Στις 13 Νοεμβρίου 2005, σχεδόν δέκα χρόνια μετά την κρίση των Ιμίων, ο Γεράσιμος Αρσένης αποφάσισε να μιλήσει δημόσια για όσα συνέβησαν εκείνη τη δραματική νύχτα της 30ής προς 31η Ιανουαρίου 1996.
Ο πρώην υπουργός Εθνικής Άμυνας παραχώρησε μια ιδιαίτερα σημαντική συνέντευξη στον δημοσιογράφο Σταύρο Λυγερό, στην «Καθημερινή της Κυριακής», απαντώντας στους ισχυρισμούς του Κώστα Σημίτη που περιλαμβάνονταν στο βιβλίο του «Πολιτική για μια δημιουργική Ελλάδα».
Η συνέντευξη προκάλεσε έντονη πολιτική συζήτηση, καθώς ο Αρσένης αμφισβήτησε βασικά σημεία της αφήγησης του πρώην πρωθυπουργού για τα Ίμια.
Το σημαντικότερο, ωστόσο, ήταν ότι δεν επιχείρησε να απαλλάξει τον εαυτό του από τις ευθύνες.
Αναγνώρισε ότι η πολιτική και στρατιωτική ηγεσία είχαν ευθύνη για τον χειρισμό της κρίσης, η οποία έφερε την Ελλάδα και την Τουρκία στα πρόθυρα πολεμικής σύγκρουσης.
Παράλληλα, άσκησε κριτική στον Σημίτη για την οικονομική πολιτική, τη διαφθορά, τη διαπλοκή και τον τρόπο με τον οποίο παρέδωσε την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ στον Γιώργο Παπανδρέου.
Η κρίση που έφερε Ελλάδα και Τουρκία στα πρόθυρα πολέμου
Η κρίση των Ιμίων εκδηλώθηκε στα τέλη Δεκεμβρίου 1995 και κορυφώθηκε τον Ιανουάριο του 1996.
Αφορμή αποτέλεσε η αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας στις δύο μικρές βραχονησίδες των Δωδεκανήσων από την Τουρκία.
Η ένταση κλιμακώθηκε με την παρουσία πολεμικών πλοίων, την αντιπαράθεση γύρω από την ελληνική σημαία και τις στρατιωτικές κινήσεις των δύο χωρών.
Τη νύχτα της 30ής προς 31η Ιανουαρίου, τουρκικές ειδικές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στη μία βραχονησίδα, ενώ η ελληνική στρατιωτική ηγεσία βρισκόταν σε κατάσταση συναγερμού.
Τις πρώτες πρωινές ώρες της 31ης Ιανουαρίου συνετρίβη ελικόπτερο του Πολεμικού Ναυτικού, με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους τρεις Έλληνες αξιωματικοί: ο Χριστόδουλος Καραθανάσης, ο Παναγιώτης Βλαχάκος και ο Έκτορας Γιαλοψός.
Η κρίση αποκλιμακώθηκε με αμερικανική διαμεσολάβηση.
Ωστόσο, άφησε πίσω της σοβαρά ερωτήματα για τον συντονισμό της κυβέρνησης, τις αποφάσεις της στρατιωτικής ηγεσίας και τις συνέπειες της τουρκικής αμφισβήτησης στο Αιγαίο.
Η σύγκρουση Αρσένη – Σημίτη για την ενημέρωση του πρωθυπουργού
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της συνέντευξης αφορούσε τον χρόνο κατά τον οποίο ο Κώστας Σημίτης πληροφορήθηκε την πτώση του ελληνικού ελικοπτέρου.
Ο πρώην πρωθυπουργός είχε υποστηρίξει ότι ενημερώθηκε στις 7 το πρωί από την τηλεόραση.
Ο Γεράσιμος Αρσένης αμφισβήτησε ευθέως αυτή την εκδοχή.
Υποστήριξε ότι είχε ενημερώσει ο ίδιος τον πρωθυπουργό στις 6 το πρωί, χρησιμοποιώντας το ειδικό τριψήφιο υπουργικό τηλέφωνο.
Η διαφορά δεν ήταν απλώς μια λεπτομέρεια της χρονικής ακολουθίας.
Αφορούσε το επίπεδο ενημέρωσης του πρωθυπουργού και τη λειτουργία της κυβερνητικής ιεραρχίας σε μια κρίσιμη στιγμή.
Ο Αρσένης επέκρινε επίσης την απόφαση να μη μεταφερθεί η συνεδρίαση του ΚΥΣΕΑ στο υπουργείο Εθνικής Άμυνας.
Κατά την άποψή του, η μεταφορά θα διευκόλυνε τον επιχειρησιακό συντονισμό και την άμεση πρόσβαση στις στρατιωτικές πληροφορίες.
Οι κανόνες εμπλοκής και το πρόβλημα του συντονισμού
Ο πρώην υπουργός Εθνικής Άμυνας υποστήριξε ότι δεν είχαν εγκριθεί από το ΚΥΣΕΑ οι κανόνες εμπλοκής που είχε ζητήσει η στρατιωτική πλευρά.
Οι κανόνες εμπλοκής καθορίζουν υπό ποιες προϋποθέσεις μπορούν οι στρατιωτικές δυνάμεις να χρησιμοποιήσουν τα όπλα τους.
Σε μια περίοδο όπου πολεμικά πλοία και ειδικές δυνάμεις δύο χωρών βρίσκονται αντιμέτωπα, η σαφήνεια αυτών των οδηγιών έχει καθοριστική σημασία.
Η κριτική του Αρσένη ανέδειξε ένα από τα βασικά ζητήματα της κρίσης: τη σχέση ανάμεσα στις πολιτικές αποφάσεις και στη στρατιωτική επιχειρησιακή διαχείριση.
Δεν αρκεί να διαθέτει μια χώρα ισχυρές Ένοπλες Δυνάμεις.
Χρειάζεται σαφής πολιτική καθοδήγηση, συντονισμός και αξιόπιστη ενημέρωση σε πραγματικό χρόνο.
Η συμφωνία Πάγκαλου – Χόλμπρουκ
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η αναφορά του Αρσένη στην αμερικανική διαμεσολάβηση.
Ο πρώην υπουργός υποστήριξε ότι το πλαίσιο της πολιτικής λύσης είχε διαμορφωθεί πριν από την κατάληψη της δεύτερης βραχονησίδας από τις τουρκικές ειδικές δυνάμεις.
Αναφερόταν στις επαφές του τότε υπουργού Εξωτερικών Θεόδωρου Πάγκαλου με τον Αμερικανό διπλωμάτη Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ.
Κατά την εκτίμησή του, η κρίση οδηγούνταν ήδη σε πολιτική αποκλιμάκωση, χωρίς όμως να έχει εξασφαλιστεί ότι οι δύο πλευρές θα απέφευγαν κάθε νέα στρατιωτική ενέργεια.
Η παρατήρηση αυτή είχε ιδιαίτερη βαρύτητα.
Σήμαινε ότι, ενώ εξελίσσονταν οι διπλωματικές προσπάθειες, εξακολουθούσε να υπάρχει κίνδυνος στρατιωτικού τετελεσμένου.
Η τουρκική απόβαση στη δεύτερη βραχονησίδα ανέδειξε ακριβώς αυτόν τον κίνδυνο.
«Ευθύνη είχε και ο πρωθυπουργός και εγώ»
Το πιο αξιοσημείωτο στοιχείο της συνέντευξης ήταν η αναγνώριση προσωπικής ευθύνης.
Ο Γεράσιμος Αρσένης δεν απέδωσε το σύνολο των λαθών στον τότε αρχηγό ΓΕΕΘΑ, ναύαρχο Χρήστο Λυμπέρη.
Υποστήριξε ότι ευθύνες είχαν ο αρχηγός ΓΕΕΘΑ, ο πρωθυπουργός, ο ίδιος ως υπουργός Εθνικής Άμυνας και άλλα μέλη του ΚΥΣΕΑ.
Η τοποθέτηση είχε ξεχωριστή πολιτική σημασία.
Στην ελληνική πολιτική ζωή, η ανάληψη προσωπικής ευθύνης για μια εθνική κρίση δεν αποτελεί συνηθισμένη πρακτική.
Ο Αρσένης επέλεξε να αναγνωρίσει τη συλλογική διάσταση των αποφάσεων, χωρίς να αποσύρει τις επιμέρους επικρίσεις του.
Παράλληλα, υποστήριξε ότι το ηθικό των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων ήταν υψηλό και ότι η διάταξή τους προσέφερε τακτικό πλεονέκτημα.
Με τον τρόπο αυτό αμφισβήτησε την εικόνα στρατιωτικής αδυναμίας, χωρίς να υποστηρίξει ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να αντιμετωπίσει μια πολεμική σύγκρουση χωρίς σοβαρές συνέπειες.
Η επίθεση για τη διαφθορά και τη διαπλοκή
Η συνέντευξη δεν περιορίστηκε στα Ίμια.
Ο Γεράσιμος Αρσένης άσκησε ευρύτερη πολιτική κριτική στην οκταετία Σημίτη.
Υποστήριξε ότι το ΠΑΣΟΚ είχε χάσει το πολιτικό και κοινωνικό του στίγμα μετά τις εκλογές του 2000.
Κατά την άποψή του, υπήρξαν ευκαιρίες για σημαντικές μεταρρυθμίσεις και για ουσιαστική αντιμετώπιση της διαφθοράς και της διαπλοκής, αλλά δεν αξιοποιήθηκαν.
Η κριτική του, πάντως, δεν ήταν απόλυτη.
Αναγνώρισε ότι μεγάλο μέρος των επιθέσεων εναντίον του Σημίτη ήταν υπερβολικό ή άδικο και δεν υποστήριξε ότι ο πρώην πρωθυπουργός ευνόησε προσωπικά τη διαπλοκή.
Του καταλόγισε όμως ότι δεν αντιμετώπισε αποφασιστικά τα σχετικά φαινόμενα.
Αυτή η διάκριση είναι σημαντική για την ακριβή αποτύπωση της συνέντευξης.
Ο Αρσένης δεν διατύπωσε μια γενική κατηγορία προσωπικής διαφθοράς εναντίον του Σημίτη.
Άσκησε κριτική για πολιτική αδράνεια και ανεπαρκή αντιμετώπιση προβλημάτων που, κατά την εκτίμησή του, είχαν υπονομεύσει την αξιοπιστία του ΠΑΣΟΚ.
«Ισχυρή οικονομία» δεν υπήρχε
Ο πρώην υπουργός Οικονομίας αμφισβήτησε επίσης την παρουσίαση της οικονομικής κατάστασης της χώρας κατά την περίοδο Σημίτη.
Υποστήριξε ότι η Ελλάδα δεν διέθετε πραγματικά ισχυρή οικονομία, παρά τις επιτυχίες και την πρόοδο που είχαν καταγραφεί.
Η τοποθέτηση είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο Αρσένης διέθετε μακρά εμπειρία στην οικονομική πολιτική και είχε υπηρετήσει σε κορυφαίες κυβερνητικές θέσεις.
Η κριτική του αφορούσε τη διαφορά ανάμεσα στους θετικούς μακροοικονομικούς δείκτες και στις βαθύτερες διαρθρωτικές αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας.
Η Ελλάδα είχε ήδη ενταχθεί στη ζώνη του ευρώ, αλλά εξακολουθούσε να αντιμετωπίζει προβλήματα ανταγωνιστικότητας, δημόσιου χρέους και παραγωγικής βάσης.
Η συζήτηση αυτή απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη σημασία λίγα χρόνια αργότερα, με την ελληνική οικονομική κρίση.
Δεν θα ήταν όμως ιστορικά ορθό να παρουσιαστούν οι δηλώσεις του 2005 ως ακριβής πρόβλεψη όλων όσων ακολούθησαν.
Η «αυτοκρατορική» διαδοχή του Κώστα Σημίτη
Ο Γεράσιμος Αρσένης άσκησε επίσης κριτική στον τρόπο με τον οποίο ο Κώστας Σημίτης παρέδωσε την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ στον Γιώργο Παπανδρέου, στις αρχές του 2004.
Χαρακτήρισε τη διαδικασία «αυτοκρατορικού» τύπου, θεωρώντας ότι έβλαψε την εικόνα του κόμματος.
Δεν αμφισβήτησε ότι ο Γιώργος Παπανδρέου θα μπορούσε να εκλεγεί πρόεδρος ακόμη και μέσα από διαφορετικές διαδικασίες.
Το πρόβλημά του ήταν ο τρόπος με τον οποίο οργανώθηκε η αλλαγή ηγεσίας.
Αποκάλυψε μάλιστα ότι είχε αποστείλει στον Σημίτη επιστολή στις 31 Ιουλίου 2003, ζητώντας να ξεκινήσουν εγκαίρως οι διαδικασίες διαδοχής.
Στην επιστολή του, σύμφωνα με όσα δήλωσε, είχε επισημάνει ότι η κυβέρνηση δεν μπορούσε πλέον να αντιστρέψει την πορεία προς την εκλογική ήττα.
Η παρέμβασή του αποτύπωνε τις εσωτερικές διαφωνίες που είχαν αναπτυχθεί στο ΠΑΣΟΚ κατά τα τελευταία χρόνια της διακυβέρνησής του.
Τριάντα χρόνια μετά τα Ίμια, τα ερωτήματα παραμένουν
Η κρίση του 1996 εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της σύγχρονης ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.
Δεν αφορούσε μόνο δύο μικρές βραχονησίδες.
Συνδέθηκε με την τουρκική στρατηγική αμφισβήτησης ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων και με την προσπάθεια της Άγκυρας να θέσει ζητήματα κυριαρχίας στο Αιγαίο.
Η διαχείρισή της εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο ιστορικής, στρατιωτικής και διπλωματικής μελέτης.
Η συνέντευξη του Γεράσιμου Αρσένη το 2005 προσέθεσε μια σημαντική μαρτυρία από έναν άνθρωπο που βρισκόταν στο κέντρο των αποφάσεων.
Δεν έλυσε όλες τις διαφωνίες ούτε έκλεισε οριστικά τη συζήτηση για τις ευθύνες.
Ανέδειξε όμως την ανάγκη να εξετάζονται οι κρίσιμες αποφάσεις με βάση τα πραγματικά γεγονότα, τα έγγραφα και τις μαρτυρίες όλων των εμπλεκομένων.
Το σημαντικότερο δίδαγμα είναι ότι η αποτροπή μιας εθνικής κρίσης δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη στρατιωτική ισχύ.
Εξαρτάται επίσης από την πολιτική ηγεσία, τη σαφήνεια των αποφάσεων, την αποτελεσματική διπλωματία και τον συντονισμό όλων των κρατικών μηχανισμών.
Η ιστορική συνέντευξη της 13ης Νοεμβρίου 2005 παραμένει ένα σημαντικό τεκμήριο για εκείνη τη νύχτα.
Και η αναγνώριση ευθυνών από τον ίδιο τον υπουργό Εθνικής Άμυνας είναι ίσως το πιο ουσιαστικό στοιχείο της.
Γιατί η ιστορική αυτοκριτική δεν αποδυναμώνει ένα κράτος. Μπορεί να το βοηθήσει να αποφύγει την επανάληψη των ίδιων λαθών.
