Η Διεθνής Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας και του Εκφοβισμού, που τιμάται την πρώτη Πέμπτη του Νοεμβρίου, φέτος στις 5 Νοεμβρίου, επαναφέρει ένα ερώτημα που αφορά κάθε ελληνική οικογένεια: πόσο ασφαλές είναι το παιδί στο σχολείο, στη διαδρομή για το σπίτι και στο κινητό του; Η UNESCO επισημαίνει ότι η βία και ο εκφοβισμός πλήττουν το δικαίωμα στην εκπαίδευση και την ευημερία.
Στην τάξη, στην αυλή και έξω από την πύλη
Ο εκφοβισμός δεν είναι κάθε διαφωνία ή μεμονωμένος καυγάς. Χαρακτηρίζεται από εσκεμμένη, επαναλαμβανόμενη επιθετική συμπεριφορά και ανισορροπία δύναμης. Μπορεί να εκδηλώνεται με χτυπήματα, απειλές, εξευτελισμό, εκβιασμό, απομόνωση από την παρέα ή καταστροφή προσωπικών αντικειμένων. Συνεχίζεται συχνά εκτός σχολείου: σε στάσεις λεωφορείων, πλατείες και διαδρομές επιστροφής. Οι αρχές καλούνται να εξετάζουν τις πραγματικές συνθήκες κάθε περιστατικού, χωρίς να βαφτίζουν αυτομάτως κάθε πράξη βίας «bullying».
Ο διαδικτυακός εκφοβισμός δεν έχει διάλειμμα
Ομαδικές συνομιλίες, πλαστά προφίλ, διάδοση φωτογραφιών χωρίς συναίνεση, απειλητικά μηνύματα και δημόσια διαπόμπευση μπορούν να μεταφέρουν τον εκφοβισμό στο σπίτι, ακόμη και τη νύχτα. Η αναπαραγωγή ενός προσβλητικού βίντεο από δεκάδες λογαριασμούς πολλαπλασιάζει τη βλάβη. Η αποθήκευση αποδεικτικών στοιχείων και η άμεση αναφορά στην πλατφόρμα, στο σχολείο ή στις αρμόδιες αρχές είναι ουσιαστικές κινήσεις προστασίας.
Οι αριθμοί πίσω από τη σιωπή
Στην πανελλήνια έρευνα ΕΠΙΨΥ του 2022, σε 6.250 μαθητές 11, 13 και 15 ετών, το 22,1% δήλωσε ότι είχε βιώσει σχολικό εκφοβισμό τους προηγούμενους δύο μήνες και το 9,5% ηλεκτρονικό εκφοβισμό. Το 12,1% ανέφερε συμμετοχή σε εκφοβισμό άλλου μαθητή και το 7,1% σε ηλεκτρονικό εκφοβισμό. Αυτά είναι αποτελέσματα έρευνας και όχι αριθμοί αστυνομικών καταγγελιών.
Ως προς τη συμμετοχή στον σχολικό εκφοβισμό άλλων παιδιών, τα ποσοστά ήταν 16% στα αγόρια και 8,7% στα κορίτσια. Ανά ηλικία: 10,8% στους 11χρονους, 13,6% στους 13χρονους και 12,1% στους 15χρονους. Ως θύματα, αγόρια και κορίτσια δεν εμφάνιζαν στατιστικά σημαντική διαφορά· οι 13χρονοι κατέγραψαν υψηλότερο ποσοστό θυματοποίησης, 25,6%, έναντι 21,6% των 11χρονων και 20% των 15χρονων. Δεν πρέπει να συγχέουμε τη συχνότητα των καταγγελιών με τη συχνότητα του φαινομένου.
Ελληνικές υποθέσεις και η γενικότερη βία ανηλίκων
Στην Ελλάδα έχουν καταγγελθεί ξυλοδαρμοί μαθητών, απειλές σε σχολικές αυλές, επιθέσεις από ομάδες συνομηλίκων εκτός σχολείου και διασπορά ταπεινωτικού υλικού στο διαδίκτυο. Χωρίς επαληθευμένο φάκελο συγκεκριμένης υπόθεσης, δεν είναι υπεύθυνο να αποδοθούν ονόματα, τόποι ή δικαστικές εκβάσεις σε ανήλικους. Η επίσημη καταγραφή δείχνει πάντως την ευρύτερη πίεση: το 2024 η ΕΛ.ΑΣ. κατέγραψε 10.968 υποθέσεις παραβατικότητας και βίας ανηλίκων με 14.956 ανήλικους φερόμενους δράστες, έναντι 7.789 υποθέσεων και 10.150 ανηλίκων το 2023. Πρόκειται για το σύνολο της παραβατικότητας ανηλίκων, όχι αποκλειστικά για σχολικό εκφοβισμό. Η κυβέρνηση σημείωσε ότι μέρος της αύξησης συνδέεται και με εντατικότερη αστυνομική καταγραφή.
Νόμοι, συλλήψεις και ποινές
Ο νόμος 5029/2023 («Ζούμε Αρμονικά Μαζί – Σπάμε τη Σιωπή») θεσπίζει μηχανισμούς πρόληψης και αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας. Στην πλατφόρμα stop-bullying.gov.gr υποβάλλονται αναφορές και ενεργοποιούνται αρμόδιες σχολικές και εκπαιδευτικές ομάδες. Προβλέπονται επίσης παιδαγωγικά μέτρα, ανάλογα με τη βαρύτητα, όπως αποβολή και αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις.
Ο «εκφοβισμός» δεν συνεπάγεται αυτομάτως μία ενιαία ποινή φυλάκισης. Ανάλογα με τα πραγματικά περιστατικά μπορεί να διερευνώνται απειλή, εξύβριση, παράνομη βία, σωματική βλάβη, εκβίαση, παραβίαση προσωπικών δεδομένων ή άλλα αδικήματα. Είναι δυνατή η αστυνομική επέμβαση και η σύλληψη όπου συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις. Για ανήλικους εφαρμόζεται ειδικό ποινικό πλαίσιο, με προτεραιότητα στα αναμορφωτικά και θεραπευτικά μέτρα και αυστηρότερες συνέπειες μόνο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Η ηλικία, η πράξη και η δικαστική κρίση καθορίζουν το αποτέλεσμα· δεν υπάρχει γενικός κανόνας «τόσα χρόνια φυλακή για bullying». Εξετάζονται επίσης, όπου συντρέχουν οι όροι, ευθύνες ενηλίκων για παραμέληση εποπτείας.
Τι οφείλουν να κάνουν σχολείο και οικογένεια
Το παιδί που φοβάται να πάει σχολείο, απομονώνεται, εμφανίζει ανεξήγητες μελανιές, αλλάζει διαδρομή ή παρουσιάζει απότομη πτώση στις επιδόσεις χρειάζεται προσοχή και όχι ανάκριση. Οι γονείς πρέπει να ακούσουν, να καταγράψουν τα γεγονότα, να ενημερώσουν τη διεύθυνση του σχολείου και, σε περίπτωση απειλής ή βίας, να απευθυνθούν στις αρμόδιες υπηρεσίες. Το σχολείο οφείλει να προστατεύει το θύμα, να διερευνά δίκαια και να παρεμβαίνει χωρίς δημόσιο στιγματισμό. Η σιωπή δεν προστατεύει τη σχολική κοινότητα· προστατεύει την επανάληψη.
Πηγές και τεκμηρίωση
UNESCO – Διεθνής Ημέρα κατά της σχολικής βίας · ΕΠΙΨΥ, έρευνα HBSC 2022 · Υπουργείο Παιδείας, Εθνική Στρατηγική για τη βία και την παραβατικότητα ανηλίκων · Ελληνική Κυβέρνηση, παρουσίαση Εθνικής Στρατηγικής 2025–2030 · Ελληνική Αστυνομία, οδηγός για τον σχολικό εκφοβισμό · stop-bullying.gov.gr, θεσμικό πλαίσιο.
