Η παράδοση των λειψάνων του τσάρου Σαμουήλ από την Ελλάδα στη Βουλγαρία ακούμπησε ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία στα Σκόπια, την αγωνία γύρω από την εθνική τους ταυτότητα και κυρίως γύρω από την ιστορική κληρονομιά πάνω στην οποία ισχυρίζονται ότι αυτή οικοδομήθηκε.
Μόλις μία ημέρα νωρίτερα, οι δηλώσεις της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν για «μακεδονική γλώσσα», ταυτότητα και «μακεδονική κουλτούρα» είχαν προκαλέσει ευφορία στα Σκόπια και έντονες αντιδράσεις στην Ελλάδα. Η ευφορία, όμως, κράτησε λίγο.
Μέσα ενημέρωσης στα Σκόπια στράφηκαν ακόμη και κατά της δικής τους κυβέρνησης. «Η Ελλάδα παραδίδει τα λείψανα του τσάρου Σαμουήλ στη Βουλγαρία, η Μακεδονία σιωπά», έγραφε το MKD.mk. Άλλα μέσα είδαν στη συμφωνία Αθήνας και Σόφιας «αντιμακεδονικό μήνυμα» και έθεσαν ακόμη και ζήτημα εξέτασης DNA για τα οστά.
Έγινε λόγος και για «εκβιασμούς». Το 4News μίλησε για «τελεσίγραφα», μεταφέροντας όσα ακούγονταν σε βουλγαρικά τηλεοπτικά πάνελ, ότι η επιστροφή των λειψάνων πρέπει να οδηγήσει τα Σκόπια στην παραδοχή πως ο Σαμουήλ ήταν Βούλγαρος ηγεμόνας. Το Nezavisen σχολίασε δηκτικά ότι η Αγία Σοφία στη Σόφια μπορεί πλέον να γίνει υποχρεωτικός σταθμός κάθε επίσημης αντιπροσωπείας από τα Σκόπια ώστε να αποτίει φόρο τιμής στον τσάρο και ότι, αν πραγματικά επιδίωκαν κοινό εορτασμό, θα μπορούσαν να τον είχαν αφήσει στη Μικρή Πρέσπα.
Ο Βούλγαρος πρωθυπουργός Ρούμεν Ράντεφ δεν άφησε πολλά περιθώρια παρερμηνείας. «Πηγαίνουμε να πάρουμε τον τσάρο μας», είχε δηλώσει πριν έρθει στη Θεσσαλονίκη. Εκεί είπε ότι ο Σαμουήλ, που κάποτε χώριζε Έλληνες και Βουλγάρους, σήμερα τους ενώνει.
Στα Σκόπια πάντως δεν ένωσε κανέναν.
Ο πρωθυπουργός Χρίστιαν Μίτσκοσκι απέφυγε να απαντήσει ευθέως για τον Σαμουήλ. Επέλεξε να επιστρέψει στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μιλώντας για τη «φασιστική Βουλγαρία, η οποία κατείχε το έδαφος της σημερινής Μακεδονίας», και επικαλέστηκε τη Συμφωνία του Μπλεντ και τη μεταφορά από τη Σόφια στα Σκόπια των λειψάνων του Γκότσε Ντέλτσεφ, τον οποίο αποκάλεσε «μεγάλο Μακεδόνα».
Ο Ντέλτσεφ μόνο τυχαία δεν μπήκε στη συζήτηση. Τον άνθρωπο που ο Μίτσκοσκι παρουσιάζει ως σύμβολο της μακεδονικής ταυτότητας, η Σόφια τον τιμά ως Βούλγαρο επαναστάτη. Ήταν κομιτατζής και από τις κεντρικές μορφές της βουλγαρικής ένοπλης δράσης στη Μακεδονία, την εποχή που οι κομιτατζήδες πίεζαν τις τοπικές κοινότητες να ενταχθούν στη Βουλγαρική Εξαρχία και συγκρούονταν ευθέως με το ελληνικό στοιχείο. Σκοτώθηκε το 1903 στις σημερινές Καρυές Σερρών.
Και η ιστορία αυτή μόνο παλιά δεν είναι. Τον περασμένο Ιούνιο Βούλγαροι εθνικιστές τοποθέτησαν αυθαίρετα στις Καρυές μαρμάρινη πλάκα προς τιμήν του.
Στο ίδιο φόντο ακούστηκαν και οι δηλώσεις της φον ντερ Λάιεν. «Είναι σαφές ότι ανήκετε μαζί μας», είπε στα Σκόπια. «Τώρα υπάρχει ένα βασικό βήμα που πρέπει να κάνετε, ώστε να προχωρήσετε και να ανοίξετε τη διαπραγματευτική δέσμη των Θεμελιωδών. Γνωρίζω τις ευαισθησίες γύρω από αυτό».
Και αμέσως μετά ήρθε η διαβεβαίωση που ήθελαν να ακούσουν στα Σκόπια. «Καλωσορίζουμε τη Βόρεια Μακεδονία με την ταυτότητα και τη γλώσσα της. Πιστεύουμε ότι η μακεδονική κουλτούρα και η μακεδονική γλώσσα μπορούν μόνο να κάνουν την Ένωσή μας πλουσιότερη».
Οι «ευαισθησίες» όμως δεν υπάρχουν μόνο στα Σκόπια. Οι ίδιες λέξεις δεν ακούστηκαν με την ίδια άνεση στην Αθήνα, ενώ στη Σόφια η ένσταση πηγαίνει ακόμη βαθύτερα. Η βουλγαρική κυβέρνηση, που θεωρεί ότι η «μακεδονική γλώσσα» κωδικοποιήθηκε στη Γιουγκοσλαβία το 1944-45 πάνω στη βουλγαρική, έχει καταθέσει στο Συμβούλιο της ΕΕ ότι καμία αναφορά των ευρωπαϊκών θεσμών σε αυτήν δεν μπορεί να θεωρηθεί βουλγαρική αναγνώριση αυτοτελούς γλώσσας.
Το «ένα βασικό βήμα» είναι επίσης απολύτως συγκεκριμένο. Η Βόρεια Μακεδονία έχει δεσμευθεί να αλλάξει το Σύνταγμά της ώστε να συμπεριλάβει ρητά, ανάμεσα στις κοινότητες που αναγνωρίζει, και τους Βουλγάρους της χώρας, μαζί με Κροάτες και Μαυροβούνιους. Χωρίς αυτή την αλλαγή δεν ανοίγει η δέσμη των «Θεμελιωδών». Η Σόφια τη θεωρεί εγγύηση ισότιμων δικαιωμάτων για τους Βουλγάρους της χώρας και δεν δείχνει διάθεση να κάνει πίσω.
Υπάρχουν όμως και οι ελληνικές εκκρεμότητες. Η υφυπουργός Εξωτερικών Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου επανέφερε πρόσφατα στη Βουλή το ζήτημα των σχολικών βιβλίων της Βόρειας Μακεδονίας και των αναφορών που η Αθήνα θεωρεί αναθεωρητικές ή αλυτρωτικές, μεταξύ άλλων για την αρχαία Μακεδονία και τον Μέγα Αλέξανδρο. Η κυβέρνηση διαμηνύει ότι «ο δρόμος της Βόρειας Μακεδονίας προς την Ευρώπη περνάει μέσα από την Ελλάδα» και απαιτεί απαρέγκλιτο σεβασμό όσων έχουν συμφωνηθεί.
Τα Σκόπια κέρδισαν με τις Πρέσπες την είσοδο στο ΝΑΤΟ και πλησίασαν περισσότερο την ΕΕ. Δεν κατάφεραν όμως να αφήσουν πίσω τους τη σύγκρουση για το ποια Ιστορία δικαιούνται να λένε δική τους.
Εδώ είναι Βαλκάνια και η Ιστορία εξακολουθεί να βαραίνει. Και βαραίνει όλους, μαζί και εμάς. Η μνήμη μετρά ακόμη πολιτικά και η λήθη είναι ολετήρας. Όταν η μνήμη υποχωρεί, άλλοι σπεύδουν να γεμίσουν το κενό με τη δική τους αφήγηση. Και όποιος νομίζει ότι μπορεί απλώς να προσπεράσει το παρελθόν, θα βρει άλλους να το γράφουν για λογαριασμό του.
