπορούσαν να αναπτυχθούν εξατομικευμένες «προγνώσεις πόνου».
Ένας άνθρωπος που γνωρίζει ότι ο δικός του πόνος επιδεινώνεται με υψηλή υγρασία και χαμηλή πίεση θα μπορούσε να γνωρίζει εκ των προτέρων ότι έρχονται ημέρες αυξημένου κινδύνου και να προγραμματίζει καλύτερα τις δραστηριότητές του, πάντα σε συνεννόηση με τον γιατρό του. (Nature)
Κάτι σαν:
«Αύριο βροχές, αυξημένη υγρασία, πτώση της πίεσης και… αυξημένη πιθανότητα πόνου».
Ακούγεται παράξενο. Όχι όμως τόσο παράξενο όσο θα ακουγόταν πριν από μερικά χρόνια.
Από τον Ιπποκράτη στο smartphone
Και κάπως έτσι κλείνει ένας κύκλος περίπου δυόμισι χιλιετιών.
Ο Ιπποκράτης δεν είχε δορυφόρους. Δεν είχε βαρόμετρα, εφαρμογές κινητών, GPS και εκατομμύρια ψηφιακές μετρήσεις.
Είχε όμως κάτι που αποτέλεσε τη βάση της Ιατρικής: την παρατήρηση.
Παρατήρησε ότι ο άνθρωπος δεν λειτουργεί αποκομμένος από το περιβάλλον του.
Σήμερα η σύγχρονη επιστήμη, με τεχνολογία που εκείνος δεν θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί, βρίσκει ότι η πανάρχαια παρατήρηση είχε βάση.
Ο παππούς λοιπόν που κοιτάζει τον ουρανό, πιάνει το γόνατό του και ανακοινώνει «έρχεται βροχή» μπορεί να μην είναι μετεωρολόγος.
Αλλά ίσως το γόνατό του να ξέρει
