Η 14η Σεπτεμβρίου είναι μία από τις σημαντικότερες ημέρες της Ορθοδοξίας. Η Εκκλησία εορτάζει την Ύψωση του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού, ενώ η παράδοση μας μεταφέρει δεκαεπτά αιώνες πίσω, στα χρόνια του Μεγάλου Κωνσταντίνου και της μητέρας του, Αγίας Ελένης.
Το 326 μ.Χ., σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, η Ελένη έφθασε σε προχωρημένη ηλικία στους Αγίους Τόπους αναζητώντας τα σημεία όπου έζησε, σταυρώθηκε και αναστήθηκε ο Ιησούς Χριστός. Η αναζήτηση αυτή κατέληξε στην εύρεση του Σταυρού που η χριστιανική παράδοση αναγνωρίζει ως τον Σταυρό του μαρτυρίου του Χριστού. (Αρχιεπισκοπή Αμερικής)
Η αναζήτηση στον Γολγοθά
Στα χρόνια που είχαν μεσολαβήσει από τη Σταύρωση, η Ιερουσαλήμ είχε αλλάξει δραματικά. Επί αυτοκράτορα Αδριανού, ο χώρος του Γολγοθά και του Παναγίου Τάφου είχε καλυφθεί και εκεί είχαν ανεγερθεί ειδωλολατρικά οικοδομήματα.
Μετά την επικράτηση του Κωνσταντίνου, άρχισαν ανασκαφές στην περιοχή. Η εκκλησιαστική παράδοση αναφέρει ότι βρέθηκαν τρεις σταυροί, εκείνος του Χριστού και οι δύο των ληστών που είχαν σταυρωθεί μαζί Του.
Το ερώτημα ήταν ποιος από τους τρεις ήταν ο Σταυρός του Ιησού. Σύμφωνα με την παράδοση που διασώζει η Εκκλησία, ο επίσκοπος Ιεροσολύμων Μακάριος αναγνώρισε τον Τίμιο Σταυρό όταν η επαφή του με βαριά ασθενή γυναίκα συνδέθηκε με τη θαυματουργική θεραπεία της. (Αρχιεπισκοπή Αμερικής)
Αξίζει πάντως μία ιστορική διευκρίνιση: η σύνδεση της Αγίας Ελένης με την εύρεση του Σταυρού αποτελεί πανάρχαια εκκλησιαστική παράδοση, αλλά η αρχαιότερη σωζόμενη αφήγηση του Ευσεβίου Καισαρείας για τα έργα του Κωνσταντίνου στους Αγίους Τόπους δεν αναφέρει ρητά την εύρεση του Σταυρού από την Ελένη. Η σχετική παράδοση καταγράφεται πληρέστερα σε μεταγενέστερες πηγές του 4ου αιώνα. (Βικιπαίδεια)
Η πρώτη Ύψωση του Τιμίου Σταυρού
Η είδηση της εύρεσης προκάλεσε τεράστια συγκίνηση. Πλήθος πιστών ήθελε να δει και να προσκυνήσει το ιερό κειμήλιο. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, ο επίσκοπος Μακάριος ύψωσε τον Σταυρό ώστε να είναι ορατός από τον συγκεντρωμένο λαό, ο οποίος προσκυνούσε αναφωνώντας «Κύριε, ελέησον».
Από αυτή την πράξη συνδέθηκε η μεγάλη εορτή με την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού. (Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αμερική)
Η 14η Σεπτεμβρίου συνδέθηκε επίσης με τα μεγάλα οικοδομικά έργα του Κωνσταντίνου στους Αγίους Τόπους και ιδιαίτερα με τον Ναό της Αναστάσεως, το συγκρότημα του Παναγίου Τάφου που δημιουργήθηκε στον χώρο του Γολγοθά και του Τάφου του Χριστού
Η δεύτερη μεγάλη ιστορική στιγμή του Σταυρού
Η ιστορία δεν σταμάτησε στον 4ο αιώνα. Το 614 οι Πέρσες κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ και πήραν μαζί τους το ιερό κειμήλιο. Χρόνια αργότερα ο βυζαντινός αυτοκράτορας Ηράκλειος νίκησε τους Πέρσες και ο Τίμιος Σταυρός επεστράφη πανηγυρικά.
Έτσι η εορτή της 14ης Σεπτεμβρίου απέκτησε μέσα στους αιώνες διπλό ισχυρό συμβολισμό: την εύρεση του Σταυρού και τον θρίαμβο της επιστροφής και της Ύψωσής του.
Ποια ήταν η Αγία Ελένη
Η Ελένη υπήρξε μητέρα του Κωνσταντίνου και μία από τις σημαντικότερες γυναικείες μορφές των πρώτων χριστιανικών αιώνων. Ο γιος της, όταν εδραίωσε την εξουσία του, της απέδωσε τον αυτοκρατορικό τίτλο της Augusta.
Στους Αγίους Τόπους η δράση της δεν περιορίστηκε, σύμφωνα με την παράδοση, στην αναζήτηση του Σταυρού. Συνδέθηκε με την ανέγερση και υποστήριξη ναών σε τόπους που σχετίζονται με τη ζωή του Χριστού. Μέρος του Τιμίου Ξύλου παρέμεινε στα Ιεροσόλυμα, ενώ μέρος μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Η Ελένη πέθανε περίπου το 327 μ.Χ. (Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αμερική)
Ο Μέγας Κωνσταντίνος και το «Εν Τούτω Νίκα»
Η πορεία του Κωνσταντίνου προς τον Χριστιανισμό είχε αρχίσει νωρίτερα. Η εκκλησιαστική παράδοση συνδέει καθοριστικά τη μεταστροφή του με τα γεγονότα πριν από τη Μάχη της Μουλβίας Γέφυρας εναντίον του Μαξεντίου, το 312.
Σύμφωνα με την παράδοση, είδε στον ουρανό το σημείο του Σταυρού και το μήνυμα που έμεινε στην Ιστορία ως «Εν Τούτω Νίκα». Μετά τη νίκη του, ο Σταυρός απέκτησε κεντρική θέση στα αυτοκρατορικά σύμβολα. (Αρχιεπισκοπή Αμερικής)
Έναν χρόνο αργότερα, το 313, το Διάταγμα των Μεδιολάνων κατοχύρωσε τη θρησκευτική ανοχή και έβαλε τέλος στους διωγμούς των χριστιανών στις περιοχές που ελέγχονταν από τον Κωνσταντίνο και τον Λικίνιο. Ο Κωνσταντίνος στη συνέχεια συνέδεσε το όνομά του με τη ριζική αλλαγή της θέσης του Χριστιανισμού μέσα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.
Γιατί Κωνσταντίνος και Ελένη γιορτάζουν μαζί στις 21 Μαΐου
Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά στις 21 Μαΐου τον Μέγα Κωνσταντίνο και τη μητέρα του Αγία Ελένη ως Ισαποστόλους – έναν ιδιαίτερα υψηλό εκκλησιαστικό χαρακτηρισμό για εκείνους των οποίων η δράση θεωρήθηκε ότι συνέβαλε καθοριστικά στη διάδοση και εδραίωση του Χριστιανισμού. (Αρχιεπισκοπή Αμερικής)
Ο Κωνσταντίνος τιμάται για τη λήξη των διωγμών, την προστασία της Εκκλησίας, την οικοδόμηση χριστιανικών ναών και τον καθοριστικό ρόλο του στη νέα εποχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Η Ελένη τιμάται για την πίστη της, το μεγάλο προσκύνημά της στους Αγίους Τόπους, την παράδοση της εύρεσης του Τιμίου Σταυρού και την προσφορά της στην ανέγερση και προστασία χριστιανικών προσκυνημάτων.
Γι’ αυτό και η Εκκλησία τους ένωσε στη μνήμη της 21ης Μαΐου: Άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη, οι Ισαπόστολοι. (Αρχιεπισκοπή Αμερικής)
Γιατί στις 14 Σεπτεμβρίου τηρείται αυστηρή νηστεία
Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως ανάμνηση μιας αρχαιολογικής ή ιστορικής ανακάλυψης. Ο Σταυρός βρίσκεται στην καρδιά της χριστιανικής πίστης ως σύμβολο της Σταύρωσης, της θυσίας αλλά και της νίκης επί του θανάτου.
Γι’ αυτό η 14η Σεπτεμβρίου είναι ημέρα αυστηρής νηστείας για την Ορθόδοξη Εκκλησία, ακόμη και όταν συμπίπτει με Σάββατο ή Κυριακή.
Περίπου 1.700 χρόνια μετά την παράδοση της εύρεσης του Τιμίου Σταυρού, η 14η Σεπτεμβρίου εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες εορτές της Χριστιανοσύνης. Και συνδέει τρία πρόσωπα και σύμβολα που σημάδεψαν την Ιστορία: την Αγία Ελένη, τον Μέγα Κωνσταντίνο και πάνω απ’ όλα τον Σταυρό που από όργανο μαρτυρίου έγινε το παγκόσμιο σύμβολο της χριστιανικής πίστης.
