Γράφει ο Αριστοτέλης Σταμούλας, Διευθυντής Ευρωπαϊκού Κέντρου Καταναλωτή Ελλάδας
*
Στο πλαίσιο της ευρύτερης «Στρατηγικής για την Ένωση Ετοιμότητας» (EU preparedness union strategy. Getting ready to respond to crises), που είχε παρουσιαστεί τον Μάρτιο του 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προχώρησε πρόσφατα (Νοέμβριος 2026) στην παρουσίαση νέων κατευθυντήριων γραμμών με στόχο την ετοιμότητα του πληθυσμού τις πρώτες ώρες εκδήλωσης μιας κρίσης, οι οποίες ενδέχεται να είναι και οι δυσκολότερες για την πλήρη αποκατάσταση βασικών λειτουργιών και τη μαζική παροχή βοήθειας.
Βασικός στόχος της πρωτοβουλίας είναι η ενίσχυση της ικανότητας πρόληψης και αντιμετώπισης κρίσεων, όχι μόνο μέσω της αποτελεσματικής κινητοποίησης και του ικανοποιητικού συντονισμού των κρατικών μηχανισμών, αλλά και μέσω της ενεργότερης συμμετοχής των ίδιων των πολιτών. Από τις γεωπολιτικές εντάσεις, τις πολεμικές συγκρούσεις και τις κυβερνοαπειλές, έως τους κινδύνους της παραπληροφόρησης και τις φυσικές καταστροφές, που εντείνονται υπό την επίδραση της κλιματικής αλλαγής, το νέο παγκόσμιο περιβάλλον κινδύνων καθιστά αναγκαίες τόσο την προώθηση της εκπαίδευσης των πολιτών στην ετοιμότητα όσο και την καλλιέργεια μιας νοοτροπίας «συμμετοχικής πολιτικής προστασίας». Όχι ως πηγή ανασφάλειας και πανικού του πληθυσμού που μπορεί να πυροδοτεί ο φόβος μιας διαρκώς επικείμενης κρίσης, αλλά ως παράγοντας ψυχραιμίας και αυτοπεποίθησης που γεννά η γνώση της αντιμετώπισής της, όταν αυτή προκύψει.
Η ευρωπαϊκή προσέγγιση ανάγει, ουσιαστικά, την προετοιμασία και την ετοιμότητα του πληθυσμού σε ένα ευρύτερο («whole-of-society approach») δόγμα συλλογικής ανθεκτικότητας, υπό την έννοια ότι δεν πρόκειται μόνο για την υλική αυτάρκεια ενός νοικοκυριού την κρίσιμη στιγμή, αλλά για ένα ολόκληρο μαθησιακό κεφάλαιο που ιδανικά ξεκινά από την οικογένεια, συνεχίζεται στο σχολείο, επεκτείνεται στους χώρους εργασίας και ενσωματώνεται οργανικά στον σχεδιασμό των τοπικών κοινωνιών. Για παράδειγμα, η γνώση του σωστού τρόπου αντίδρασης σε μια πυρκαγιά, ένα σεισμό, μια πλημμύρα ή μια παρατεταμένη διακοπή ηλεκτροδότησης ή η εξοικείωση με επίσημες επείγουσες προειδοποιήσεις, η παροχή πρώτων βοηθειών και η δυνατότητα παροχής συνδρομής σε ευάλωτα άτομα, αποτελούν στοιχεία εξίσου σημαντικά με την ύπαρξη υλικών αποθεμάτων.
Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον αυτής της ευρωπαϊκής στρατηγικής εντοπίζεται στην εισαγωγή και καθιέρωση μιας διαφορετικής, εκσυγχρονισμένης αντίληψης για την πολιτική προστασία, όπου ο πολίτης δεν είναι απλώς αποδέκτης υπηρεσιών κρατικής μέριμνας και ασφάλειας, αλλά και ο ίδιος ενεργός συντελεστής τους, οφείλοντας να γνωρίζει από πριν πώς πρέπει να αντιδρά σε έκτακτες περιστάσεις και διαθέτοντας, παράλληλα, ένα ελάχιστο απόθεμα αγαθών πρώτης ανάγκης στο μεσοδιάστημα της αποκατάστασης βασικών δημόσιων λειτουργιών και υπηρεσιών. Η εμπειρία από τις πλημμύρες στη Θεσσαλία, τις μεγάλες πυρκαγιές των τελευταίων ετών ή τις πολύωρες διακοπές ηλεκτροδότησης σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες δείχνει ότι οι κρατικοί μηχανισμοί συχνά χρειάζονται κάποιο χρόνο για να αναπτύξουν πλήρως τις δυνατότητές τους, γεγονός που καθιστά κρίσιμες τις πρώτες ώρες αυτό-οργάνωσης και αυτοπροστασίας των πολιτών.
Για δεκαετίες, η προστασία του πληθυσμού σε περιπτώσεις φυσικών καταστροφών, πολεμικών συγκρούσεων ή άλλων έκτακτων περιστατικών θεωρούνταν, πρωτίστως, κρατική αρμοδιότητα. Το κράτος όφειλε να διαθέτει τους μηχανισμούς, τις υποδομές και τους ανθρώπινους πόρους για την επαρκή αντιμετώπιση κρίσεων, θέτοντας τον πολίτη στο κέντρο μιας, κατά κυριολεξία, «παθητικής προστασίας». Το νέο ευρωπαϊκό δόγμα σε καμιά περίπτωση δεν αναιρεί μια τέτοια θεμελιώδη υποχρέωση του κράτους, αλλά επαναπροσδιορίζει τον ρόλο του πολίτη, αναγνωρίζοντας τις σύγχρονες κρίσεις ως απρόβλεπτα, εκτεταμένα και εξαιρετικά ζημιογόνα ενδεχόμενα, για τα οποία σύσσωμη η κοινωνία οφείλει να είναι καλά προετοιμασμένη, στη λογική ότι η αποτελεσματικότητα ακόμα και των πλέον οργανωμένων κρατικών μηχανισμών δεν είναι πάντοτε άμεση και ότι ο τρόπος αντιμετώπισης ενός καταστροφικού συμβάντος κατά την έναρξή του μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικός για τον περιορισμό των περαιτέρω αρνητικών συνεπειών του.
Θα λέγαμε ότι αυτό που επιχειρείται να διαμορφωθεί στην ουσία είναι ένα νέο είδος «κοινωνικού συμβολαίου για την ασφάλεια», με πιο υπεύθυνους και αποτελεσματικούς δημόσιους θεσμούς, αλλά ταυτόχρονα και με περισσότερο προετοιμασμένους πολίτες. Υπό αυτό το πρίσμα, η έννοια της ετοιμότητας αποκτά έναν διπλό χαρακτήρα, από τη μια, της εξειδικευμένης δραστηριότητας των υπηρεσιών πολιτικής προστασίας και, από την άλλη, της ευρύτερης κοινωνικής δεξιότητας και ευθύνης. Όχι με την έννοια της υποκατάστασης και της μεταφοράς προς τους πολίτες κρίσιμων λειτουργιών που παραμένουν κρατική υποχρέωση, αλλά με την έννοια της συμπληρωματικής συνδρομής της ατομικής ετοιμότητας προς τον κεντρικό και θεσμικό ρόλο της κρατικής προστασίας.
Η κρατική προστασία παραμένει απαραίτητη, αλλά δεν είναι πάντοτε άμεσα διαθέσιμη. Επομένως, η ατομική και κοινοτική προετοιμασία αποτελούν τμήμα μιας ευρύτερης αντίληψης περί συλλογικής ασφάλειας. Η συγκεκριμένη αποσαφήνιση -αν και αυτονόητη, άρα ίσως περιττή- δεν είναι κακό να υπογραμμιστεί, προκειμένου να αποσοβηθεί κάθε τυχόν διαστρέβλωση και εσφαλμένη χρήση της έννοιας της κοινωνικής/συλλογικής ανθεκτικότητας ως αιτιολογική βάση για την υποχρηματοδότηση και, εν γένει, την αποδυνάμωση της δημόσιας ευθύνης των κρατικών μηχανισμών να ανταποκρίνονται εγκαίρως και τελεσφόρα, όταν και όπου χρειάζεται.
Κλείνοντας, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ή να παραγνωρίζουμε ότι η ευρωπαϊκή στρατηγική της ετοιμότητας στηρίζεται σε ορισμένες αντικειμενικές παραδοχές. Πρώτον, ότι το περιβάλλον ασφάλειας στις μέρες μας έχει αλλάξει μόνιμα και ριζικά. Επίσης, ότι η ανθεκτικότητα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως δημόσιο αγαθό, όπου ένας καλά προετοιμασμένος πολίτης στην πραγματικότητα δεν προστατεύει μόνο τον εαυτό του, αλλά την ίδια στιγμή και τους πιο ευάλωτους συμπολίτες του, μειώνοντας την ασφυκτική πίεση που ασκείται στις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης και επιτρέποντας με αυτόν τον τρόπο στους διαθέσιμους πόρους να κατευθυνθούν γρηγορότερα και πιο στοχευμένα προς όσους έχουν αντικειμενικά περισσότερη ανάγκη.
Εδώ υπεισέρχεται και το πρόβλημα της κοινωνικής ανισότητας στην ετοιμότητα, που δεν μπορεί να αγνοηθεί, δεδομένου ότι δεν έχουν όλοι οι πολίτες ομολογουμένως τις ίδιες δυνατότητες προετοιμασίας, ιδίως στο επίπεδο των υλικών αποθεμάτων, τα οποία προϋποθέτουν περίσσευμα οικονομικών πόρων, διαθέσιμο αποθηκευτικό χώρο, πρόσβαση σε αγαθά και, σε ορισμένες περιπτώσεις, δυνατότητα κα ευελιξία μετακίνησης.
Για ένα νοικοκυριό με σχετική οικονομική άνεση, η αναγκαία προετοιμασία μπορεί να είναι εύκολη και διεκπεραιωτικής φύσης διαδικασία, αλλά για μια οικογένεια που δυσκολεύεται να καλύψει ακόμα και τις καθημερινές της ανάγκες, η δημιουργία πρόσθετων αποθεμάτων αποτελεί πραγματική επιβάρυνση και task με υψηλό βαθμό δυσκολίας. Αντίστοιχα, ηλικιωμένοι, άτομα με αναπηρία, χρονίως πάσχοντες, κ.λπ. δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αντιμετωπίζονται επαρκώς με μια ενιαία και γενική σύσταση, προς την οποία αδυνατούν αντικειμενικά να συμμορφωθούν. Σε μια γνησίως συμπεριληπτική κοινωνία, η ετοιμότητα δεν μπορεί να αποτελεί προνόμιο όσων έχουν την οικονομική δυνατότητα να την εξασφαλίσουν, αλλά κοινωνικό αγαθό που πρέπει να διαχέεται σε όλους μέσω κατάλληλων δημόσιων (προνοιακών) πολιτικών.
Κοντολογίς, το πραγματικό συνολικό διακύβευμα είναι ένα κράτος πιο έτοιμο και μια κοινωνία πιο ανθεκτική, χωρίς εξαιρέσεις και αποκλεισμούς, σε συνδυασμό με μια προοδευτική αλλαγή που επιτάσσεται στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πολιτική προστασία στη σύγχρονη εποχή: Δηλαδή, ως ένα ζήτημα συλλογικής δράσης, όπου η κρατική παρέμβαση, όταν εκδηλώνεται μια σοβαρή και γενικευμένη κρίση, θα μπορεί να υπολογίζει και στην ικανότητα της ίδιας της κοινωνίας να περιορίζει κάπως τις αρνητικές επιπτώσεις, έχοντας τη δυνατότητα να καλύψει προσωρινά ορισμένες άμεσες ανάγκες, αλλά και να προστατεύσει τα ευάλωτα μέλη της μέχρι την πλήρη ανάπτυξη και πλατιά κινητοποίηση των αρμόδιων μηχανισμών.
Διότι μια κοινωνία δεν κρίνεται μόνο από την απρόσκοπτη λειτουργία της υπό κανονικές συνθήκες ομαλότητας, αλλά πολύ περισσότερο από τη δυνατότητα να διατηρεί τη συνοχή της και να ενεργοποιεί απαραίτητες αντοχές και αναγκαίες εφεδρείες, όταν αυτές οι συνθήκες αίφνης ανατρέπονται.
