Γράφει ο Γιώργος Ατσαλάκης, Οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων
*
Κτίζοντας ανθεκτικά συστήματα
Τα κράτη επιβιώνουν όχι εξαλείφοντας εντελώς τους κίνδυνους αλλά δημιουργώντας συστήματα ικανά να απορροφούν κλονισμούς χωρίς να χάνουν συνοχή. Οι επιτυχημένες χώρες εκμεταλλεύονται ένα «συνεχές» ανταγωνισμό καθώς λειτουργούν σε επίπεδο διαχείρισης και ανθεκτικότητας, αντί να βλέπουν τον κόσμο μονοδιάστατα. Οι επιτυχημένες χώρες δεν κυριαρχούν επειδή κατέχουνν κάθε οικονομικό στοιχείο. Κυριαρχούν επειδή διαχειρίζονται τα συστήματα από τα οποία όλοι οι άλλοι εξαρτιούνται. Και παραγωγή ενέργειας είναι ένα τέτοιο σύστημα από το οποίο όλοι εξαρτώνται.
Σε όλη την Ιστορία, η δύναμη κάθε τομέα ακολούθησε τις υποδομές. Έθνη που ελέγχουν ποταμούς, θάλασσες, σιδηρόδρομους, εναέρια περάσματα και ψηφιακά δίκτυα καθόριζαν το πώς δουλεύει το εμπόριο, η ασφάλεια και η πολιτική. Οι καινοτομίες έχουν σημασία, αλλά η ιστορία δείχνει ότι μόνες τους δεν είναι αποφασιστικές.
Η Ισπανία διέθετε την πιο ισχυρή ναυτική δύναμη της εποχής της, η Αγγλία κυριάρχησε στις θάλασσες για πάνω από έναν αιώνα, η Σοβιετική Ένωση εξισώθηκε με τις ΗΠΑ σε πολλούς τομείς τεχνολογίας. Όλοι τους, ωστόσο, τελικά παρήκμασαν. Δεν κατέρρευσαν εξαιτίας έλλειψης καινοτομίας, αλλά επειδή τα πολιτικά και οικονομικά τους συστήματα δεν μπόρεσαν να προσαρμοστούν αρκετά γρήγορα στις αλλαγές. Οποιοδήποτε τεχνολογικό πλεονέκτημα θα είναι προσωρινό. Οι ανταγωνιστές θα το αντιγράψουν. Οι εμπορικές εταιρείες θα το διαταράξουν. Η πολιτική θα το αναπροσανατολίσει. Οι κρίσεις θα το δοκιμάσουν.
Το ουσιώδες ερώτημα δεν είναι ποιος θα χτίσει πρώτος το καλύτερο σύστημα, αλλά ποιος θα μπορεί να το βελτιώνει διαρκώς όταν οι συνθήκες αλλάζουν. Εδώ αναδεικνύεται η έννοια της «αντοχής στον ανταγωνισμό» και εστιάζει στην ανθεκτικότητα παρά στην ακαριαία κυριαρχία. Δίνει έμφαση στην οικοδόμηση συστημάτων που μπορούν να απορροφούν κλονισμούς, να ανακάμπτουν από απώλειες και να εξελίσσονται. Δηλαδή επιδίωξη είναι ο σχεδιασμός για αντιμετώπιση διαταραχών, και όχι η τέλεια λειτουργία.
Το ερώτημα είναι ποιες χώρες θα μπορέσουν να διατηρήσουν τη συνοχή διαμέσου δεκαετιών τεχνολογικής αλλαγής, πολιτικής αβεβαιότητας και οικονομικού ανταγωνισμού. Αυτή η ικανότητα αντοχής θα καθορίσει τη μελλοντική παγκόσμια ισορροπία.
Ο πόλεμος μεταξύ Ιράν, Ισραήλ και Ηνωμένων Πολιτειών κατά την περίοδο 2025-2026 σηματοδότησε μια ιστορική καμπή για το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα. Για δεκαετίες, τα Στενά του Ορμούζ αποτελούσαν το σημαντικότερο ενεργειακό σημείο συμφόρησης του πλανήτη. Περίπου το 20-25% του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου και το μεγαλύτερο μέρος των εξαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου του Κόλπου διέρχονταν από μια θαλάσσια δίοδο πλάτους μόλις λίγων δεκάδων χιλιομέτρων. Παρότι οι αναλυτές προειδοποιούσαν επί δεκαετίες για τον κίνδυνο διακοπής της ναυσιπλοΐας, η διεθνής οικονομία λειτουργούσε με την υπόθεση ότι το Ορμούζ θα παρέμενε ανοικτό.
Η υπόθεση αυτή κατέρρευσε όταν η σύγκρουση με το Ιράν οδήγησε σε πραγματικές διαταραχές της ναυσιπλοΐας και σε σημαντική αύξηση του γεωπολιτικού κινδύνου. Για πρώτη φορά, οι χώρες του Κόλπου, οι μεγάλες ασιατικές οικονομίες και οι διεθνείς αγορές ενέργειας συνειδητοποίησαν ότι η εξάρτηση από μια μοναδική δίοδο δεν αποτελεί πλέον αποδεκτή στρατηγική επιλογή. Έτσι γεννήθηκε αυτό που μπορούμε να αποκαλέσουμε «Μεγάλη Στρατηγική Απεξάρτησης από τα Στενά του Ορμούζ».
Το Ορμούζ ως το σημαντικότερο ενεργειακό choke point του πλανήτη
Τα Στενά του Ορμούζ συνδέουν τον Περσικό Κόλπο με τον Κόλπο του Ομάν και τον Ινδικό Ωκεανό. Από αυτά διέρχονται οι εξαγωγές πετρελαίου της Σαουδικής Αραβίας, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, του Κουβέιτ, του Ιράκ, του Κατάρ και του ίδιου του Ιράν.Το 2025 περίπου 15 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως διήλθαν από το συγκεκριμένο πέρασμα, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 20% του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου.
Παράλληλα, το 80%-90% των ενεργειακών ροών που εξέρχονταν από τον Περσικό Κόλπο κατευθύνονταν προς τις ασιατικές αγορές.Η Κίνα, η Ινδία, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα αποτελούν τους μεγαλύτερους αποδέκτες αυτών των ενεργειακών ροών. Για τις χώρες αυτές, η ασφάλεια των Στενών του Ορμούζ είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη βιομηχανική παραγωγή, την οικονομική ανάπτυξη και την κοινωνική σταθερότητα.
Η γεωγραφία όμως δημιουργεί ένα διαρκές στρατηγικό πρόβλημα. Η εγγύτητα του Ιράν στα Στενά του Ορμούζ του επιτρέπει να απειλεί τη ναυσιπλοΐα με πυραύλους, drones, ναυτικές νάρκες ή επιθέσεις μέσω δικτύων πληρεξουσίων δυνάμεων. Ακόμη και χωρίς πλήρη αποκλεισμό, η απλή αύξηση του κινδύνου αρκεί για να εκτοξεύσει τα ασφάλιστρα, να αυξήσει το κόστος μεταφοράς και να προκαλέσει σοβαρές αναταράξεις στις αγορές.
Από τη θεωρητική απειλή στην πραγματική εμπειρία
Για περισσότερα από είκοσι χρόνια το Ιράν προειδοποιούσε ότι οποιαδήποτε στρατιωτική επίθεση εναντίον του θα οδηγούσε σε αντίποινα κατά των αραβικών κρατών του Κόλπου και της διεθνούς ναυσιπλοΐας.Πριν από το 2025, αυτές οι απειλές θεωρούνταν κυρίως εργαλείο αποτροπής. Μετά τον πόλεμο όμως, οι προειδοποιήσεις μετατράπηκαν σε επιχειρησιακή πραγματικότητα.
Η Τεχεράνη απέκτησε πολύτιμη εμπειρία στη χρήση πυραύλων και drones υπό πραγματικές πολεμικές συνθήκες. Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης δοκίμασαν διαδικασίες στοχοποίησης, αξιολόγησαν τις αδυναμίες των περιφερειακών αμυντικών συστημάτων και ανέπτυξαν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση ως προς την ικανότητά τους να επηρεάζουν τις εξελίξεις στον Κόλπο.
Παρά το γεγονός ότι η στρατιωτική ισχύς του Ιράν παραμένει περιορισμένη σε σχέση με εκείνη των Ηνωμένων Πολιτειών και των αραβικών κρατών, η δυνατότητα πρόκλησης διαταραχών αποδείχθηκε αρκετή για να μεταβάλει ριζικά τους στρατηγικούς σχεδιασμούς της περιοχής.
Η απάντηση των αραβικών μοναρχιών
Η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα πρωτοστατούν στην προσπάθεια δημιουργίας ενός παράλληλου ενεργειακού δικτύου που θα μειώσει τη σημασία των Στενών του Ορμούζ.Ο σημαντικότερος πυλώνας αυτής της στρατηγικής είναι ο σαουδαραβικός αγωγός Ανατολής-Δύσης προς το Γιανμπού στην Ερυθρά Θάλασσα. Ο αγωγός αυτός επιτρέπει στη Σαουδική Αραβία να μεταφέρει εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως απευθείας προς τη δυτική της ακτή, χωρίς να απαιτείται διέλευση από τον Περσικό Κόλπο.
Παράλληλα, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα επεκτείνουν το σύστημα Χαμπσάν–Φουτζέιρα, το οποίο επιτρέπει στις εξαγωγές να κατευθύνονται προς τον Κόλπο του Ομάν και τον Ινδικό Ωκεανό. Η κατασκευή δεύτερου αγωγού αναμένεται να διπλασιάσει τη δυναμικότητα του δικτύου. Ο κοινός στόχος είναι ξεκάθαρος: να δημιουργηθούν αρκετές εναλλακτικές διαδρομές ώστε κανένα μεμονωμένο σημείο συμφόρησης να μην μπορεί να παραλύσει ολόκληρο το ενεργειακό σύστημα.
Η Ερυθρά Θάλασσα ως νέα στρατηγική λεωφόρος
Η μετατόπιση των ενεργειακών ροών προς την Ερυθρά Θάλασσα δημιουργεί μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα.Για δεκαετίες, η Ερυθρά Θάλασσα θεωρούνταν δευτερεύουσας σημασίας σε σχέση με τον Περσικό Κόλπο. Σήμερα μετατρέπεται σταδιακά σε κεντρικό ενεργειακό διάδρομο.Αυτό εξηγεί γιατί οι εξελίξεις στην Υεμένη αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία. Οι επιθέσεις των Χούθι εναντίον εμπορικών πλοίων απέδειξαν ότι και η Ερυθρά Θάλασσα μπορεί να αποτελέσει πεδίο στρατηγικής πίεσης.Επομένως, η απεξάρτηση από το Ορμούζ δεν εξαλείφει τον κίνδυνο. Τον μεταφέρει σε νέες γεωγραφικές περιοχές.
Ο ρόλος της Συρίας και των χερσαίων διαδρόμων
Η συζήτηση για τη μεταπολεμική Συρία αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη στρατηγική αναζήτησης χερσαίων ενεργειακών διαδρομών.Θεωρητικά, ένας ενεργειακός διάδρομος μέσω Συρίας θα μπορούσε να συνδέσει τα κοιτάσματα και τις εξαγωγές του Κόλπου με λιμάνια της Μεσογείου, προσφέροντας άμεση πρόσβαση στις ευρωπαϊκές αγορές.Στην πράξη, ωστόσο, η υλοποίηση ενός τέτοιου σχεδίου αντιμετωπίζει σοβαρά εμπόδια όπως πολιτική αστάθεια,ζητήματα κυριαρχίας,ελλιπείς υποδομές και ανταγωνιστικά περιφερειακά συμφέροντα.
Επιπλέον, ακόμη και αν κατασκευαστούν νέοι αγωγοί προς τη Μεσόγειο, δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τις ανάγκες της Ασίας, η οποία παραμένει ο κύριος καταναλωτής της ενέργειας του Κόλπου.
Η Ασία ως ο μεγάλος παράγοντας
Η πραγματική κινητήρια δύναμη πίσω από τη στρατηγική απεξάρτησης δεν είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες ή η Ευρώπη.Είναι η Ασία.Η Κίνα, η Ινδία, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα εξαρτώνται από τις ενεργειακές ροές του Κόλπου περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη περιοχή του κόσμου.
Η ασφάλεια των Στενών του Ορμούζ δεν αποτελεί μόνο ζήτημα περιφερειακής σταθερότητας. Αποτελεί ζήτημα εθνικής ασφάλειας για τις μεγαλύτερες βιομηχανικές οικονομίες του πλανήτη. Αυτό σημαίνει ότι τα επόμενα χρόνια θα δούμε μεγαλύτερη συμμετοχή ασιατικών κρατών στη χρηματοδότηση αγωγών, λιμανιών και ενεργειακών υποδομών που θα μειώνουν την εξάρτηση από το Ορμούζ.
Η νέα εποχή της ενεργειακής γεωπολιτικής
Η μεγαλύτερη αλλαγή που προκύπτει από τον πόλεμο με το Ιράν είναι ψυχολογική και στρατηγική.Μέχρι πρόσφατα, οι περισσότερες χώρες λειτουργούσαν με την υπόθεση ότι το υπάρχον ενεργειακό σύστημα θα συνέχιζε να λειτουργεί χωρίς σοβαρές διακοπές.
Σήμερα η υπόθεση αυτή έχει εγκαταλειφθεί. Οι κυβερνήσεις, οι εταιρείες ενέργειας και οι επενδυτές σχεδιάζουν πλέον με βάση το σενάριο ότι η διατάραξη της ναυσιπλοΐας μπορεί να επαναληφθεί οποιαδήποτε στιγμή. Η νέα στρατηγική δεν επιδιώκει την εξάλειψη του κινδύνου. Κάτι τέτοιο είναι αδύνατο.Επιδιώκει τη διασπορά του κινδύνου.
Συμπέρασμα: Η «Μεγάλη Στρατηγική Απεξάρτησης από τα Στενά του Ορμούζ» αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη γεωοικονομική μεταβολή στη Μέση Ανατολή μετά τις πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970.Ο πόλεμος με το Ιράν απέδειξε ότι η παγκόσμια οικονομία δεν μπορεί πλέον να βασίζεται σε μια μοναδική θαλάσσια δίοδο για τη μεταφορά ενός τόσο μεγάλου ποσοστού της παγκόσμιας ενέργειας.
Η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και οι υπόλοιπες χώρες του Κόλπου επενδύουν πλέον σε μια νέα αρχιτεκτονική ενεργειακής ασφάλειας που βασίζεται σε πολλαπλές διαδρομές, πλεονάζουσες υποδομές και γεωγραφική διαφοροποίηση.Η διαδικασία αυτή θα απαιτήσει χρόνια και εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια επενδύσεων. Όμως η στρατηγική απόφαση έχει ήδη ληφθεί.
Το Ορμούζ θα παραμείνει κρίσιμο για δεκαετίες. Δεν θα είναι όμως πλέον το μοναδικό κλειδί της παγκόσμιας ενεργειακής ασφάλειας. Η νέα εποχή δεν χαρακτηρίζεται από βεβαιότητα. Χαρακτηρίζεται από ανθεκτικότητα, εναλλακτικές επιλογές και προετοιμασία για έναν κόσμο όπου οι γεωπολιτικές κρίσεις θεωρούνται πλέον μόνιμο στοιχείο της διεθνούς τάξης.
