Σαν σήμερα, σύμφωνα με την παραδοσιακή χρονολόγηση, στις 28 Σεπτεμβρίου του 480 π.Χ., στα στενά ανάμεσα στη Σαλαμίνα και τις ακτές της Αττικής γράφτηκε μία από τις σημαντικότερες σελίδες της αρχαίας ελληνικής ιστορίας. Ο ελληνικός στόλος αντιμετώπισε τη ναυτική δύναμη του Ξέρξη και πέτυχε μία νίκη που ανέτρεψε τα δεδομένα της δεύτερης περσικής εισβολής στην Ελλάδα.
Πρωταγωνιστής ήταν ο Θεμιστοκλής. Όχι επειδή ήταν τυπικά ο αρχηγός ολόκληρου του ελληνικού στόλου – τη γενική διοίκηση είχε ο Σπαρτιάτης Ευρυβιάδης – αλλά επειδή ο Αθηναίος πολιτικός και στρατηγός ήταν ο άνθρωπος που είχε αντιληφθεί ότι η σύγκρουση με την Περσική Αυτοκρατορία θα κρινόταν σε μεγάλο βαθμό στη θάλασσα. Και στη Σαλαμίνα κατάφερε να μετατρέψει το αριθμητικό πλεονέκτημα των Περσών σε μειονέκτημά τους.
Μετά τις Θερμοπύλες ο δρόμος προς την Αθήνα ήταν ανοικτός
Είχαν προηγηθεί οι Θερμοπύλες. Ο Λεωνίδας και οι άνδρες που πολέμησαν μαζί του δεν μπόρεσαν να ανακόψουν οριστικά την περσική προέλαση. Παράλληλα, στο Αρτεμίσιο ο ελληνικός και ο περσικός στόλος είχαν συγκρουστεί χωρίς αποφασιστικό αποτέλεσμα.
Μετά τις Θερμοπύλες, οι ελληνικές ναυτικές δυνάμεις υποχώρησαν προς τη Σαλαμίνα και ο στρατός του Ξέρξη προχώρησε προς την Αττική. Η Αθήνα εκκενώθηκε σε μεγάλο βαθμό και οι Πέρσες μπήκαν στην πόλη, την οποία λεηλάτησαν και πυρπόλησαν.
Η εικόνα φαινόταν καταστροφική για τους Έλληνες. Η Πελοπόννησος ετοιμαζόταν για άμυνα στον Ισθμό της Κορίνθου και υπήρχαν ισχυρές φωνές που ζητούσαν να αποσυρθεί και ο στόλος προς τα εκεί. Ο Θεμιστοκλής επέμενε: η μάχη έπρεπε να δοθεί στη Σαλαμίνα.
Ο Θεμιστοκλής είχε προετοιμάσει την Αθήνα χρόνια νωρίτερα
Η μεγάλη στρατηγική επιλογή του Θεμιστοκλή είχε γίνει πριν ακόμη εμφανιστεί ο Ξέρξης στην Ελλάδα. Η Αθήνα είχε αποκτήσει έναν ισχυρό στόλο περίπου 200 τριήρεων, στον οποίο επενδύθηκαν σημαντικοί πόροι. Αυτός ο στόλος αποδείχθηκε καθοριστικός το 480 π.Χ.
Σύμφωνα με τους αριθμούς που παραδίδει ο Ηρόδοτος, από τις περίπου 380 ελληνικές τριήρεις στη Σαλαμίνα οι 200 ήταν αθηναϊκές. Οι αριθμοί των αρχαίων πηγών, πάντως, δεν συμφωνούν απόλυτα μεταξύ τους. Εκείνο που δεν αμφισβητείται είναι ότι ο περσικός στόλος ήταν αριθμητικά ισχυρότερος και ότι η Αθήνα αποτελούσε τη ραχοκοκαλιά της ελληνικής ναυτικής δύναμης.
Η παγίδα στα στενά της Σαλαμίνας
Ο Θεμιστοκλής γνώριζε ότι σε ανοιχτή θάλασσα ο τεράστιος περσικός στόλος μπορούσε να αναπτύξει τις δυνάμεις του και να εκμεταλλευτεί την αριθμητική υπεροχή του. Στα στενά όμως τα πράγματα άλλαζαν.
Ο περιορισμένος χώρος δυσκόλευε τα πολυάριθμα περσικά πλοία να κινηθούν και να διατηρήσουν τον σχηματισμό τους. Οι Έλληνες, αντιθέτως, μπορούσαν να αξιοποιήσουν την εμπειρία των πληρωμάτων τους και την ευελιξία των τριήρεων.
Σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, ο Θεμιστοκλής έστειλε κρυφά στον Ξέρξη τον Σίκιννο, άνθρωπο της εμπιστοσύνης του, με μήνυμα που παρουσίαζε τους Έλληνες ως διχασμένους και έτοιμους να διαφύγουν. Ο Πέρσης βασιλιάς πίστεψε ότι είχε την ευκαιρία να τους εγκλωβίσει και διέταξε τον στόλο του να κινηθεί ώστε να κλείσει τις εξόδους.
Στην πραγματικότητα, ο Ξέρξης έκανε ακριβώς αυτό που ήθελε ο Θεμιστοκλής: έβαζε τον τεράστιο στόλο του μέσα στον χώρο όπου δεν μπορούσε να αξιοποιήσει την υπεροχή του.
Οι τριήρεις και το χάλκινο έμβολο
Η τριήρης ήταν ένα από τα τελειότερα πολεμικά πλοία της αρχαιότητας. Ήταν μακρόστενη, ελαφριά και εξαιρετικά ευέλικτη. Διέθετε περίπου 170 κωπηλάτες σε τρία επίπεδα και το κύριο επιθετικό της όπλο βρισκόταν στην πλώρη: το χάλκινο έμβολο.
Ο στόχος ήταν ο κυβερνήτης να οδηγήσει το πλοίο με ταχύτητα πάνω στην εχθρική τριήρη, χτυπώντας την στο πλευρό ή καταστρέφοντας τα κουπιά της. Ακολουθούσε, όπου χρειαζόταν, μάχη σώμα με σώμα με τους οπλίτες και τους τοξότες που επέβαιναν στα πλοία.
Στα στενά της Σαλαμίνας αυτή η μορφή πολέμου ευνόησε τους Έλληνες. Τα περσικά πλοία συνωστίστηκαν, οι σχηματισμοί τους διαταράχθηκαν και ο διαθέσιμος χώρος για ελιγμούς περιορίστηκε δραματικά.
Ο Ξέρξης παρακολουθούσε από το Αιγάλεω
Ο Ξέρξης είχε εγκατασταθεί σε σημείο στις πλαγιές του Αιγάλεω, από όπου μπορούσε να παρακολουθεί τη ναυμαχία. Περίμενε να δει την ολοκληρωτική καταστροφή του ελληνικού στόλου. Είδε το αντίθετο.
Οι ελληνικές τριήρεις επιτέθηκαν, οι περσικοί σχηματισμοί άρχισαν να διαλύονται και πλοία συγκρούονταν μεταξύ τους μέσα στη σύγχυση.
Οι Πέρσες πολέμησαν σκληρά. Ανάμεσά τους βρισκόταν και η περίφημη Αρτεμισία Α΄ της Αλικαρνασσού, σύμμαχος του Ξέρξη και μία από τις πλέον εντυπωσιακές γυναικείες προσωπικότητες που εμφανίζονται στην αφήγηση του Ηροδότου για τους Περσικούς Πολέμους. Όμως η εξέλιξη της ναυμαχίας είχε πλέον στραφεί υπέρ των Ελλήνων.
Πόσα πλοία πολέμησαν πραγματικά
Οι εντυπωσιακοί αριθμοί που έχουν περάσει στην ιστορία χρειάζονται προσοχή. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι ο αρχικός περσικός στόλος αριθμούσε 1.207 τριήρεις. Όμως μέχρι τη Σαλαμίνα οι Πέρσες είχαν ήδη υποστεί απώλειες από καταιγίδες και προηγούμενες επιχειρήσεις, ενώ πλοία είχαν διατεθεί για άλλες αποστολές.
Σύγχρονες εκτιμήσεις τοποθετούν τη δύναμη που πραγματικά αντιμετώπισε τους Έλληνες σε μικρότερο αριθμό, χωρίς να υπάρχει επιστημονική ομοφωνία. Το ίδιο πρόβλημα υπάρχει και με τον ελληνικό στόλο, για τον οποίο οι αρχαίες πηγές δίνουν διαφορετικούς αριθμούς.
Επομένως, δεν μπορούμε να παρουσιάζουμε με απόλυτη βεβαιότητα έναν συγκεκριμένο αριθμό. Μπορούμε όμως να πούμε με ασφάλεια ότι οι Πέρσες διέθεταν σημαντική αριθμητική υπεροχή.
Η επόμενη ημέρα άλλαξε τον πόλεμο
Η Σαλαμίνα δεν τελείωσε εκείνη τη στιγμή ολόκληρο τον πόλεμο. Άλλαξε όμως αποφασιστικά τις ισορροπίες.
Ο Ξέρξης δεν μπορούσε πλέον να θεωρεί δεδομένο τον έλεγχο της θάλασσας και των θαλάσσιων γραμμών ανεφοδιασμού του τεράστιου στρατού του. Επέστρεψε στην Ασία αφήνοντας ισχυρές δυνάμεις υπό τον Μαρδόνιο για να συνεχίσουν την εκστρατεία.
Τον επόμενο χρόνο, το 479 π.Χ., οι Έλληνες πέτυχαν τη μεγάλη χερσαία νίκη στις Πλαταιές. Την ίδια περίοδο η περσική ναυτική δύναμη υπέστη νέο πλήγμα στη Μυκάλη.
Ο Θεμιστοκλής κέρδισε πριν αρχίσει η μάχη
Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο μάθημα της Σαλαμίνας. Ο Θεμιστοκλής δεν νίκησε επειδή είχε περισσότερα πλοία. Είχε λιγότερα. Δεν νίκησε επειδή είχε μεγαλύτερη αυτοκρατορία πίσω του. Απέναντί του βρισκόταν μία από τις ισχυρότερες αυτοκρατορίες της αρχαιότητας.
Κατάφερε όμως να επιλέξει πού θα πολεμήσει. Ανάγκασε τον αντίπαλο να μπει σε ένα πεδίο μάχης που ακύρωνε μεγάλο μέρος της αριθμητικής του υπεροχής. Χρησιμοποίησε την παραπλάνηση, τη γνώση της γεωγραφίας και τη ναυτική εμπειρία των ελληνικών πληρωμάτων.
Και γι’ αυτό, περίπου δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα, η Ναυμαχία της Σαλαμίνας εξακολουθεί να διδάσκεται ως ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα στρατηγικής στην παγκόσμια στρατιωτική ιστορία.
Στα στενά της Σαλαμίνας, το 480 π.Χ., ο Ξέρξης είχε τα περισσότερα πλοία. Ο Θεμιστοκλής είχε όμως το σχέδιο.
