Στις 17 Νοεμβρίου 1973, η Αθήνα ξυπνούσε με τα άρματα μάχης στους δρόμους, τους νεκρούς της εξέγερσης του Πολυτεχνείου και τη δικτατορία να επιβάλλει τη βία των όπλων.
Ακριβώς έναν χρόνο αργότερα, στις 17 Νοεμβρίου 1974, εκατομμύρια Έλληνες προσέρχονταν στις κάλπες για να εκλέξουν ελεύθερα την κυβέρνησή τους.
Η ιστορική αντίθεση ήταν συγκλονιστική.
Από τα τανκς στην κάλπη. Από την απαγόρευση των κομμάτων στον πολιτικό ανταγωνισμό. Από την επταετία της δικτατορίας στην πρώτη εκλεγμένη Βουλή της Μεταπολίτευσης.
Οι εκλογές εκείνης της Κυριακής δεν ανέδειξαν απλώς μια κυβέρνηση. Καθόρισαν τον πολιτικό χάρτη που θα επηρέαζε την Ελλάδα για πολλές δεκαετίες.
Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής πέτυχε μια συντριπτική νίκη. Η παραδοσιακή Ένωση Κέντρου διατήρησε σημαντική εκλογική δύναμη, αλλά βρέθηκε μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα. Το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου έκανε την πρώτη του εμφάνιση στη Βουλή. Και η Αριστερά επέστρεψε στη νόμιμη κοινοβουλευτική ζωή με μια ευρεία εκλογική συνεργασία.
Η Ελλάδα μετά την κατάρρευση της δικτατορίας
Η δικτατορία είχε καταρρεύσει στις 24 Ιουλίου 1974, μέσα στη δραματική κρίση που προκάλεσε το πραξικόπημα εναντίον του Μακαρίου στην Κύπρο και η τουρκική εισβολή.
Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επέστρεψε από το Παρίσι και ανέλαβε την πρωθυπουργία, επικεφαλής κυβέρνησης εθνικής ενότητας.
Οι πρώτοι μήνες της Μεταπολίτευσης ήταν γεμάτοι προκλήσεις.
Η χώρα έπρεπε να αποκαταστήσει τις δημοκρατικές ελευθερίες, να επαναφέρει τη λειτουργία των πολιτικών κομμάτων, να αντιμετωπίσει τις συνέπειες της κυπριακής τραγωδίας και να οργανώσει τη μετάβαση σε ένα νέο συνταγματικό καθεστώς.
Στις 23 Σεπτεμβρίου 1974 εκδόθηκε το διάταγμα που επέτρεψε την ελεύθερη λειτουργία των πολιτικών κομμάτων.
Παράλληλα, νομιμοποιήθηκε το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας, το οποίο βρισκόταν εκτός νόμου από το 1947.
Ήταν μία από τις σημαντικότερες αποφάσεις της νέας δημοκρατικής περιόδου.
Η ίδρυση της Νέας Δημοκρατίας
Στις 4 Οκτωβρίου 1974 ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ίδρυσε τη Νέα Δημοκρατία.
Η ιδρυτική διακήρυξη παρουσίαζε έναν πολιτικό σχηματισμό που επιδίωκε να εκφράσει ένα ευρύ δημοκρατικό φάσμα της ελληνικής κοινωνίας.
Ο Καραμανλής είχε ήδη διατελέσει πρωθυπουργός πριν από τη δικτατορία και διέθετε μεγάλη πολιτική εμπειρία.
Η επιστροφή του από το Παρίσι είχε δημιουργήσει ένα ισχυρό κλίμα εμπιστοσύνης σε σημαντικό τμήμα του εκλογικού σώματος.
Η Νέα Δημοκρατία εμφανίστηκε ως δύναμη σταθερότητας, ομαλότητας και ευρωπαϊκού προσανατολισμού.
Το βασικό πολιτικό της πλεονέκτημα ήταν ότι πολλοί ψηφοφόροι συνέδεαν τον Καραμανλή με τη δυνατότητα να αποφευχθεί μια νέα εθνική ή πολιτειακή περιπέτεια.
Ο Γεώργιος Μαύρος και η Ένωση Κέντρου – Νέες Δυνάμεις
Απέναντι στον Καραμανλή βρέθηκε ο Γεώργιος Μαύρος, επικεφαλής της Ένωσης Κέντρου – Νέες Δυνάμεις.
Ο σχηματισμός συνέδεε την πολιτική παράδοση της προδικτατορικής Ένωσης Κέντρου με νεότερες προσωπικότητες που είχαν αναδειχθεί μέσα από τον αντιδικτατορικό αγώνα.
Ο Μαύρος διέθετε σημαντική πολιτική διαδρομή και είχε συμμετάσχει στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας.
Ωστόσο, η εκλογική αναμέτρηση πραγματοποιήθηκε σε ένα περιβάλλον όπου ο Καραμανλής συγκέντρωνε μεγάλο μέρος της προσδοκίας για πολιτική σταθερότητα.
Η Ένωση Κέντρου – Νέες Δυνάμεις αναδείχθηκε δεύτερο κόμμα, αλλά δεν κατάφερε να διεκδικήσει την κυβερνητική εξουσία.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου και το νεοσύστατο ΠΑΣΟΚ
Στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε ανακοινώσει την ίδρυση του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος.
Το ΠΑΣΟΚ εμφανίστηκε με διαφορετική πολιτική ταυτότητα από εκείνη της παραδοσιακής Ένωσης Κέντρου.
Η Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη έθετε στο επίκεντρο την εθνική ανεξαρτησία, τη λαϊκή κυριαρχία, την κοινωνική απελευθέρωση και τη δημοκρατική διαδικασία.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου επιδίωξε να εκφράσει κοινωνικά στρώματα που ζητούσαν βαθύτερες αλλαγές στο πολιτικό και οικονομικό σύστημα.
Στις πρώτες του εκλογές, το ΠΑΣΟΚ δεν είχε ακόμη αποκτήσει την εκλογική δύναμη που θα το οδηγούσε στην εξουσία το 1981.
Όμως το 13,58% που συγκέντρωσε αποτέλεσε την αφετηρία μιας ταχύτατης ανόδου.
Η επιστροφή της Αριστεράς στις κάλπες
Η Ενωμένη Αριστερά αποτέλεσε εκλογική συνεργασία της ΕΔΑ, του ΚΚΕ και του ΚΚΕ Εσωτερικού.
Ήταν μια ιδιαίτερα σημαντική εξέλιξη.
Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, το ΚΚΕ συμμετείχε νόμιμα σε βουλευτικές εκλογές.
Η παρουσία της Ενωμένης Αριστεράς αποτύπωνε την προσπάθεια κοινής εκλογικής εκπροσώπησης διαφορετικών ρευμάτων του αριστερού χώρου.
Παρά τις μεταξύ τους πολιτικές διαφορές, οι δυνάμεις αυτές συμμετείχαν στην πρώτη εκλογική αναμέτρηση της Μεταπολίτευσης με κοινό ψηφοδέλτιο.
Το αποτέλεσμα ήταν 9,47% και οκτώ κοινοβουλευτικές έδρες.
Τα επίσημα αποτελέσματα των εκλογών
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Βουλής των Ελλήνων, τα αποτελέσματα της 17ης Νοεμβρίου 1974 ήταν τα ακόλουθα:
Νέα Δημοκρατία – Κωνσταντίνος Καραμανλής: 2.669.133 ψήφοι, ποσοστό 54,37% και 220 έδρες.
Ένωση Κέντρου – Νέες Δυνάμεις – Γεώργιος Μαύρος: 1.002.559 ψήφοι, ποσοστό 20,42% και 60 έδρες.
ΠΑΣΟΚ – Ανδρέας Παπανδρέου: 666.413 ψήφοι, ποσοστό 13,58% και 12 έδρες.
Ενωμένη Αριστερά: 464.787 ψήφοι, ποσοστό 9,47% και 8 έδρες.
Η Νέα Δημοκρατία συγκέντρωσε περισσότερες ψήφους από τα τρία επόμενα κόμματα μαζί.
Η διαφορά της από την Ένωση Κέντρου – Νέες Δυνάμεις ξεπέρασε τις 33 ποσοστιαίες μονάδες.
Η κοινοβουλευτική πλειοψηφία του Καραμανλή ήταν εξαιρετικά ισχυρή: 220 από τις 300 έδρες.
Το εκλογικό σύστημα της ενισχυμένης αναλογικής συνέβαλε στη διαμόρφωση αυτής της κοινοβουλευτικής εικόνας.
Σχεδόν πέντε εκατομμύρια Έλληνες στις κάλπες
Στις εκλογές συμμετείχαν περίπου 4,96 εκατομμύρια ψηφοφόροι.
Οι έγκυρες ψήφοι ήταν 4.908.974.
Η συμμετοχή ήταν ιδιαίτερα υψηλή, αντανακλώντας το ενδιαφέρον της κοινωνίας για την αποκατάσταση της δημοκρατικής ομαλότητας.
Η Διακοινοβουλευτική Ένωση κατέγραψε συμμετοχή περίπου 81,5%, με βάση τα στοιχεία του εκλογικού σώματος που χρησιμοποίησε στην έκθεσή της.
Οι εκλογές διεξήχθησαν σε γενικά ήρεμο κλίμα, παρά τη μεγάλη πολιτική ένταση της εποχής και τις πρόσφατες εμπειρίες της δικτατορίας.
Το γεγονός αυτό θεωρήθηκε σημαντική επιτυχία της δημοκρατικής μετάβασης.
Μόλις επτά γυναίκες στη Βουλή
Ένα στοιχείο που αποτυπώνει την κοινωνική πραγματικότητα της εποχής είναι η πολύ περιορισμένη παρουσία γυναικών στο νέο Κοινοβούλιο.
Σύμφωνα με τη Διακοινοβουλευτική Ένωση, από τους 300 βουλευτές που εξελέγησαν, μόλις επτά ήταν γυναίκες.
Οι υπόλοιποι 293 ήταν άνδρες.
Η συμμετοχή των γυναικών αντιστοιχούσε σε μόλις 2,33% των κοινοβουλευτικών εδρών.
Πρόκειται για μια χαρακτηριστική εικόνα της εποχής, που δείχνει πόσο δρόμο είχε ακόμη να διανύσει η ελληνική πολιτική ζωή στην εκπροσώπηση των δύο φύλων.
Γιατί οι εκλογές έγιναν στις 17 Νοεμβρίου
Η ημερομηνία είχε ιδιαίτερο συμβολισμό.
Οι κάλπες στήθηκαν ακριβώς έναν χρόνο μετά την καταστολή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.
Η επιλογή συνέδεε την επιστροφή στη δημοκρατική νομιμότητα με τη μνήμη της αντιδικτατορικής αντίστασης.
Η χώρα βρισκόταν σε μια ιστορική καμπή.
Η επέτειος του Πολυτεχνείου, η οποία είχε ήδη αποκτήσει μεγάλη συμβολική σημασία, συνέπιπτε πλέον με την πρώτη ελεύθερη εκλογική αναμέτρηση μετά την επταετία.
Η εικόνα των πολιτών που προσέρχονταν στις κάλπες αποτελούσε μια έμπρακτη επιβεβαίωση ότι το πολιτικό καθεστώς είχε αλλάξει.
Το δημοψήφισμα που ακολούθησε
Οι βουλευτικές εκλογές δεν ολοκλήρωσαν από μόνες τους τη θεσμική μετάβαση.
Λίγες εβδομάδες αργότερα, στις 8 Δεκεμβρίου 1974, πραγματοποιήθηκε δημοψήφισμα για τη μορφή του πολιτεύματος.
Οι Έλληνες κλήθηκαν να αποφασίσουν αν επιθυμούσαν την επάνοδο της μοναρχίας ή την εγκαθίδρυση αβασίλευτης δημοκρατίας.
Το αποτέλεσμα ήταν σαφές.
Το 69,18% ψήφισε υπέρ της αβασίλευτης δημοκρατίας και το 30,82% υπέρ της βασιλευομένης.
Με αυτόν τον τρόπο έκλεισε οριστικά το πολιτειακό ζήτημα της μοναρχίας.
Η Ελλάδα προχώρησε στη διαμόρφωση του νέου συνταγματικού της πλαισίου, το οποίο ολοκληρώθηκε με το Σύνταγμα του 1975.
Πώς άλλαξε ο πολιτικός χάρτης μέσα σε επτά χρόνια
Οι εκλογές του 1974 αποτέλεσαν την αφετηρία μεγάλων πολιτικών ανακατατάξεων.
Στις επόμενες εκλογές, τον Νοέμβριο του 1977, η Νέα Δημοκρατία υποχώρησε στο 41,84%.
Το ΠΑΣΟΚ σχεδόν διπλασίασε την εκλογική του δύναμη, φτάνοντας στο 25,34%, και αναδείχθηκε αξιωματική αντιπολίτευση.
Η Ένωση Δημοκρατικού Κέντρου, διάδοχος της Ένωσης Κέντρου – Νέες Δυνάμεις, περιορίστηκε στο 11,95%.
Το 1981 η ανατροπή ολοκληρώθηκε.
Το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου κέρδισε τις εκλογές με 48,07%, ενώ η Νέα Δημοκρατία συγκέντρωσε 35,88%.
Μέσα σε μόλις επτά χρόνια, το κόμμα που το 1974 είχε ξεκινήσει με 13,58% είχε φτάσει στην εξουσία.
Αυτή η εξέλιξη αποδεικνύει πόσο καθοριστική υπήρξε η πρώτη εκλογική αναμέτρηση της Μεταπολίτευσης για τη διαμόρφωση των πολιτικών δυνάμεων που κυριάρχησαν στις επόμενες δεκαετίες.
Η μεγάλη ιστορική κληρονομιά
Η 17η Νοεμβρίου 1974 δεν ήταν απλώς η ημέρα μιας μεγάλης εκλογικής νίκης του Κωνσταντίνου Καραμανλή.
Ήταν η ημέρα κατά την οποία η Ελλάδα απέκτησε ξανά εκλεγμένο Κοινοβούλιο, ύστερα από επτά χρόνια στρατιωτικής δικτατορίας.
Οι πολιτικές δυνάμεις μπορούσαν πλέον να ανταγωνίζονται δημόσια, οι πολίτες να εκφράζουν ελεύθερα τις επιλογές τους και η κοινοβουλευτική ζωή να λειτουργεί χωρίς τη στρατιωτική επιβολή.
Η δημοκρατική μετάβαση δεν ήταν απαλλαγμένη από δυσκολίες, αντιθέσεις ή εκκρεμότητες.
Ωστόσο, οι εκλογές εκείνες θεμελίωσαν μια νέα περίοδο πολιτικής ομαλότητας.
Στις 17 Νοεμβρίου 1973, το καθεστώς απαντούσε στις φωνές των νέων με στρατιωτικά άρματα.
Στις 17 Νοεμβρίου 1974, οι πολίτες απαντούσαν στην ιστορία με την ψήφο τους.
Και αυτή η μετάβαση από τη βία των όπλων στην ελεύθερη λαϊκή ετυμηγορία αποτελεί μία από τις σημαντικότερες κατακτήσεις της σύγχρονης Ελλάδας.
Πηγές: Βουλή των Ελλήνων, Ίδρυμα της Βουλής για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, Διακοινοβουλευτική Ένωση (IPU), ιστορικά εκλογικά αποτελέσματα 1974, 1977 και 1981.