Γράφει ο Μιχάλης Μαθιουλάκης αναλυτής ενεργειακής στρατηγικής, Ακαδημαϊκός Διευθυντής του Greek Energy Forum και επιστημονικός συνεργάτης του ΕΛΙΑΜΕΠ.
*
Τους τελευταίους μήνες κυριαρχεί ένα μόνιμο παράπονο στη χώρα μας όσον αφορά την αποθήκευση ενέργειας. Η Ελλάδα, λένε, «χαρίζει» το μεσημέρι φθηνό ρεύμα στη Βουλγαρία, η οποία το αποθηκεύει στις δικές της μπαταρίες και μας το μεταπωλεί πανάκριβα το βράδυ. Το αφήγημα αυτό παρουσιάζει τη χώρα μας ως θύμα μιας χαμένης ευκαιρίας. Όπως συμβαίνει πολύ συχνά στο χώρο μας τα πράγματα δεν είναι έτσι ακριβώς όπως φαίνονται και το θέμα καθώς είναι πολύ πιασάρικο, προσελκύει πολύ λαϊκισμό.
Για να ξεκινήσω από τα βασικά, προφανώς, η έλλειψη εγχώριων μπαταριών μάς στερεί σήμερα την ευκαιρία να κρατήσουμε φθηνότερο ρεύμα για τα βράδια και θα ήταν καλό αν είχαμε ήδη περισσότερες δυνατότητες αποθήκευσης ηλεκτρισμού. Το ζητούμενο όμως είναι αν θα ήταν εφικτό, και θα ήταν συμφέρον, το να είχαμε ήδη εγκατεστημένα εδώ και 5-6 χρόνια άλλα π.χ. 4 GW μπαταριών
Το κρυφό χαράτσι των πρόωρων επιδοτήσεων
Αν είχαμε σπεύσει τα προηγούμενα 5-6 χρόνια να χτίσουμε βιαστικά 3-4 GW αποθήκευσης, ο λογαριασμός για τον καταναλωτή θα είχε έρθει από την «κρυφή» πόρτα των ρυθμιζόμενων χρεώσεων.
Στις ελάχιστες ευρωπαϊκές χώρες που έσπευσαν να χτίσουν μαζικά συστήματα αποθήκευσης την προηγούμενη πενταετία το κόστος πέρασε στους λογαριασμούς ρεύματος ως ρυθμιζόμενη χρέωση είτε μέσω των Χρεώσεων Εξισορρόπησης, ή μέσα στις Χρεώσεις Συστήματος των καταναλωτών. Το συμπέρασμα είναι κοινό: όποιος έτρεξε να προλάβει μια ανώριμη τεχνολογία, ανάγκασε τους πολίτες του να πληρώσουν αδρά το κόστος της βιασύνης μέσα από τα πάγια των λογαριασμών τους.
Η καθυστέρηση της Ελλάδας, αν και δεν θεωρώ ότι ήταν αποτέλεσμα κάποιας προνοητικής συνολικής στρατηγικής, λειτούργησε τελικά ως ένα κάποιου είδους μαξιλάρι, γλιτώνοντάς μας από το μεγάλο κόστος των πρόωρων επενδύσεων σε μια τεχνολογία που μόλις από δω και μπρος θα αρχίζει -υπό προϋποθέσεις- να μη βάζει μέσα όσους θα ασχολούνται με αυτή.
Γιατί οι Βούλγαροι και όχι όλοι οι άλλοι;
Η Βουλγαρία, όντως κατάφερε να αποφύγει αυτό το εγχώριο χαράτσι για τους πολίτες της εκμεταλλευόμενη το “παράθυρο” του Ταμείου Ανάκαμψης της ΕΕ καθώς απορρόφησε ευρωπαϊκά κονδύλια για να καλύψει μέρος του κόστους των υποδομών, αφήνοντας το υπόλοιπο ρίσκο σε ιδιώτες επενδυτές. Εδώ βέβαια γεννάται το ερώτημα γιατί δεν ακολούθησαν όλες οι χώρες το «έξυπνο» βουλγαρικό παράδειγμα από το 2024 και μετά. Η απάντηση κρύβεται στις προτεραιότητες του Ταμείου Ανάκαμψης οι οποίες ήταν διαφορετικές για την κάθε χώρα.
Η Ελλάδα έδωσε προτεραιότητα στο να διοχετεύσει τους ευρωπαϊκούς πόρους σε προγράμματα όπως το “Εξοικονομώ” και στην κρίσιμη διασύνδεση των νησιών παράλληλα με την αποθήκευση. Άλλες χώρες όπως η Ισπανία, και η Γαλλία έδωσαν προτεραιότητα στις επιδοτήσεις για υδρογόνο, στην ενίσχυση των δικτύων μεταφοράς ή σε κίνητρα για αγορά ηλεκτρικών αυτοκινήτων.
Η Βουλγαρία πήρε ένα μεγάλο ρίσκο και έριξε ένα μεγάλο μέρος από τα διαθέσιμα ευρωπαϊκά κεφάλαια στις μπαταρίες σε ποσοστό υπέρμετρα μεγάλο σε σχέση με τις ανάγκες της.
Η Βουλγαρία έκανε τη συνειδητή επιλογή να «θυσιάσει» άλλες υποδομές ώστε να μετατραπεί σε περιφερειακό ενεργειακό κόμβο. Το αν το ρίσκο της βγήκε ή όχι μένει να το δούμε. Το αν είναι λογικό όμως μια χώρα να παίρνει τέτοια ρίσκα είναι μια άλλη κουβέντα. Το ότι καμία άλλη χώρα δεν έκανε κάτι αντίστοιχο, έχει τη σημασία του. Στην Ελλάδα πάντως δεν φαίνεται να μετράνε αυτά. Εμάς μας αρέσει να φωνάζουμε ότι «μας ‘πιάσαν Κότσο» οι Βούλγαροι…
Περί ανταγωνισμού
Η βασική ένσταση όσων γκρινιάζουν για τις μπαταρίες είναι ότι αν είχαμε μπαταρίες στην Ελλάδα ο εσωτερικός ανταγωνισμός θα έριχνε τις βραδινές τιμές πολύ περισσότερο από ό,τι ο «βουλγαρικός ανταγωνισμός». Αυτό βεβαίως αποτελεί άλλη μία ψευδαίσθηση.
Η αγορά ενέργειας είναι πλέον περιφερειακή και ενιαία μέσω του Target Model. Οι traders στη Βουλγαρία δεν λειτουργούν ως μονοπώλιο, αλλά ανταγωνίζονται σκληρά, αφενός μεταξύ τους, αφετέρου με την ελληνική αγορά, αλλά και με τις ροές από άλλες χώρες (Ρουμανία, Ουγγαρία). Ναι, το μπρος – πίσω της ενέργειας στα σύνορα βάζει ένα πρόσθετο κόστος στις τιμές, αλλά η μεγάλη μείωση έρχεται από τον ανταγωνισμό και αυτός είναι πλέον διασυνοριακός ούτως ή άλλως. Αν οι ίδιες μπαταρίες είχαν μπει στην Κοζάνη ή στην Τρίπολη αντί για τη Nova Zagora, το βραδινό trading των προσφορών στο χρηματιστήριο ενέργειας θα παιζόταν με τους ίδιους ακριβώς κανόνες μεγιστοποίησης του κέρδους μέσω arbitrage όπως και τώρα, απλώς το κέρδος θα άλλαζε τσέπη.
Αγωνία για το ποιος θα τα τσεπώσει;
Πάνω στο θέμα της τσέπης στην οποία καταλήγουν τα κέρδη από το arbitrage, μου προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση η επιλεκτική ευαισθησία κάποιων φωνών στη χώρα μας που ξαφνικά κόπτονται για το αν τα κέρδη από το μεσημεριανό arbitrage καταλήγουν σε βουλγαρικές τσέπες αντί για ελληνικές. Είναι οι ίδιοι ακριβώς κύκλοι που σε κάθε άλλη περίπτωση καταγγέλλουν το «κεφάλαιο» και τους ισχυρούς εγχώριους επιχειρηματικούς ομίλους για την κυριαρχία τους στις ΑΠΕ.
Αν η Ελλάδα είχε ήδη χτίσει αυτά τα 3-4 GW μπαταριών, αυτά θα ανήκαν λίγο-πολύ στο ίδιο «κεφάλαιο» που έχει χτίσει τις ΑΠΕ στη χώρα. Αντί λοιπόν να βγάζει λεφτά από το το μεσημεριανό arbitrage με το βραδινό premium κάποιος Βούλγαρος επιχειρηματίας, θα τα έβγαζε κάποιος Έλληνας.
Από πλευράς μου, προτιμώ τα κέρδη να τα βγάζει η ελληνική επιχειρηματικότητα. Θα ήθελα όμως να ρωτήσω έναν από όλους αυτούς που φωνασκούν για το ότι δεν έχουμε μπαταρίες: Γιατί έχετε τόσο ζέση για να κέρδη των ελληνικών επιχειρηματικών ομίλων τους οποίους κατά τ ’άλλα συχνά κατακρίνετε; Τη διαφορά της τιμής από το μεσημέρι στο βράδυ θα την πληρώσει ο Έλληνας καταναλωτής είτε οι μπαταρίες βρίσκονται στην Ελλάδα είτε στη Βουλγαρία. Για τον μέσο καταναλωτή που πληρώνει τον τελικό λογαριασμό, η όψιμη αυτή ανησυχία για το «εθνικό πρόσημο» των κερδών μοιάζει μάλλον με ειρωνεία για να μη πω φθηνό λαϊκισμό.
Τελικό ισοζύγιο
Η Βουλγαρία αυτή τη στιγμή δεν μας εκμεταλλεύεται ούτε βγάζει λεφτά στην πλάτη μας. Οι γείτονες μας θυσίασαν άλλες υποδομές και αποφάσισαν να αναλάβουν το ρίσκο να βγάλουν όφελος με το να είναι η εξωτερική αποθήκη ηλεκτρισμού για τις γειτονικές τους χώρες.
Η Ελλάδα, όπως και οι περισσότερες χώρες της ΕΕ απέφυγε να χτίσει πρόωρα και μονοσήμαντα ένα υπερμέγεθες σύστημα αποθήκευσης με μπαταρίες. Αυτό μπορεί να έγινε συνειδητά ή από τύχη, δεν το ξέρω, πάντως δεν μας βγήκε σε κακό. Τώρα βέβαια που οι μπαταρίες είναι φθηνές και το δίκτυο ψηφιοποιείται ταχύτερα, η χώρα μας οφείλει να αναπτυχθεί χωρίς γραφειοκρατικές καθυστερήσεις ώστε να εκμεταλλευτεί την κατάσταση.
Τώρα, τι θα κάνει η Βουλγαρία σε μερικά χρόνια που η Ελλάδα και όλες οι χώρες δίπλα της θα έχουν επίσης πιο ανεπτυγμένη αποθήκευση (ενώ ήδη πήραμε και τα οφέλη από το Ταμείο Ανάκαμψης σε άλλους τομείς της οικονομίας μας) είναι μια ερώτηση που θα πρέπει να θυμηθούμε να κάνουμε σε αυτούς που σήμερα σκίζουν τα ιμάτια τους για την εξυπνάδα της Βουλγαρίας…
