Πριν από λίγα χρόνια, ρώτησα σε ένα σεμινάριο μια απλή ερώτηση:
«Πόσοι από εσάς πιστεύετε ότι μπορείτε να αντιληφθείτε έγκαιρα μια προβληματική κατάσταση γύρω σας;»
Σχεδόν όλα τα χέρια σηκώθηκαν, στη συνέχεια τους ζήτησα να περιγράψουν τους ανθρώπους που βρίσκονταν λίγα λεπτά νωρίτερα στον ίδιο χώρο μαζί τους, να θυμηθούν πού ήταν οι έξοδοι, να μου πουν ποιος μπήκε τελευταίος στην αίθουσα. Οι περισσότεροι δεν μπορούσαν, όχι επειδή δεν ήταν έξυπνοι αλλά επειδή δεν πρόσεχαν. Η αλήθεια είναι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν κινούνται μέσα στην καθημερινότητά τους με επίγνωση, κινούνται με συνήθεια.
Η συνήθεια είναι απαραίτητη για να λειτουργούμε. Μας επιτρέπει να οδηγούμε, να εργαζόμαστε, να ψωνίζουμε και να εκτελούμε δεκάδες καθημερινές δραστηριότητες χωρίς να εξαντλούμε την προσοχή μας. Όμως η ίδια αυτή συνήθεια δημιουργεί μια επικίνδυνη παρενέργεια. Μας κάνει να πιστεύουμε ότι επειδή κάτι είναι γνώριμο, είναι και ασφαλές. Περπατάμε στον ίδιο δρόμο κάθε μέρα και σταματάμε να παρατηρούμε τι συμβαίνει γύρω μας. Καθόμαστε στο ίδιο καφέ, παρκάρουμε στο ίδιο σημείο, ακολουθούμε τις ίδιες διαδρομές και θεωρούμε ότι επειδή όλα πήγαν καλά χθες, θα πάνε καλά και αύριο. Αυτό όμως δεν είναι ασφάλεια, είναι εξοικείωση και η εξοικείωση πολλές φορές μεταμφιέζεται σε ασφάλεια. Επειδή κάτι είναι γνώριμο δηλαδή, αρχίζουμε και νοιώθουμε ασφαλείς. Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά μόνο ζητήματα προσωπικής προστασίας, το συναντάμε παντού. Στην υγεία μας όταν αγνοούμε μικρά συμπτώματα, στις σχέσεις μας όταν δεν βλέπουμε προφανή προβλήματα, στην εργασία μας, όταν υποτιμούμε ενδείξεις που αργότερα εξελίσσονται σε κρίσεις. Οι άνθρωποι σπάνια αιφνιδιάζονται επειδή δεν υπήρχαν σημάδια, συνήθως αιφνιδιάζονται επειδή δεν τα πρόσεξαν.
Η σύγχρονη κοινωνία έχει επενδύσει τεράστια ποσά στην τεχνολογία της ασφάλειας όπως κάμερες, συναγερμοί, εφαρμογές, αισθητήρες και συστήματα ελέγχου. Όλα αυτά είναι χρήσιμα. Κανένα όμως δεν μπορεί να αντικαταστήσει μια βασική ανθρώπινη ικανότητα: την ικανότητα της παρατήρησης. Η επίγνωση περιβάλλοντος δεν σημαίνει φόβος, δεν σημαίνει καχυποψία, δεν σημαίνει να βλέπεις απειλές παντού. Σημαίνει να είσαι παρών και να παρατηρείς τις αλλαγές. Να αναγνωρίζεις τα ασυνήθιστα στοιχεία, να καταλαβαίνεις τι συμβαίνει γύρω σου πριν αναγκαστείς να αντιδράσεις σε αυτό.
Σε μια εποχή υπερφόρτωσης πληροφοριών, η προσοχή έχει γίνει ένα από τα πιο πολύτιμα αγαθά. Εκατοντάδες ειδοποιήσεις, μηνύματα, οθόνες και περισπασμοί διεκδικούν καθημερινά τον χρόνο και την ενέργειά μας. Σώματα καμπουριαστά και προσηλωμένα στην οθόνη. Ίσως γι’ αυτό η πραγματική επίγνωση να είναι πλέον πιο σπάνια από ποτέ και ίσως γι’ αυτό να είναι πιο απαραίτητη από ποτέ.
Οι καλύτερες αποφάσεις στη ζωή δεν λαμβάνονται πάντα από τους πιο μορφωμένους, τους πιο δυνατούς ή τους πιο έμπειρους ανθρώπους. Συχνά λαμβάνονται από εκείνους που παρατήρησαν κάτι λίγο νωρίτερα από τους υπόλοιπους. Από εκείνους που είδαν μια αλλαγή πριν εξελιχθεί σε πρόβλημα. Από εκείνους που δεν μπέρδεψαν τη συνήθεια με την ασφάλεια, γιατί τελικά η ασφάλεια δεν ξεκινά όταν συμβεί κάτι. Ξεκινά πολύ νωρίτερα, ξεκινά από την προσοχή που δίνουμε στον κόσμο γύρω μας.
