Στις 17 Νοεμβρίου 2006, στη Βουδαπέστη, έφυγε από τη ζωή ένας από τους μεγαλύτερους ποδοσφαιριστές που γνώρισε ποτέ ο κόσμος.
Ο Φέρεντς Πούσκας ήταν 79 ετών.
Για τους Ούγγρους ήταν ο εμβληματικός αρχηγός της «Χρυσής Ομάδας». Για τους φίλους της Ρεάλ Μαδρίτης, ένας από τους θρύλους που έχτισαν την ευρωπαϊκή αυτοκρατορία του συλλόγου.
Για τους Έλληνες, όμως, το όνομά του έχει και μια ιδιαίτερη σημασία.
Ήταν ο προπονητής που οδήγησε τον Παναθηναϊκό στον τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών Ευρώπης, στις 2 Ιουνίου 1971, στο Γουέμπλεϊ του Λονδίνου.
Εκεί όπου μια ελληνική ομάδα βρέθηκε για πρώτη φορά —και παραμένει η μοναδική— στον τελικό της κορυφαίας ευρωπαϊκής διασυλλογικής διοργάνωσης.
Είχα την τύχη να γνωρίσω προσωπικά τον Πούσκας. Να συνομιλήσω μαζί του, να παρακολουθήσω τη δουλειά του και να καλύψω δημοσιογραφικά εκείνη την ιστορική πορεία.
Και υπάρχει μια συνάντησή μας, σε μια μικρή ταβέρνα της Αθήνας, που δεν ξέχασα ποτέ.
Το παιδί από τη Βουδαπέστη που έγινε θρύλος
Ο Φέρεντς Πούσκας γεννήθηκε την 1η Απριλίου 1927 στην περιοχή Κίσπεστ της Βουδαπέστης.
Το οικογενειακό του όνομα ήταν αρχικά Πούρτσελντ.
Ο πατέρας του ήταν ποδοσφαιριστής και προπονητής, γεγονός που έφερε τον μικρό Φέρεντς πολύ νωρίς κοντά στην μπάλα.
Στα χρόνια της νεότητάς του αναδείχθηκε στην Κίσπεστ, ομάδα που αργότερα συνδέθηκε με τον ουγγρικό στρατό και μετονομάστηκε σε Χόνβεντ.
Ο Πούσκας έγινε ο ηγέτης της.
Δεν ήταν ο πιο ψηλός ούτε ο πιο εντυπωσιακός σε σωματική διάπλαση ποδοσφαιριστής.
Είχε όμως κάτι που ελάχιστοι διέθεταν: ένα εξαιρετικό αριστερό πόδι, ασύλληπτη ακρίβεια στο σουτ και την ικανότητα να αντιλαμβάνεται το παιχνίδι πριν από τους αντιπάλους του.
Η φήμη του ξεπέρασε γρήγορα τα σύνορα της Ουγγαρίας.
Τα 84 γκολ σε 85 αγώνες με την Εθνική Ουγγαρίας
Ο αριθμός παραμένει εντυπωσιακός ακόμη και σήμερα.
Ο Πούσκας σημείωσε 84 γκολ σε 85 διεθνείς συμμετοχές με την Εθνική Ουγγαρίας.
Σχεδόν ένα γκολ σε κάθε παιχνίδι.
Υπήρξε ηγετική μορφή της ομάδας που έμεινε γνωστή ως «Μαγικοί Μαγυάροι».
Το 1952 κατέκτησε το χρυσό ολυμπιακό μετάλλιο στο Ελσίνκι.
Στις 25 Νοεμβρίου 1953 η Ουγγαρία νίκησε την Αγγλία με 6-3 στο Γουέμπλεϊ.
Ήταν μια ιστορική ήττα για τους Άγγλους, καθώς μέχρι τότε δεν είχαν χάσει από ομάδα εκτός Βρετανικών Νήσων στην έδρα τους.
Ο Πούσκας πέτυχε δύο γκολ.
Το 1954, στον επαναληπτικό αγώνα της Βουδαπέστης, η Ουγγαρία συνέτριψε την Αγγλία με 7-1.
Στο Παγκόσμιο Κύπελλο της ίδιας χρονιάς οι Ούγγροι έφτασαν στον τελικό, αλλά ηττήθηκαν από τη Δυτική Γερμανία με 3-2.
Η αναμέτρηση έμεινε στην ιστορία ως «Το θαύμα της Βέρνης».
Ο Πούσκας, παρά τα προβλήματα τραυματισμού που αντιμετώπιζε στη διοργάνωση, αγωνίστηκε στον τελικό και σκόραρε.
Η ουγγρική εξέγερση και η δεύτερη ποδοσφαιρική ζωή
Το 1956 η Ουγγαρία συγκλονίστηκε από τη λαϊκή εξέγερση εναντίον του κομμουνιστικού καθεστώτος και τη σοβιετική στρατιωτική επέμβαση.
Ο Πούσκας βρισκόταν στο εξωτερικό με τη Χόνβεντ.
Αποφάσισε να μην επιστρέψει στην πατρίδα του.
Ακολούθησε μια δύσκολη περίοδος, με προβλήματα σχετικά με την αγωνιστική του δραστηριότητα.
Όταν τελικά εντάχθηκε στη Ρεάλ Μαδρίτης το 1958, αρκετοί θεωρούσαν ότι η καριέρα του είχε ήδη περάσει το αποκορύφωμά της.
Ήταν 31 ετών.
Έκανε όμως κάτι σχεδόν απίστευτο.
Ξεκίνησε μια δεύτερη μεγάλη ποδοσφαιρική ζωή.
Η Ρεάλ Μαδρίτης και τα τέσσερα γκολ σε έναν ευρωπαϊκό τελικό
Στη Ρεάλ Μαδρίτης ο Πούσκας συνυπήρξε με τον Αλφρέδο Ντι Στέφανο και άλλους σπουδαίους ποδοσφαιριστές.
Κατέκτησε πέντε συνεχόμενα ισπανικά πρωταθλήματα και τρία Κύπελλα Πρωταθλητριών Ευρώπης.
Στις 18 Μαΐου 1960, στον τελικό εναντίον της Άιντραχτ Φρανκφούρτης, η Ρεάλ νίκησε με 7-3.
Ο Πούσκας πέτυχε τέσσερα γκολ.
Πρόκειται για επίδοση που παραμένει μοναδική σε τελικό της κορυφαίας ευρωπαϊκής διασυλλογικής διοργάνωσης.
Έπαιξε επίσης τέσσερις φορές με την Εθνική Ισπανίας, αφού απέκτησε την ισπανική υπηκοότητα.
Όταν αποσύρθηκε από την ενεργό δράση, είχε ήδη εξασφαλίσει μια θέση ανάμεσα στους κορυφαίους ποδοσφαιριστές όλων των εποχών.
Αλλά η ιστορία του με την Ελλάδα δεν είχε ακόμη αρχίσει.
Το 1970 έρχεται στον Παναθηναϊκό
Το καλοκαίρι του 1970 ο Φέρεντς Πούσκας ανέλαβε την τεχνική ηγεσία του Παναθηναϊκού.
Το ελληνικό ποδόσφαιρο βρισκόταν σε μια εντελώς διαφορετική εποχή.
Οι οικονομικές δυνατότητες των συλλόγων ήταν περιορισμένες.
Οι ελληνικές ομάδες δεν διέθεταν τη διεθνή εμπειρία και τις οργανωτικές υποδομές των μεγάλων ευρωπαϊκών συλλόγων.
Ο Πούσκας όμως είχε ζήσει στο υψηλότερο επίπεδο.
Γνώριζε πώς σκέφτονται οι μεγάλοι ποδοσφαιριστές και πώς μια ομάδα μπορεί να αντιμετωπίσει αντιπάλους θεωρητικά ανώτερους.
Ο Παναθηναϊκός διέθετε τότε μια εξαιρετική γενιά παικτών.
Μίμης Δομάζος, Αντώνης Αντωνιάδης, Τάκης Οικονομόπουλος, Αριστείδης Καμάρας, Κώστας Ελευθεράκης, Άνθιμος Καψής, Φραγκίσκος Σούρπης, Χάρης Γραμμός και πολλοί ακόμη.
Ο Ούγγρος προπονητής κατάφερε να τους μεταδώσει αυτοπεποίθηση.
Δεν προσπάθησε να τους πείσει ότι ήταν η καλύτερη ομάδα της Ευρώπης.
Τους έπεισε ότι μπορούσαν να αγωνιστούν χωρίς φόβο απέναντι στις καλύτερες ομάδες της Ευρώπης.
Ο δρόμος προς το Γουέμπλεϊ
Η ευρωπαϊκή πορεία του Παναθηναϊκού τη σεζόν 1970-1971 ξεκίνησε απέναντι στη Ζενές Ες του Λουξεμβούργου.
Οι «πράσινοι» προκρίθηκαν με δύο νίκες, 2-1 εκτός έδρας και 5-0 στην Αθήνα.
Ακολούθησε η Σλόβαν Μπρατισλάβας.
Ο Παναθηναϊκός νίκησε με 3-0 στην Αθήνα και, παρά την ήττα με 2-1 στη ρεβάνς, προκρίθηκε.
Στα προημιτελικά βρέθηκε απέναντι στην αγγλική Έβερτον.
Στο Λίβερπουλ απέσπασε ισοπαλία 1-1, με γκολ του Αντωνιάδη.
Στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας το 0-0 ήταν αρκετό για την πρόκριση.
Στα ημιτελικά αντίπαλος ήταν ο Ερυθρός Αστέρας Βελιγραδίου.
Στον πρώτο αγώνα ο Παναθηναϊκός ηττήθηκε με 4-1.
Η πρόκριση φαινόταν σχεδόν αδύνατη.
Όμως στη ρεβάνς της Αθήνας συνέβη ένα από τα πιο συγκλονιστικά γεγονότα στην ιστορία του ελληνικού ποδοσφαίρου.
Ο Παναθηναϊκός νίκησε με 3-0, με δύο γκολ του Αντωνιάδη και ένα του Καμάρα.
Η ελληνική ομάδα προκρίθηκε στον τελικό χάρη στον κανονισμό των εκτός έδρας γκολ.
Ο δρόμος οδηγούσε στο Γουέμπλεϊ.
2 Ιουνίου 1971: Η μεγάλη ημέρα
Εκείνη την Τετάρτη, 2 Ιουνίου 1971, ο Παναθηναϊκός αντιμετώπισε τον Άγιαξ του Γιόχαν Κρόιφ.
Προπονητής της ολλανδικής ομάδας ήταν ο Ρίνους Μίχελς, ένας από τους σημαντικότερους θεωρητικούς και δημιουργούς του ολοκληρωτικού ποδοσφαίρου.
Στις εξέδρες του Γουέμπλεϊ βρίσκονταν περισσότεροι από 83.000 θεατές.
Ο Άγιαξ προηγήθηκε νωρίς με γκολ του Ντικ φαν Ντάικ στο 5ο λεπτό.
Ο Παναθηναϊκός προσπάθησε να αντιδράσει.
Το τελικό 2-0 διαμορφώθηκε στο 87ο λεπτό, όταν η μπάλα κατέληξε στα δίχτυα έπειτα από προσπάθεια του Άρι Χάαν και παρέμβαση του Άνθιμου Καψή.
Ο Άγιαξ κατέκτησε το πρώτο από τα τρία συνεχόμενα ευρωπαϊκά του τρόπαια.
Ο Παναθηναϊκός έχασε τον τελικό.
Είχε όμως ήδη πετύχει κάτι που κανένας ελληνικός σύλλογος δεν έχει επαναλάβει μέχρι σήμερα.
Είχε φτάσει στον τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών Ευρώπης.
Η δική μου παρουσία στο Γουέμπλεϊ
Εκείνη την ιστορική διοργάνωση την έζησα και ως δημοσιογράφος.
Κάλυψα τον τελικό του 1971 για το «Φως των Σπορ».
Ήταν μια εμπειρία που δεν ξεχνιέται.
Όχι μόνο επειδή μια ελληνική ομάδα αγωνιζόταν στον μεγαλύτερο ευρωπαϊκό τελικό, αλλά επειδή εκείνες τις ημέρες αισθανόσουν ότι το ελληνικό ποδόσφαιρο είχε ξεπεράσει τα όριά του.
Ο Πούσκας είχε παίξει καθοριστικό ρόλο.
Ήταν ήδη παγκόσμιος θρύλος όταν ήρθε στην Αθήνα.
Δεν χρειαζόταν να αποδείξει τίποτα σε κανέναν.
Κι όμως, έδειξε ότι μπορούσε να δημιουργήσει κάτι μεγάλο και ως προπονητής.
Αυτό που μου έμεινε από τη γνωριμία μας ήταν η ανθρώπινη πλευρά του.
Πίσω από το τεράστιο όνομα υπήρχε ένας άνθρωπος προσιτός, με απλό τρόπο συμπεριφοράς και βαθιά γνώση του ποδοσφαίρου.
Ένας περίπατος από τη Λεωφόρο και μια μικρή ταβέρνα στην Ιπποκράτους
Θυμάμαι ιδιαίτερα μια συνάντησή μας, πριν φύγει από την Ελλάδα.
Ξεκινήσαμε με τα πόδια από το γήπεδο του Παναθηναϊκού, στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας.
Κατευθυνθήκαμε προς την περιοχή της πάνω Ιπποκράτους.
Εκεί καθίσαμε σε ένα μικρό, απλό ψητοπωλείο, από εκείνα που αποτελούσαν τότε καθημερινό κομμάτι της αθηναϊκής ζωής.
Δεν υπήρχε τίποτα το επιτηδευμένο.
Ούτε επίσημο τραπέζι ούτε κάποια σκηνοθετημένη δημοσιογραφική συνάντηση.
Δύο άνθρωποι συζητούσαμε για το ποδόσφαιρο.
Ο ένας ήταν ένας νεαρός τότε δημοσιογράφος.
Ο άλλος ήταν ο Φέρεντς Πούσκας.
Ο άνθρωπος που είχε παίξει με την Ουγγαρία των μεγάλων θριάμβων, είχε κατακτήσει ευρωπαϊκά τρόπαια με τη Ρεάλ Μαδρίτης και είχε οδηγήσει τον Παναθηναϊκό στο Γουέμπλεϊ.
Η συζήτησή μας περιστράφηκε γύρω από τις δυνατότητες του ελληνικού ποδοσφαίρου.
Τι μπορούσε να πετύχει η Ελλάδα.
Πώς μπορούσαν οι ελληνικές ομάδες να γίνουν περισσότερο ανταγωνιστικές.
Πόσο σημαντικό ήταν να αποκτήσουν αυτοπεποίθηση και να πιστέψουν ότι μπορούν να σταθούν απέναντι στους μεγάλους.
Δεν θα αποδώσω στον Πούσκας συγκεκριμένες φράσεις που δεν μπορώ σήμερα να αναπαραγάγω με απόλυτη ακρίβεια.
Θυμάμαι όμως καθαρά το πνεύμα εκείνης της συζήτησης.
Έβλεπε δυνατότητες στο ελληνικό ποδόσφαιρο.
Και αυτό είχε ιδιαίτερη σημασία όταν προερχόταν από έναν άνθρωπο με τις δικές του εμπειρίες.
Πρόλαβε να δει την Ελλάδα πρωταθλήτρια Ευρώπης
Τριάντα τρία χρόνια μετά τον τελικό του Γουέμπλεϊ, το ελληνικό ποδόσφαιρο έζησε τη μεγαλύτερη επιτυχία του σε επίπεδο εθνικών ομάδων.
Στις 4 Ιουλίου 2004, η Ελλάδα κατέκτησε το Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα στην Πορτογαλία.
Η ομάδα του Ότο Ρεχάγκελ νίκησε στον τελικό την οικοδέσποινα Πορτογαλία με 1-0.
Το γκολ σημείωσε ο Άγγελος Χαριστέας.
Ο Φέρεντς Πούσκας ήταν τότε 77 ετών.
Ζούσε ακόμη.
Είχε επομένως προλάβει να δει την Ελλάδα να φτάνει στην κορυφή της Ευρώπης.
Δεν γνωρίζω αν παρακολούθησε προσωπικά τον τελικό ή πώς πληροφορήθηκε την επιτυχία, καθώς εκείνη την περίοδο αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα υγείας.
Το ιστορικό γεγονός, πάντως, έχει τον δικό του συμβολισμό.
Ο άνθρωπος που το 1971 είχε οδηγήσει μια ελληνική ομάδα στον ευρωπαϊκό τελικό έζησε αρκετά ώστε να δει, το 2004, την Εθνική Ελλάδας να κατακτά ένα ευρωπαϊκό τρόπαιο.
Η επιστροφή στην Ουγγαρία και τα τελευταία χρόνια
Μετά την προπονητική του διαδρομή σε διάφορες χώρες, ο Πούσκας επέστρεψε οριστικά στην Ουγγαρία μετά την πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος.
Το όνομά του είχε γίνει πλέον εθνικό σύμβολο.
Το 2002 το μεγάλο στάδιο της Βουδαπέστης πήρε το όνομά του.
Τα τελευταία χρόνια της ζωής του αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα υγείας, μεταξύ των οποίων και νόσο Αλτσχάιμερ.
Πέθανε στις 17 Νοεμβρίου 2006.
Η είδηση προκάλεσε συγκίνηση σε ολόκληρο τον ποδοσφαιρικό κόσμο.
Η Ουγγαρία αποχαιρετούσε έναν εθνικό ήρωα.
Η Ρεάλ Μαδρίτης έναν από τους μεγαλύτερους ποδοσφαιριστές της ιστορίας της.
Και η Ελλάδα έναν άνθρωπο που είχε συνδέσει το όνομά του με μια ανεπανάληπτη ποδοσφαιρική επιτυχία.
Η κληρονομιά του Πούσκας στο παγκόσμιο ποδόσφαιρο
Το όνομά του εξακολουθεί να ακούγεται κάθε χρόνο μέσα από το βραβείο FIFA Puskás Award.
Το βραβείο θεσπίστηκε το 2009 και τιμά το πιο εντυπωσιακό γκολ της χρονιάς στο ποδόσφαιρο ανδρών ή γυναικών.
Είναι ένας συμβολικός φόρος τιμής σε έναν ποδοσφαιριστή που έκανε το γκολ τέχνη.
Όμως η κληρονομιά του δεν περιορίζεται στις ατομικές διακρίσεις.
Ο Πούσκας έδειξε ότι ένας μεγάλος ποδοσφαιριστής μπορεί να εξελιχθεί και σε σπουδαίο προπονητή.
Στην Ελλάδα, η μεγαλύτερη απόδειξη είναι το Γουέμπλεϊ.
Αυτό που δεν ξεχνώ
Σήμερα, τόσα χρόνια μετά τον θάνατό του, όταν ακούω το όνομα Φέρεντς Πούσκας, δεν σκέφτομαι μόνο τα 84 γκολ με την Ουγγαρία.
Ούτε μόνο τα τέσσερα γκολ σε έναν ευρωπαϊκό τελικό με τη Ρεάλ Μαδρίτης.
Ούτε αποκλειστικά το Γουέμπλεϊ του 1971, το οποίο είχα την τύχη να καλύψω δημοσιογραφικά.
Θυμάμαι και εκείνον τον περίπατο από τη Λεωφόρο.
Τη μικρή ταβέρνα στην περιοχή της Ιπποκράτους.
Τη συζήτησή μας για το μέλλον του ελληνικού ποδοσφαίρου.
Τον άνθρωπο πίσω από τον θρύλο.
Και σκέφτομαι ότι μερικές από τις σημαντικότερες δημοσιογραφικές αναμνήσεις δεν γεννιούνται απαραίτητα μπροστά στις κάμερες ή στις μεγάλες εξέδρες.
Μερικές φορές γεννιούνται σε ένα απλό τραπέζι, όταν ένας άνθρωπος που έχει κατακτήσει σχεδόν τα πάντα στο ποδόσφαιρο κάθεται απέναντί σου και μιλά χωρίς την παραμικρή επιτήδευση.
Αυτός ήταν ο Φέρεντς Πούσκας που γνώρισα.
Και αυτή είναι η ανάμνηση που κρατώ.