Ήταν μια επανάσταση που άλλαξε όχι μόνο τη Ρωσία αλλά και την παγκόσμια ιστορία. Τον Οκτώβριο του 1917, σύμφωνα με το Ιουλιανό ημερολόγιο που χρησιμοποιούσε τότε η Ρωσία, οι Μπολσεβίκοι ανέτρεψαν την Προσωρινή Κυβέρνηση στην Πετρούπολη. Η κρίσιμη ημέρα, 25 Οκτωβρίου, αντιστοιχεί στην 7η Νοεμβρίου του σημερινού ημερολογίου. Η εξέγερση δεν εμφανίστηκε ξαφνικά: είχε προηγηθεί ένας χρόνος πολέμου, πείνας, κοινωνικής αποσύνθεσης και πολιτικών ανατροπών.
Μια αυτοκρατορία στα όριά της
Η τσαρική Ρωσία ήταν μια αχανής αυτοκρατορία με βαθιές κοινωνικές ανισότητες. Οι αγρότες διεκδικούσαν γη, οι εργάτες καλύτερες συνθήκες και οι στρατιώτες επιστροφή από τα μέτωπα. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος επιδείνωσε δραματικά τις ελλείψεις τροφίμων και καυσίμων, τις απώλειες και τη δυσπιστία προς την εξουσία. Τον Φεβρουάριο του 1917, με το παλαιό ημερολόγιο, μαζικές διαδηλώσεις και ανταρσίες στην Πετρούπολη οδήγησαν στην παραίτηση του τσάρου Νικολάου Β΄. Η μοναρχία κατέρρευσε, αλλά η ειρήνη και η κοινωνική σταθερότητα δεν ήρθαν.
Από τον Φεβρουάριο στον Οκτώβριο
Μετά την πτώση του τσάρου συγκροτήθηκε Προσωρινή Κυβέρνηση, ενώ παράλληλα τα σοβιέτ, συμβούλια εργατών και στρατιωτών, διεκδικούσαν ουσιαστική επιρροή. Αυτή η «δυαδική εξουσία» γεννούσε διαρκείς συγκρούσεις. Η κυβέρνηση, με επικεφαλής αργότερα τον Αλεξάντρ Κερένσκι, συνέχισε τη συμμετοχή στον πόλεμο. Οι Μπολσεβίκοι αξιοποίησαν τη δυσαρέσκεια προβάλλοντας το αίτημα για «ειρήνη, γη και ψωμί» και τη μεταβίβαση της εξουσίας στα σοβιέτ.
Λένιν και Τρότσκι: Οι δύο κεντρικές μορφές
Ο Βλαντίμιρ Ίλιτς Λένιν, ηγέτης των Μπολσεβίκων, επέστρεψε από την εξορία τον Απρίλιο του 1917 και με τις «Θέσεις του Απρίλη» ζήτησε ρήξη με την Προσωρινή Κυβέρνηση. Το φθινόπωρο πίεζε το κόμμα του να προχωρήσει σε ένοπλη εξέγερση χωρίς καθυστέρηση. Ο Λέον Τρότσκι, πρόεδρος του Σοβιέτ της Πετρούπολης, διαδραμάτισε καθοριστικό οργανωτικό ρόλο μέσω της Στρατιωτικής Επαναστατικής Επιτροπής. Σημαντικοί συμμετέχοντες ήταν επίσης ο Γιάκοφ Σβερντλόφ, ο Βλαντίμιρ Αντόνοφ-Οβσεένκο και άλλοι κομματικοί και στρατιωτικοί παράγοντες. Ο Ιωσήφ Στάλιν ήταν στέλεχος της μπολσεβικικής ηγεσίας, αλλά δεν είχε τον πρωταγωνιστικό επιχειρησιακό ρόλο του Τρότσκι εκείνες τις ημέρες.
Πώς ξεκίνησε η εξέγερση στην Πετρούπολη
Το επίκεντρο ήταν η Πετρούπολη, τότε πρωτεύουσα της Ρωσίας, και επιχειρησιακό κέντρο το Ινστιτούτο Σμόλνι. Στις 24–25 Οκτωβρίου με το παλαιό ημερολόγιο, ένοπλοι εργάτες της Κόκκινης Φρουράς, στρατιώτες και ναύτες πιστοί στη Στρατιωτική Επαναστατική Επιτροπή κατέλαβαν γέφυρες, σταθμούς, τηλεγραφεία και άλλες κρίσιμες εγκαταστάσεις. Η επιχείρηση εξελίχθηκε αρχικά με σχετικά περιορισμένη αντίσταση. Η κυβέρνηση έχανε τον έλεγχο της πόλης, ενώ ο Κερένσκι αναχώρησε αναζητώντας στρατιωτική υποστήριξη.
Τα Χειμερινά Ανάκτορα και το καταδρομικό Αβρόρα
Το τελευταίο σημαντικό προπύργιο της Προσωρινής Κυβέρνησης ήταν τα Χειμερινά Ανάκτορα. Τη νύχτα της 25ης προς 26η Οκτωβρίου, οι επαναστατικές δυνάμεις εισήλθαν στο κτίριο και συνέλαβαν τους υπουργούς. Το καταδρομικό «Αβρόρα» έριξε έναν άσφαιρο προειδοποιητικό πυροβολισμό, που αργότερα έγινε σύμβολο της επανάστασης. Η μεταγενέστερη εικόνα μιας γιγαντιαίας, αιματηρής εφόδου είναι σε μεγάλο βαθμό προϊόν επετειακών αναπαραστάσεων και κινηματογραφικής μυθοποίησης· η πραγματική κατάληψη υπήρξε λιγότερο θεαματική.
Τα πρώτα διατάγματα της νέας εξουσίας
Το Β΄ Πανρωσικό Συνέδριο των Σοβιέτ ενέκρινε τη μεταβίβαση της εξουσίας και συγκρότησε Συμβούλιο των Λαϊκών Επιτρόπων υπό τον Λένιν. Τα πρώτα διατάγματα αφορούσαν την ειρήνη και τη γη. Η νέα κυβέρνηση υποσχέθηκε τερματισμό του πολέμου και αναδιανομή της γαιοκτησίας. Ωστόσο, δεν αναγνώρισαν όλες οι πολιτικές δυνάμεις τη νομιμότητα της ανατροπής. Μετριοπαθείς σοσιαλιστές κατήγγειλαν τη μονομερή κατάληψη της εξουσίας, ενώ οι Μπολσεβίκοι την παρουσίαζαν ως έκφραση της επαναστατικής βούλησης των εργατών και στρατιωτών.
Η Συντακτική Συνέλευση και η συγκέντρωση της εξουσίας
Στις εκλογές για τη Συντακτική Συνέλευση, οι Μπολσεβίκοι δεν απέσπασαν την πλειοψηφία των ψήφων. Όταν το σώμα συνήλθε τον Ιανουάριο του 1918, διαλύθηκε από την μπολσεβικική εξουσία. Η πολιτική αντιπαράθεση κλιμακώθηκε, οι ελευθερίες περιορίστηκαν και δημιουργήθηκε η Τσεκά, η πολιτική αστυνομία. Έτσι, το αίτημα για εξουσία των σοβιέτ εξελίχθηκε σε καθεστώς κυριαρχίας ενός κόμματος.
Από την ειρήνη στον εμφύλιο πόλεμο
Τον Μάρτιο του 1918 η Ρωσία υπέγραψε τη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ με τις Κεντρικές Δυνάμεις, αποχωρώντας από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με βαρύτατες εδαφικές παραχωρήσεις. Ακολούθησε πολύνεκρος εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα στον Κόκκινο Στρατό, που οργανώθηκε υπό την καθοδήγηση του Τρότσκι, και ποικίλες αντιμπολσεβικικές «λευκές» δυνάμεις, με ξένες επεμβάσεις και πολλαπλά τοπικά μέτωπα. Η βία, οι επιτάξεις, οι λιμοί και οι επιδημίες κόστισαν εκατομμύρια ζωές. Τον Ιούλιο του 1918 εκτελέστηκαν ο Νικόλαος Β΄ και μέλη της οικογένειάς του στο Αικατερίνμπουργκ.
Η γέννηση της Σοβιετικής Ένωσης
Οι Μπολσεβίκοι επικράτησαν στα κύρια μέτωπα του εμφυλίου. Στις 30 Δεκεμβρίου 1922 ιδρύθηκε η Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών. Ο Λένιν πέθανε το 1924 και ακολούθησε σκληρή διαμάχη διαδοχής, από την οποία αναδείχθηκε ο Στάλιν. Ο Τρότσκι περιθωριοποιήθηκε, εξορίστηκε και δολοφονήθηκε στο Μεξικό το 1940. Η ΕΣΣΔ εξελίχθηκε σε παγκόσμια δύναμη, με εκβιομηχάνιση και καθοριστικό ρόλο στη νίκη κατά της ναζιστικής Γερμανίας, αλλά και με μαζική καταστολή, εκτοπίσεις και διώξεις, ιδιαίτερα κατά τη σταλινική περίοδο.
Η κληρονομιά ενός γεγονότος που δίχασε τον κόσμο
Η Οκτωβριανή Επανάσταση ενέπνευσε κομμουνιστικά κινήματα, αντιαποικιακούς αγώνες και μεγάλες κοινωνικές συζητήσεις σε όλο τον κόσμο. Ταυτόχρονα, η ιστορία της συνδέθηκε με τη μονοκομματική εξουσία, τον εμφύλιο και τη βία του σοβιετικού κράτους. Για τους υποστηρικτές της αποτέλεσε απόπειρα ριζικής κοινωνικής χειραφέτησης· για τους επικριτές της, ένοπλη κατάληψη της εξουσίας που ματαίωσε τον πολιτικό πλουραλισμό. Η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε το 1991, όμως οι συνέπειες του 1917 εξακολουθούν να επηρεάζουν την πολιτική, την ιστοριογραφία και τη διεθνή συζήτηση.
Πηγές και ιστορικές φωτογραφίες:
University of Manchester, The Politics of the Russian Revolution, 1917: https://documents.manchester.ac.uk/display.aspx?DocID=64680
Μεγάλη Ρωσική Εγκυκλοπαίδεια, Οκτωβριανή Επανάσταση: https://bigenc.ru/c/oktiabr-skaia-revoliutsiia-1917-a64b45
Αυθεντική φωτογραφία μετά την κατάληψη των Χειμερινών Ανακτόρων (1917): https://commons.wikimedia.org/wiki/File:After_the_capture_of_the_Winter_Palace_26_October_1917.jpg
Ιστορική φωτογραφία Λένιν και Τρότσκι στην επέτειο του 1919: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:19191107-lenin_second_anniversary_october_revolution_moscow.jpg
