Γράφει η Ελένη Μηλιαρέση
Στις 9 Νοεμβρίου 1931 ένα πολύτιμο σύμβολο του ποντιακού ελληνισμού έφτανε στην Αθήνα. Ήταν η εικόνα της Παναγίας Σουμελά, η οποία είχε παραμείνει κρυμμένη στα χώματα του Πόντου μετά τον ξεριζωμό των Ελλήνων της περιοχής. Μαζί της έφταναν και άλλα ιερά κειμήλια, διασωσμένα από έναν κόσμο που είχε χάσει τις πατρογονικές εστίες του. Η επιστροφή της δεν ήταν απλώς η διάσωση ενός θρησκευτικού αντικειμένου. Ήταν ένα γεγονός με βαθύ ιστορικό, προσφυγικό και συμβολικό περιεχόμενο.
Μια μονή σκαρφαλωμένη στον βράχο
Η ιστορική Μονή της Παναγίας Σουμελά βρίσκεται στο όρος Μελά, κοντά στην Τραπεζούντα, σε ένα επιβλητικό τοπίο από απόκρημνους βράχους και πυκνά δάση. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, ιδρύθηκε στα τέλη του 4ου αιώνα από τους μοναχούς Βαρνάβα και Σωφρόνιο. Το όνομά της συνδέεται με το «στου Μελά», που στην ποντιακή χρήση έγινε «Σουμελά».
Η ίδια παράδοση αποδίδει την εικόνα στον Ευαγγελιστή Λουκά και αφηγείται την πορεία της από την Αθήνα, όπου τιμούνταν ως «Αθηνιώτισσα», έως τον Πόντο. Πρόκειται για θρησκευτική παράδοση και όχι για ιστορικά εξακριβωμένη χρονολόγηση ή απόδοση δημιουργού. Πέρα από την προέλευση, πάντως, η εικόνα απέκτησε τεράστια σημασία για τους Ποντίους, που αναγνώριζαν στο μοναστήρι ένα πνευματικό κέντρο της συλλογικής τους ζωής.
Στους αιώνες που ακολούθησαν, η μονή γνώρισε περιόδους ακμής, συνδέθηκε με τον κόσμο της Τραπεζούντας και διατήρησε τη θέση της ως τόπος προσκυνήματος. Η μεγάλη ιστορική τομή ήρθε τον 20ό αιώνα, όταν οι διωγμοί, οι σφαγές, ο πόλεμος και, τελικά, η αναγκαστική ανταλλαγή πληθυσμών οδήγησαν στον βίαιο εκπατρισμό του μεγαλύτερου μέρους του ελληνικού πληθυσμού του Πόντου.
Το 1922 και τα κειμήλια που θάφτηκαν
Μπροστά στον κίνδυνο λεηλασίας και απώλειας, μοναχοί που γνώριζαν τη μονή έκρυψαν την εικόνα και άλλα πολύτιμα κειμήλια κοντά στο μετόχι της Αγίας Βαρβάρας. Το μοναστήρι εγκαταλείφθηκε, ενώ οι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα κουβαλούσαν μαζί τους τις μνήμες, τη γλώσσα, τη μουσική και τις παραδόσεις του τόπου τους. Η εικόνα, όμως, είχε μείνει πίσω.
Αυτή η απουσία είχε ξεχωριστό βάρος. Η Παναγία Σουμελά ήταν για πολλούς πρόσφυγες ο συνδετικός κρίκος με μια πατρίδα που δεν μπορούσαν πλέον να επισκεφθούν. Η διάσωσή της έγινε σταδιακά υπόθεση ευρύτερης σημασίας, πέρα από τα όρια μιας εκκλησιαστικής πρωτοβουλίας.
Η διπλωματία του Βενιζέλου και η αποστολή του Αμβροσίου
Η προσέγγιση Ελλάδας και Τουρκίας στις αρχές της δεκαετίας του 1930 άνοιξε τον δρόμο για την αναζήτηση των κειμηλίων. Οι ενέργειες του Ελευθερίου Βενιζέλου προς την κυβέρνηση του Ισμέτ Ινονού, με τη συμβολή του Ποντίου πολιτικού Λεωνίδα Ιασονίδη, εξασφάλισαν την άδεια της αποστολής. Το εγχείρημα ανέλαβε ο ιερομόναχος Αμβρόσιος Σουμελιώτης, ένας άνθρωπος που γνώριζε την περιοχή και την ιστορία της μονής.
Ο Αμβρόσιος αναχώρησε από την Αθήνα στις 14 Οκτωβρίου 1931, πέρασε από την Κωνσταντινούπολη και έφτασε στην Τραπεζούντα, συνοδευόμενος από τον Αλέξανδρο Βασιλείου, υπάλληλο της Μικτής Επιτροπής. Σε συνέντευξή του, η οποία αναδημοσιεύτηκε αργότερα από τον ποντιακό Τύπο, περιγράφει την υποστήριξη που έλαβε από τις τοπικές τουρκικές αρχές και τη συγκίνηση που ένιωσε επιστρέφοντας στον γνώριμο τόπο.
Η αναζήτηση δεν ήταν εύκολη. Οι χώροι γύρω από την εγκαταλελειμμένη μονή είχαν ερευνηθεί και καταστραφεί. Η ομάδα έφτασε στο μετόχι της Αγίας Βαρβάρας και, έπειτα από επίμονη έρευνα ανάμεσα σε χώματα, πέτρες και ερείπια, εντόπισε τα κρυμμένα αντικείμενα. Μαζί με την εικόνα επέστρεψαν στην Ελλάδα ο σταυρός που συνδέεται με τους Κομνηνούς, τεμάχιο του Τιμίου Ξύλου και χειρόγραφο Ευαγγέλιο.
Η 9η Νοεμβρίου 1931 και η συγκίνηση των προσφύγων
Η άφιξη στην Αθήνα στις 9 Νοεμβρίου 1931 αντιμετωπίστηκε ως αποκατάσταση ενός χαμένου δεσμού. Η εικόνα, αφού παραδόθηκε στις αρμόδιες εκκλησιαστικές αρχές, φυλάχθηκε για περίπου δύο δεκαετίες στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας. Ο Λεωνίδας Ιασονίδης συνέδεσε το γεγονός με μια φράση που έμεινε στη συλλογική μνήμη: «Εν Ελλάδι υπήρχαν οι Πόντιοι, αλλά δεν υπήρχεν ο Πόντος». Η εικόνα συμβόλιζε, στα μάτια του προσφυγικού κόσμου, ακριβώς αυτό που έλειπε.
Από την Αθήνα στο Βέρμιο: μια νέα Σουμελά
Το 1951, με πρωτεργάτη τον γιατρό και συγγραφέα Φίλωνα Κτενίδη, ιδρύθηκε το σωματείο «Παναγία Σουμελά» και προχώρησε η δημιουργία νέου προσκυνήματος σε έκταση που παραχώρησαν κάτοικοι της Καστανιάς Ημαθίας. Στις πλαγιές του Βερμίου η ιστορική εικόνα βρήκε τη νέα της στέγη. Η θεμελίωση του συγκροτήματος πραγματοποιήθηκε το 1951 και τα εγκαίνια το 1952.
Σήμερα η Παναγία Σουμελά στο Βέρμιο αποτελεί σημείο αναφοράς για τον ποντιακό ελληνισμό και μεγάλο ορθόδοξο προσκύνημα. Κάθε Δεκαπενταύγουστο η θρησκευτική γιορτή συνδυάζεται με εκδηλώσεις μνήμης και πολιτισμού. Η ποντιακή λύρα, οι παραδοσιακοί χοροί, τα ονόματα των χαμένων πατρίδων και οι οικογενειακές ιστορίες των προσφύγων δίνουν στο προσκύνημα διάσταση πολύ ευρύτερη από τη λατρευτική.
Η μνήμη που δεν θάφτηκε
Η ιστορία της εικόνας της Παναγίας Σουμελά ενώνει τρεις τόπους: την Τραπεζούντα, όπου διαμορφώθηκε επί αιώνες η ποντιακή παράδοση, την Αθήνα, όπου έφτασε το 1931, και το Βέρμιο, όπου συνεχίζει να τιμάται. Είναι μια ιστορία απώλειας και διαφύλαξης, αλλά και η υπενθύμιση ότι η προσφυγιά δεν τελειώνει όταν οι άνθρωποι βρίσκουν καινούριο σπίτι. Συνεχίζεται στη μνήμη, στις εικόνες και στα σύμβολα που κρατούν ζωντανή την επαφή με όσα χάθηκαν.
Πηγές τεκμηρίωσης
Pontos News – αφήγηση Αμβροσίου Σουμελιώτη: https://www.pontosnews.gr/402129/san-simera-ston-ponto-kai-allou/9-noemvriou-1931-i-ieri-eikona-tis-panagias/
Εφημερίδα Μακεδονία – ιστορικό αφιέρωμα: https://www.emakedonia.gr/afieroma-i-peripeteiodis-epistrofi-tis-eikonas-tis-panagias-soymela-to-1931-63173
Επίσημος θρησκευτικός τουριστικός οδηγός – Παναγία Σουμελά: https://www.religiousgreece.gr/el/attractions/iera-moni-panagias-soymelas
Εκκλησιαστική Μητρόπολη Μεσογαίας και Λαυρεωτικής – Οι Παναγίες της προσφυγιάς: https://imml.gr/epiloges/oi-panagies-tis-prosfygias/
Πηγή επετείου: https://www.sansimera.gr/almanac/0911
