Μια θάλασσα που ξαφνικά υποχωρεί, αποκαλύπτοντας τον βυθό, μπορεί να μοιάζει με παράξενο θέαμα. Στην πραγματικότητα, ενδέχεται να είναι το τελευταίο προειδοποιητικό σημάδι πριν από μια καταστροφή. Η 5η Νοεμβρίου, Παγκόσμια Ημέρα Ευαισθητοποίησης για το Τσουνάμι με απόφαση του ΟΗΕ, υπενθυμίζει ότι η γνώση και η έγκαιρη απομάκρυνση σώζουν ζωές.
Τι είναι το τσουνάμι και πώς γεννιέται
Τσουνάμι ονομάζεται μια ακολουθία μεγάλου μήκους θαλάσσιων κυμάτων που προκαλείται από απότομη μετατόπιση τεράστιας μάζας νερού. Συνηθέστερη αιτία είναι ισχυρός υποθαλάσσιος σεισμός που μετακινεί κατακόρυφα τον πυθμένα. Μπορεί όμως να προκληθεί και από υποθαλάσσια κατολίσθηση ή ηφαιστειακή έκρηξη. Δεν πρόκειται για συνηθισμένο κύμα ανέμου ούτε σχετίζεται με την παλίρροια.
Στον βαθύ ωκεανό τα κύματα μπορούν να κινηθούν με ταχύτητες εκατοντάδων χιλιομέτρων την ώρα και να περνούν σχεδόν απαρατήρητα. Στα ρηχά επιβραδύνονται, αυξάνεται το ύψος τους και η θάλασσα μπορεί να εισβάλει βίαια στη στεριά. Το πρώτο κύμα δεν είναι υποχρεωτικά το μεγαλύτερο, ενώ ο κίνδυνος παραμένει επί ώρες.
Οι πιο φονικές καταστροφές στην ιστορία
26 Δεκεμβρίου 2004, Ινδικός Ωκεανός: Σεισμός μεγέθους 9,1 ανοικτά της Σουμάτρας προκάλεσε το φονικότερο καταγεγραμμένο τσουνάμι. Σύμφωνα με τη NOAA, 227.899 άνθρωποι σκοτώθηκαν ή αγνοούνται και θεωρούνται νεκροί σε 15 χώρες. Μόνο στην Ινδονησία καταγράφηκαν 167.540, στη Σρι Λάνκα 35.322, στην Ινδία 16.269 και στην Ταϊλάνδη 8.212. Περίπου 1,7 εκατομμύριο άνθρωποι εκτοπίστηκαν. Στην επαρχία Άτσεχ η μέγιστη αναρρίχηση του νερού έφτασε περίπου τα 51 μέτρα.
1 Νοεμβρίου 1755, Λισαβόνα: Σεισμός, τσουνάμι και πυρκαγιές κατέστρεψαν την πορτογαλική πρωτεύουσα. Η ιστορική βάση της NOAA καταγράφει περίπου 50.000 νεκρούς, αριθμό που μπορεί να περιλαμβάνει και θύματα του σεισμού.
27 Αυγούστου 1883, Κρακατόα, Ινδονησία: Η ηφαιστειακή έκρηξη προκάλεσε θαλάσσια κύματα με περίπου 34.417 νεκρούς σύμφωνα με την ιστορική βάση της NOAA.
15 Ιουνίου 1896, Σανρίκου, Ιαπωνία: Τσουνάμι μετά από σεισμό άφησε περίπου 27.122 νεκρούς, σύμφωνα με την ίδια βάση.
11 Μαρτίου 2011, Ιαπωνία: Σεισμός μεγέθους 9,1 προκάλεσε τεράστιο τσουνάμι στις βορειοανατολικές ακτές της Χονσού και την πυρηνική κρίση στη Φουκουσίμα. Η ιστορική καταγραφή της NOAA αναφέρει 18.453 νεκρούς, αριθμό που μπορεί να περιλαμβάνει θύματα του σεισμού. Οι απώλειες και οι ζημιές αποδεικνύουν ότι ακόμη και μια τεχνολογικά προηγμένη χώρα δεν είναι άτρωτη.
Και στην Ελλάδα; Η Αμοργός, η Κρήτη και η Σάμος
9 Ιουλίου 1956: Ένας από τους ισχυρότερους ελληνικούς σεισμούς του 20ού αιώνα, στην περιοχή Αμοργού–Σαντορίνης, προκάλεσε τσουνάμι με μέγιστη αναρρίχηση περίπου 25 μέτρων στην Αμοργό. Το φαινόμενο επηρέασε νησιά του Αιγαίου, την Κάλυμνο και τις βόρειες ακτές της Κρήτης. Οι συνολικές απώλειες από τη σεισμική καταστροφή και το τσουνάμι αναφέρονται σε 53 νεκρούς και περισσότερους από 100 τραυματίες· δεν πρέπει να αποδίδονται όλοι αποκλειστικά στο κύμα.
Το 365 μ.Χ., ένας εξαιρετικά ισχυρός σεισμός κοντά στην Κρήτη προκάλεσε τσουνάμι που έπληξε ακτές της ανατολικής Μεσογείου. Το 1650, η έκρηξη του υποθαλάσσιου ηφαιστείου Κολούμπο κοντά στη Σαντορίνη συνδέθηκε επίσης με μεγάλα κύματα. Πρόκειται για ιστορικά περιστατικά με αβεβαιότητες στις παλαιές εκτιμήσεις.
Στις 30 Οκτωβρίου 2020, ο σεισμός μεταξύ Σάμου και μικρασιατικών ακτών προκάλεσε τσουνάμι στη Σάμο και στην περιοχή της Σμύρνης. Η UNESCO επισήμανε πόσο δύσκολη είναι η έγκαιρη προειδοποίηση όταν η πηγή βρίσκεται πολύ κοντά στην ακτή. Ανάλογη υπενθύμιση είχε δώσει το τσουνάμι Κω–Μπόντρουμ το 2017.
Πόσα λεπτά έχουμε για να σωθούμε;
Δεν υπάρχει ένας σταθερός χρόνος προειδοποίησης. Αν η σεισμική πηγή βρίσκεται κοντά, το τσουνάμι μπορεί να φτάσει σε λίγα λεπτά, ενδεχομένως πριν από οποιοδήποτε επίσημο μήνυμα. Σε μακρινά γεγονότα ο χρόνος μπορεί να είναι ώρες. Σεισμογράφοι, παλιρροιογράφοι, αισθητήρες θαλάσσιας στάθμης και υπολογιστικά μοντέλα βοηθούν τα κέντρα προειδοποίησης να εκτιμούν τον κίνδυνο. Στην Ελλάδα η ενημέρωση συνδέεται με τις αρμόδιες υπηρεσίες σεισμολογικής παρακολούθησης, πολιτικής προστασίας και τα διεθνή δίκτυα της Μεσογείου. Οι ειδοποιήσεις στα κινητά και τα τοπικά σχέδια εκκένωσης είναι κρίσιμα, αλλά δεν υποκαθιστούν την άμεση αυτοπροστασία.
Πώς προστατεύεται ο πληθυσμός
Εάν βρίσκεστε στην ακτή και αισθανθείτε ισχυρό ή παρατεταμένο σεισμό, δείτε ασυνήθιστη απόσυρση ή απότομη άνοδο της θάλασσας ή ακούσετε έντονο βουητό, φύγετε αμέσως πεζή προς υψηλότερο έδαφος ή βαθύτερα στην ενδοχώρα. Μην περιμένετε ειδοποίηση, μην πλησιάζετε για φωτογραφίες και μην επιστρέφετε μετά το πρώτο κύμα. Ακολουθήστε τις οδηγίες των αρχών και μείνετε μακριά από παραλίες, λιμάνια και εκβολές ποταμών έως ότου ανακοινωθεί ότι είναι ασφαλές.
Η πρόληψη σημαίνει χαρτογράφηση επικίνδυνων παράκτιων ζωνών, σήμανση διαδρομών διαφυγής, ασκήσεις σε σχολεία και ξενοδοχεία, ανθεκτικές υποδομές, σωστό χωροταξικό σχεδιασμό και αξιόπιστη προειδοποίηση. Κανείς δεν μπορεί να σταματήσει το ίδιο το κύμα. Μπορούμε όμως να εμποδίσουμε ένα φυσικό φαινόμενο να μετατραπεί σε μαζική ανθρώπινη τραγωδία.
Πηγές τεκμηρίωσης
ΟΗΕ. NOAA / NCEI – Global Historical Tsunami Database και απολογισμός 2004. UNESCO-IOC – Τσουνάμι Σάμου 2020. INGV – Σεισμός και τσουνάμι Αμοργού 1956. NOAA – Detection, Warning and Forecasting.
