Για περισσότερο από μία δεκαετία, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επηρέασαν αρκετά τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος αντιλαμβάνεται την εμφάνιση του. Τα φίλτρα, η επεξεργασία εικόνας και η συνεχής έκθεση σε επιμελημένες φωτογραφίες δημιούργησαν νέα πρότυπα ομορφιάς, συχνά μη ρεαλιστικά και δύσκολα επιτεύξιμα. Σήμερα, όμως, το φαινόμενο φαίνεται να περνά σε μια νέα εποχή. Δεν αρκεί πλέον η σύγκριση με influencers ή διασημότητες. Όλο και περισσότεροι χρήστες απευθύνονται σε εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης και διαδικτυακές κοινότητες που αναλαμβάνουν να αξιολογήσουν με αριθμούς την ελκυστικότητά τους.
Μία φωτογραφία αρκεί για να λάβει κάποιος έναν “βαθμό ομορφιάς”, μια ανάλυση συμμετρίας ή ακόμη και μια σύγκριση με τη λεγόμενη «Χρυσή Τομή» (Golden Ratio). Η υπόσχεση αυτών των εφαρμογών είναι ότι μπορούν να μετρήσουν αντικειμενικά την αισθητική ενός προσώπου. Η απορία όμως, είναι κατά πόσο η ανθρώπινη ομορφιά μπορεί πραγματικά να αποτυπωθεί σε έναν αλγόριθμο.
Από τα likes στους αλγορίθμους
Τα πρώτα χρόνια των social media η αναζήτηση αποδοχής εκφραζόταν μέσα από τα likes, τα σχόλια και τους αριθμούς των ακολούθων. Σήμερα, η επιβεβαίωση φαίνεται να αποκτά μια πιο «επιστημονική» μορφή. Εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης αναλύουν το πρόσωπο, μετρούν αποστάσεις ανάμεσα στα χαρακτηριστικά, υπολογίζουν τη συμμετρία και συγκρίνουν τις αναλογίες με προκαθορισμένα αισθητικά μοντέλα.
Η διαδικασία αυτή δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι η ομορφιά μπορεί να ποσοτικοποιηθεί με ακρίβεια. Στην πραγματικότητα, όμως, οι αλγόριθμοι δεν αξιολογούν την προσωπικότητα, την έκφραση, τη φυσική κίνηση του προσώπου, το χαμόγελο, το βλέμμα ή το πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διαμορφώνονται οι αντιλήψεις περί ελκυστικότητας.
Τι είναι πραγματικά η «Χρυσή Τομή»;
Η Χρυσή Τομή αποτελεί μια μαθηματική αναλογία που εμφανίζεται στη φύση, στην αρχιτεκτονική και στην τέχνη εδώ και αιώνες. Στην αισθητική του προσώπου χρησιμοποιείται ως εργαλείο περιγραφής συγκεκριμένων αναλογιών μεταξύ χαρακτηριστικών όπως τα μάτια, η μύτη, το στόμα και το περίγραμμα του προσώπου.
Ωστόσο, η επιστημονική κοινότητα δεν θεωρεί ότι η Χρυσή Τομή αποτελεί καθολικό ή απόλυτο κριτήριο ομορφιάς. Η αντίληψη της ελκυστικότητας επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως η ηλικία, ο πολιτισμός, οι κοινωνικές νόρμες, η προσωπική εμπειρία και οι εξελικτικοί μηχανισμοί. Με άλλα λόγια, η Χρυσή Τομή μπορεί να αποτελεί ένα ενδιαφέρον γεωμετρικό μοντέλο, αλλά δεν μπορεί να εξηγήσει πλήρως γιατί βρίσκουμε κάποιον όμορφο.
Η ψυχολογία πίσω από το Face Rating
Η μεγαλύτερη ανησυχία των ψυχολόγων δεν αφορά τόσο την ίδια την τεχνολογία όσο τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι την χρησιμοποιούν.
Όταν η αυτοεκτίμηση αρχίζει να εξαρτάται από έναν αριθμό που παράγεται από έναν αλγόριθμο, δημιουργείται ένας νέος μηχανισμός κοινωνικής σύγκρισης. Ο χρήστης δεν αναρωτιέται πλέον αν αισθάνεται όμορφος. Αναρωτιέται αν η τεχνητή νοημοσύνη τον θεωρεί αρκετά όμορφο.
Η Θεωρία της Κοινωνικής Σύγκρισης (Social Comparison Theory), που διατυπώθηκε από τον Leon Festinger, υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι αξιολογούν τον εαυτό τους συγκρίνοντάς τον με τους άλλους. Οι πλατφόρμες Face Rating μετατρέπουν αυτή τη διαδικασία σε συνεχή και αυτοματοποιημένη εμπειρία, όπου κάθε φωτογραφία μπορεί να οδηγήσει σε νέες συγκρίσεις και μεγαλύτερη αμφισβήτηση της εικόνας του εαυτού.
Τι δείχνουν οι επιστημονικές μελέτες;
Τα τελευταία χρόνια η βιβλιογραφία καταγράφει με συνέπεια ότι η αυξημένη κοινωνική σύγκριση μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης σχετίζεται με μεγαλύτερη δυσαρέσκεια για το σώμα, χαμηλότερη θετική εικόνα σώματος και αυξημένα συμπτώματα διατροφικών διαταραχών. Μια πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 83 μελετών με περισσότερους από 55.000 συμμετέχοντες επιβεβαίωσε ότι όσο εντονότερη είναι η διαδικτυακή κοινωνική σύγκριση, τόσο αυξάνονται οι ανησυχίες για την εικόνα του σώματος και μειώνεται η θετική αυτοαντίληψη.
Παράλληλα, ανασκοπήσεις της διεθνούς βιβλιογραφίας δείχνουν ότι η έντονη ενασχόληση με τα κοινωνικά δίκτυα μπορεί να ενισχύσει την ενασχόληση με φανταστικές ή υπερβολικά διογκωμένες ατέλειες της εμφάνισης, ιδιαίτερα σε άτομα που παρουσιάζουν προδιάθεση για Διαταραχή Σωματικής Δυσμορφίας (Body Dysmorphic Disorder – BDD).
Όταν η βαθμολογία γίνεται εμμονή
Ένα από τα πιο ανησυχητικά χαρακτηριστικά των εφαρμογών Face Rating είναι ότι μπορούν να ενισχύσουν επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές αναζήτησης επιβεβαίωσης.
Ο χρήστης ανεβάζει πολλές φωτογραφίες μέχρι να λάβει υψηλότερη βαθμολογία. Αλλάζει φωτισμό, γωνίες λήψης ή εκφράσεις και επαναλαμβάνει τη διαδικασία. Η ανακούφιση που προσφέρει μια καλή αξιολόγηση είναι συνήθως προσωρινή και σύντομα γεννά την ανάγκη για νέα επιβεβαίωση.
Στην ψυχολογία, τέτοιου είδους συμπεριφορές μπορούν να λειτουργήσουν ως μηχανισμοί διατήρησης της ανασφάλειας αντί να τη μειώνουν. Μελέτες σε άτομα με Διαταραχή Σωματικής Δυσμορφίας δείχνουν ότι οι συγκρίσεις με πιο ελκυστικά πρότυπα είναι συχνότερες, πιο αυτόματες και συνδέονται με εντονότερη αυτοκριτική και αίσθηση κοινωνικής απειλής.
Είναι αντικειμενικοί οι αλγόριθμοι;
Η σύντομη απάντηση είναι όχι.
Τα περισσότερα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης εκπαιδεύονται σε μεγάλες βάσεις δεδομένων εικόνων. Οι βάσεις αυτές μπορεί να περιλαμβάνουν πολιτισμικές, φυλετικές ή έμφυλες προκαταλήψεις, οι οποίες μεταφέρονται στα μοντέλα. Έρευνες στην τεχνητή νοημοσύνη έχουν δείξει ότι τα συστήματα αναγνώρισης προσώπου δεν αποδίδουν πάντα με την ίδια ακρίβεια σε όλες τις πληθυσμιακές ομάδες, γεγονός που αναδεικνύει την ύπαρξη αλγοριθμικών προκαταλήψεων.
Επιπλέον, η ελκυστικότητα δεν είναι μόνο γεωμετρία. Η έκφραση του προσώπου, η φωνή, η κίνηση, η προσωπικότητα, η αυτοπεποίθηση και το κοινωνικό πλαίσιο αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία της ανθρώπινης έλξης, τα οποία ένας αλγόριθμος δεν μπορεί να αποτιμήσει με πληρότητα.
Η νέα πρόκληση για γονείς, εκπαιδευτικούς και επαγγελματίες ψυχικής υγείας
Η εξοικείωση των νέων με εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης καθιστά απαραίτητη την ανάπτυξη ψηφιακού γραμματισμού. Δεν αρκεί να γνωρίζουν πώς λειτουργεί μια εφαρμογή· χρειάζεται να κατανοούν και τα όριά της.
Η πρόληψη δεν σημαίνει δαιμονοποίηση της τεχνολογίας. Σημαίνει να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να αντιληφθούν ότι η αυτοεκτίμηση δεν μπορεί να βασίζεται σε έναν αριθμό, ούτε η ανθρώπινη αξία να μετατρέπεται σε μαθηματικό αποτέλεσμα.
Συμπέρασμα
Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει ήδη τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε, επικοινωνούμε και δημιουργούμε. Δεν θα πρέπει όμως να της επιτρέψουμε να καθορίσει και τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε τον εαυτό μας.
Η ομορφιά δεν είναι μια εξίσωση που λύνεται με αναλογίες, ούτε μια βαθμολογία που εμφανίζεται στην οθόνη ενός κινητού. Είναι ένα πολυδιάστατο ανθρώπινο χαρακτηριστικό, διαμορφωμένο από τη βιολογία, τον πολιτισμό, την προσωπικότητα και τις ανθρώπινες σχέσεις.
Ίσως η σημαντικότερη ερώτηση δεν είναι «τι βαθμό θα μου δώσει η AI», αλλά «γιατί έχω ανάγκη να με βαθμολογήσει;». Αυτή είναι η ερώτηση που αξίζει πραγματικά να απαντήσουμε.
