Κάθε φορά που οι Αμερικανοί προσέρχονται στις κάλπες, πολλά δηλώνονται και γράφονται. Συχνά, όμως, απουσιάζει η θέαση της μεγάλης εικόνας και των πολλών ρευστών μεταβλητών που συμπλέκονται εντός και εκτός ΗΠΑ. Μεταξύ αυτών, οι ολοένα οξύτερες εσωτερικές πολιτισμικές διαφοροποιήσεις, οι ανορθολογικές μεταψυχροπολεμικές στρατηγικές που οδήγησαν σε βαθύτατη στρατηγική υπερεπέκταση και αστάθεια στις περιφέρειες, η ανάδυση ενός πολυπολικού και ταυτόχρονα πολυκεντρικού διεθνούς συστήματος και οι τεχνολογικές εξελίξεις που επηρεάζουν τη διεξαγωγή των πολέμων και τους νέους δρόμους εμπορίου και ενέργειας.
Είναι χαρακτηριστικό ότι πολλοί αναζητούν τον δεύτερο τόμο του βιβλίου μου «Αμερικανική εξωτερική πολιτική 1776-1917: Από την ιδεαλιστική αθωότητα στο πεπρωμένο του έθνους», που εκδόθηκε το 1994. Το έργο αυτό γράφτηκε μετά τη δημοσίευση δύο εκτενών αγγλόφωνων μονογραφιών μου για τη σύγχρονη διπλωματία και τη στρατηγική και αποτέλεσε αποφασιστικό βήμα για την πληρέστερη κατανόηση των ΗΠΑ.
Ο δεύτερος τόμος δεν γράφτηκε επειδή, ήδη από τότε, είχε διαπιστωθεί ότι μια σειρά ιστορικών διεργασιών εκκόλαπταν ολοένα βαθύτερες εσωτερικές διαιρέσεις. Δεν υπήρχε επαρκώς στέρεο έδαφος για την ανάλυση της εξέλιξης του αμερικανικού πολιτικού συστήματος εν μέσω μιας για πολλούς αθέατης πολιτισμικής και πολιτικής διαφοροποίησης. Το έργο πρόκειται, σύμφωνα με τον προγραμματισμό μου, να επανεκδοθεί εμπλουτισμένο το 2027, με τίτλο «Αμερικανική διπλωματία και στρατηγική 1776-2027», εξετάζοντας σε μία μονογραφία την εξέλιξη του αμερικανικού κράτους και των στρατηγικών επιλογών του από την Επανάσταση μέχρι τον 21ο αιώνα.
Παράλληλα, η άσκοπη στρατηγική υπερεπέκταση των δύο πρώτων μεταψυχροπολεμικών δεκαετιών αύξησε τα προβλήματα και αποδυνάμωσε τις δυνατότητες της Ουάσιγκτον να αναπτύξει μια νέα στρατηγική προσαρμοσμένη στο αναδυόμενο πολυπολικό και πολυκεντρικό σύστημα. Αντί της υπερεπέκτασης, η επιδίωξη ενός πλανητικού θεσμικού, πολιτικού και στρατηγικού modus vivendi θα συνέβαλλε σε έναν σταθερότερο κόσμο και θα εξυπηρετούσε τα μακροχρόνια αμερικανικά συμφέροντα.
Οι πολιτικές επιλογές της δεκαετίας του 2020, οι αλλαγές προέδρων, οι πολεμικές συρράξεις και οι εκλογικές ανακατατάξεις δεν προσφέρονται για γραμμικές και προσωποκεντρικές ερμηνείες. Οι συνέπειες της μεταψυχροπολεμικής υπερεπέκτασης είναι ακόμη μπροστά μας.
Οι ΗΠΑ παραμένουν ένα πάμπλουτο, πανίσχυρο και εξαρχής εν πολλοίς δημοκρατικά προσανατολισμένο κράτος. Ωστόσο, κάθε εκλογική αναμέτρηση αναδεικνύει υπαρκτά προβλήματα και παθογένειες. Το ζητούμενο δεν είναι οι προβλέψεις για σεισμούς και καταποντισμούς, αλλά η ορθή στάθμιση και ιεράρχηση των επιλογών ενός κράτους εν μέσω ενός ραγδαία εξελισσόμενου διεθνούς συστήματος.
Οι ενδιάμεσες εκλογές και οι βαθύτερες διαιρέσεις
Το αποτέλεσμα των ενδιάμεσων εκλογών του 2026, που άλλαξε δραστικά τους συσχετισμούς μεταξύ προέδρου και Κογκρέσου, καθιστά ακόμη πιο αναγκαία την κατανόηση των βαθύτερων αιτίων της αμερικανικής πόλωσης. Οι ιδεολογικές ερμηνείες και η προσωποποίηση σύνθετων ζητημάτων οδηγούν συχνά σε λανθασμένες πολιτικές και στρατηγικές εκτιμήσεις.
Ο πρόεδρος Τραμπ, ο οποίος αποδυναμώνεται πολιτικά, αποτελεί αναμφίβολα ιδιόρρυθμη προσωπικότητα, συχνά λειτουργεί αλλοπρόσαλλα και δεν αξιοποίησε επαρκώς τα πανίσχυρα αμερικανικά κρατικά επιτελεία. Ωστόσο, τα προβλήματα του αμερικανικού πολιτικού συστήματος δεν μπορούν να αποδοθούν αποκλειστικά σε αυτόν.
Η όξυνση των διαιρέσεων έχει βαθύτερα αίτια, που συνδέονται με την πολιτισμική εξέλιξη του αμερικανικού κράτους και την αποδυνάμωση των κοσμοθεωρητικών παραδοχών της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας.
Τον αρχικό διεθνιστικό φιλελευθερισμό διαδέχθηκε ένας κατά κάποιον τρόπο αριστοτελικός φιλελευθερισμός, που συνέτεινε στον δημοκρατικό προσανατολισμό. Στη συνέχεια, όμως, αναπτύχθηκαν απλουστευτικές υλιστικές παραδοχές, απογειωμένα νεοφιλελεύθερα ιδεολογήματα και, σε ορισμένους κύκλους διανοουμένων, μηδενιστικές αντιλήψεις.
Η μεταψυχροπολεμική εποχή, ενώ πρόσφερε την ευκαιρία για μια λελογισμένη διαχείριση των μεγάλων ανακατανομών ισχύος, οδηγήθηκε σε θηριώδεις «ανθρωπιστικές» επεμβάσεις που αποσταθεροποίησαν περιφέρειες με εκατομμύρια θύματα. Για την κατανόηση αυτών των επιλογών είναι απαραίτητο να εξετάζεται ποιες πολιτικές τάσεις υιοθέτησαν τα νεοφιλελεύθερα θεωρήματα που κυριάρχησαν και επηρέασαν την αμερικανική στρατηγική.
Το πώς θα εξελιχθούν οι ΗΠΑ πολιτικά και πολιτειακά είναι υπόθεση των Αμερικανών πολιτών. Ωστόσο, για την κατανόηση των εξελίξεων πρέπει να επισημανθούν ορισμένα κρίσιμα ζητήματα:
α) Με δεδομένη την υπερβολική και σχεδόν εμφύλια πόλωση σε κάθε εκλογική αναμέτρηση, τα αίτια πρέπει να αναζητηθούν στην αποδυνάμωση των κοσμοθεωρητικών παραδοχών που κυριαρχούσαν στις ΗΠΑ μετά την Επανάσταση. Χρειάζεται, επομένως, προσεκτική εξέταση του τρόπου με τον οποίο αυτές οι διαιρέσεις επηρεάζουν τις στρατηγικές επιλογές της χώρας.
β) Οι σημερινές διαιρέσεις εκκολάπτονταν επί μακρόν. Αρχικά υπήρχε ένα ιδιόμορφο αγγλοσαξονικό-αμερικανικό «έθνος», με τους Αγγλοσάξονες να κυριαρχούν στη διακυβέρνηση και στην οικονομία. Τις τελευταίες δεκαετίες, όμως, σταδιακά απώλεσαν την πρωτοκαθεδρία τους. Αφροαμερικανοί, πολίτες λατινοαμερικανικής καταγωγής και άλλες εθνοτικές ομάδες επιχειρούν πλέον να επαναπροσδιορίσουν, συχνά με ριζοσπαστικό τρόπο, θεμελιώδη ζητήματα που αφορούν τον ρόλο τους ως πολιτών, τους θεσμούς των πολιτειών και την ομοσπονδιακή συγκρότηση. Οι ιστορικές αυτές μεταβολές συνδέονται και με τις εκτοπίσεις, τις εθνοκαθάρσεις και τις μετακινήσεις πληθυσμών που σημάδεψαν τη συγκρότηση του αμερικανικού κράτους.
γ) Είναι διαφορετικό να λειτουργεί η δημοκρατία με αξιοκρατικούς όρους, όπου οι πολιτικοί πείθουν τους πολίτες, και διαφορετικό να εισέρχονται φυλετικά, εθνικά ή α-εθνικά κριτήρια ως βάση διαμόρφωσης των πολιτικοοικονομικών ιεραρχιών. Μια τέτοια αντίληψη αποτελεί την άλλη όψη του ρατσιστικού και εθνικιστικού σοβινισμού.
Η δημοκρατία, ως κοινωνικοπολιτικό γεγονός, προϋποθέτει πολίτες που αξιώνουν ολοένα μεγαλύτερο ρόλο ως εντολείς της εξουσίας. Βλάπτεται βαθύτατα όταν ένα κράτος διχάζεται πολιτικά στη βάση των εσωτερικών πολιτισμικών διαφορών. Σε όλα σχεδόν τα κράτη κυριαρχεί ιστορικά ένα κύριο εθνικό πολιτισμικό ρεύμα, με χαρακτηριστική εξαίρεση την ιδιόμορφη περίπτωση της Ελβετίας, στη συνομοσπονδιακή και κατά βάση κοσμοπολιτειακή συγκρότηση της οποίας συνέβαλε ο Ιωάννης Καποδίστριας.
δ) Η δημιουργία εσωτερικών φυλετικών ή εθνικού χαρακτήρα «συνόρων» αποδυναμώνει τον ορθολογισμό των πολιτικών αποφάσεων. Ο αμφίπλευρος διαιρετικός λόγος οξύνεται, ενώ οι μεταμοντέρνες μηδενιστικές παραδοχές αποδυναμώνουν την πολιτική ανθρωπολογία και την κοινωνικοπολιτική συνοχή, δημιουργώντας πολιτικά συγκεχυμένες, αν όχι χαώδεις, συνθήκες. Το ζήτημα των διακρίσεων είναι ζήτημα δημοκρατικής συγκρότησης και όχι θεσμοθέτησης φυλετικών και εθνικών διαφορών με πολωτικούς όρους.
ε) Με την αμερικανική κοινωνία να εμφανίζει μια περίπου ισομερή πολιτική διαίρεση, δεν είναι εύκολο να προβλεφθεί η μελλοντική πορεία των ΗΠΑ. Μετά τις τελευταίες εκλογές και την αποδυνάμωση του προέδρου, πολλά θα εξαρτηθούν από το κατά πόσο θα κυριαρχήσουν συναινετικές λύσεις ή θα ενταθούν οι εγγενείς εμφύλιες παθογένειες.
Εξίσου σημαντική είναι η σχέση της πολιτικής ηγεσίας με τα κρατικά επιτελεία και ιδιαίτερα το Πεντάγωνο. Η διαχείριση των τεχνολογικών εξελίξεων, των μεταβολών στην κατανομή ισχύος και του κινδύνου πυρηνικού ολοκαυτώματος καθιστά αυτή τη σχέση κρίσιμη.
Η ιστορική διάσταση και οι στρατηγικές προεκτάσεις
Για την κατανόηση των σημερινών εξελίξεων απαιτείται επιστροφή στην ιστορική συγκρότηση του αμερικανικού κράτους. Στο όνομα του αγγλοσαξονικού «πεπρωμένου του έθνους» πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες εθνοκαθάρσεις εις βάρος των αυτοχθόνων πληθυσμών, ενώ ο αμερικανικός Εμφύλιος ανέδειξε τις βαθιές αντιφάσεις της κοινωνικής και πολιτικής συγκρότησης.
Σήμερα, οι ΗΠΑ διαφοροποιούνται ολοένα περισσότερο πολιτισμικά και εθνοτικά, ενώ οι κοινές κοσμοθεωρητικές παραδοχές αποδυναμώνονται. Ιδιαίτερα αξιοσημείωτο είναι ότι οι μηδενιστικές παραδοχές, οι οποίες στο παρελθόν προβάλλονταν και ως εργαλείο αμερικανικής ήπιας ισχύος (soft power) προς άλλα κράτη, πλήττουν πλέον και την ίδια την αμερικανική κοινωνία.
Η «μεταμοντερνοποίηση» και η αποδυνάμωση κοινών κοσμοθεωρητικών παραδοχών επηρεάζουν την κοινωνικοπολιτική συνοχή. Ακόμη και το σημαντικό σύστημα ελέγχων και εξισορροπήσεων (checks and balances), που διασφάλιζε τον δημοκρατικό προσανατολισμό του κράτους, μετατρέπεται σε πεδίο εντεινόμενων διαιρέσεων. Χαρακτηριστικές είναι οι αντιπαραθέσεις για τον έλεγχο της Γερουσίας, τις αποφάσεις του προέδρου και την άσκηση του προεδρικού βέτο.
Το πώς θα εξελιχθούν οι ΗΠΑ είναι σημαντικό για όλα τα υπόλοιπα κράτη, ιδιαίτερα εκείνα που βρίσκονται αντιμέτωπα με τις πιέσεις των εντεινόμενων ηγεμονικών ανταγωνισμών. Οι στρατηγικές επιλογές της ισχυρότερης μεγάλης δύναμης επηρεάζουν ολόκληρο το διεθνές σύστημα.
Η ωραιοποίηση ή η δαιμονοποίηση πολιτικών προσώπων και οι ιδεολογικές προσεγγίσεις δεν επαρκούν για την κατανόηση αυτών των βαθύτερων προβλημάτων, πολλά από τα οποία βρίσκονται ακόμη στην αφετηρία τους. Απαιτείται προσεκτική και αξιολογικά ουδέτερη ανάλυση των εξελίξεων τόσο στις ΗΠΑ όσο και στο ραγδαία μεταβαλλόμενο διεθνές σύστημα.
Για να θυμηθούμε τον Kenneth Waltz, η ορθή διάγνωση της διεθνούς πολιτικής και των αιτίων των παθογενειών είναι για κάθε κράτος το αντίστοιχο της ιατρικής διάγνωσης: λάθος διάγνωση, λάθος θεραπεία, με συνέπειες που μπορεί να οδηγήσουν σε βλάβες ή ακόμη και στον θάνατο.
