Η βία δεν αποκτά ηθική νομιμοποίηση μόνο και μόνο επειδή επικαλείται έναν σκοπό. Ο Τόμας Χομπς (1588-1679), περιγράφοντας τη ζωή έξω από τα όρια του νόμου και της ηθικής ως «Bellum omnium contra omnes)» (πόλεμο όλων εναντίον όλων), έδειξε γιατί η κοινωνία χρειάζεται ένα συμβόλαιο συνύπαρξης («κοινωνικό συμβόλαιο» το λέμε στη βιβλιογραφία) για να αποφύγει την αμοιβαία εξόντωση. Όμως το ζήτημα δεν περιορίζεται στην ατομική βία. Αφορά και τη θεσμική βία, την οποία μαθαίνουμε από νωρίς να αποδεχόμαστε ως φυσική και νόμιμη.
Η κοινωνικοποίηση μάς εκπαιδεύει στην υπακοή προς το κράτος, τους θεσμούς και τα μεγάλα οικονομικά ιδρύματα, σαν η βία τους να είναι αυτονόητα θεμιτή. Ο Μαξ Βέμπερ (1864-1920) περιέγραψε το σύγχρονο κράτος ως φορέα του «μονοπωλίου της νόμιμης φυσικής βίας» μέσα σε μια επικράτεια. Η έννοια αυτή είναι χρήσιμη, διότι μας επιτρέπει να δούμε πώς η εξουσία χρησιμοποιεί τη νομιμότητα για να δικαιολογήσει τη δική της καταστολή και να παρουσιάσει ως παράνομη κάθε άλλη μορφή αντίδρασης.
Στην Ευρώπη βλέπουμε ξανά το ίδιο μοτίβο. Στην Ισπανία, οι νεανικές και κοινωνικές διαμαρτυρίες συνδέονται με την οξυμένη στεγαστική κρίση. Στην Ιταλία και στην Ελλάδα, το επίκεντρο είναι το κόστος ζωής και η υποχρηματοδότηση της παιδείας και του κοινωνικού κράτους. Η Τζόρτζια Μελόνι καταδίκασε απερίφραστα τα επεισόδια και τις συγκρούσεις στο Μιλάνο και στο Τορίνο, ενώ παράλληλα αυστηροποίησε τους νόμους για τις δημόσιες συναθροίσεις. Ο Έντι Ράμα επέβαλε υπέρογκα πρόστιμα για τη συμμετοχή σε διαδήλωση που θα καταλήξει σε βίαια επεισόδια. Τέτοιες οριζόντιες καταδίκες λειτουργούν ως άτιμο επικοινωνιακό προπέτασμα καπνού: εστιάζουν στις σπασμένες βιτρίνες ή στις μολότοφ, εξισώνουν τους ειρηνικούς διαδηλωτές με περιθωριακές ομάδες και αποπολιτικοποιούν τις κινητοποιήσεις, αντί να απαντούν στα ίδια τα προβλήματα.
Το ουσιαστικό ζήτημα αφορά στο να διακρίνουμε τη βία του καταπιεστή από τη βία του καταπιεσμένου. Στην Πουέρτα ντελ Σολ, οι κατασκηνώσεις συνδέθηκαν με την αναγκαστική έξωση μιας ανάπηρης συνταξιούχου, η οποία πέθανε λίγο μετά. Στο Σύνταγμα, το κάμπινγκ διαμαρτυρίας αφορούσε τα ενοίκια και την ακρίβεια, ιδίως για τους φοιτητές. Η «νόμιμη» θεσμική βία, όπως η οικονομική εξαθλίωση, μένει συνήθως στο απυρόβλητο, ενώ η παραβατικότητα της αντίδρασης στιγματίζεται αμέσως. Η άρνηση να ξεχωρίσουμε τη βία του ισχυρού από τη βία του αδύναμου είναι πολιτικά και ηθικά προβληματική.
Πολλοί αναλυτές επισημαίνουν ότι η έκρηξη της Gen Z στην Ευρώπη έχει κοινή ρίζα τη διάρρηξη του κοινωνικού συμβολαίου και την αίσθηση ότι οι κυβερνήσεις αδιαφορούν για τη δημόσια παιδεία, τη στέγαση και το δικαίωμα σε μια αξιοπρεπή ζωή. Όταν όμως μια κυβέρνηση περιορίζεται στην καταδίκη των ταραχών, χωρίς να αναγνώσει την κοινωνική πραγματικότητα που τις γεννά, επιλέγει να βλέπει το σύμπτωμα και όχι την αιτία.
Απέναντι σε αυτή την υποκρισία, η λύση δεν είναι ούτε η τυφλή επιστροφή στον «πόλεμο όλων εναντίον όλων» ούτε η αποδοχή του κρατικού μονοπωλίου της καταστολής ως φυσικού νόμου. Μάλλον απαιτείται κάποια συνολική επαναδιαπραγμάτευση του κοινωνικού συμβολαίου, μέσα από ένα οργανωμένο, μαζικό και πολιτικά συνειδητοποιημένο κίνημα των αδυνάτων. Η δομική βία του συστήματος δεν αντιμετωπίζεται με αποσπασματική παραβατικότητα, αλλά με θεσμικό μετασχηματισμό: κοινωνική δικαιοσύνη, καθολική πρόσβαση στη στέγαση και στη δημόσια παιδεία, και ουσιαστικό εκδημοκρατισμό των οργάνων εξουσίας. Ισχυριζόμαστε λοιπόν ότι η κοινωνική ειρήνη δεν θα εδραιωθεί με σιωπή, αλλά όταν οι δρόμοι της Ευρώπης πάψουν να είναι μόνο πεδία εκτόνωσης της οργής και γίνουν χώροι οργανωμένης πολιτικής πίεσης. Για να γίνει αυτό πρέπει να καταφέρει «ο συλλογικός χώρος της οργανωμένης πολιτικής πίεσης» να διαχειριστεί δεόντως την πολιτική βιοποικιλότητα όσων «εκτονώνονται με οργή».
Ο Κώστας Θεολόγου είναι Καθηγητής ΕΜΠ και Διευθυντής του Τομέα Ανθρωπιστικών, Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου της Σχολής ΕΜΦΕ [email protected]
