Υπήρχε κάποτε μια ερώτηση που ακολουθούσε σχεδόν κάθε φοιτητή Φιλοσοφίας. “Και τι δουλειά θα κάνεις με ένα πτυχίο Φιλοσοφίας;” Για χρόνια, ήταν σχεδόν η αναμενόμενη ερώτηση. Η Φιλοσοφία ήταν σπουδαία για τον Πλάτωνα, τον Καντ, τον Νίτσε και τις ατελείωτες συζητήσεις στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα. Αλλά στην αγορά εργασίας; Εκεί οι επιλογές έμοιαζαν περιορισμένες.
Και μετά ήρθε η Τεχνητή Νοημοσύνη. Ξαφνικά, η Φιλοσοφία απέκτησε μια απροσδόκητη θέση στον κόσμο της τεχνολογίας. Γιατί οι άνθρωποι που κατασκευάζουν τα πιο προηγμένα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης βρέθηκαν μπροστά σε μια κάπως άβολη διαπίστωση: δεν αντιμετωπίζουν μόνο τεχνικά προβλήματα. Έχουν να διαχειριστούν και φιλοσοφικά προβλήματα.
Τι σημαίνει “σκέφτομαι”; Τι είναι γνώση και τι απλώς μια πειστική απάντηση; Μπορεί μια μηχανή να έχει συνείδηση; Πώς πρέπει να συμπεριφέρεται η τεχνητή νοημοσύνη όταν δύο ανθρώπινες αξίες συγκρούονται; Και τελικά, ποιος αποφασίζει ποιες αξίες θα έχει;
Αυτές οι ερωτήσεις δεν εμφανίστηκαν χθες. Οι φιλόσοφοι τις συζητούν εδώ και αιώνες. Η διαφορά είναι ότι σήμερα έχουν προϋπολογισμούς, προθεσμίες, μηχανικούς και προγραμματιστές. Και κάπως έτσι, η Φιλοσοφία βρέθηκε ξανά στο επίκεντρο.
Η αλλαγή ήδη αρχίζει να αποτυπώνεται στα δεδομένα. Ανάλυση των αγγελιών στην πλατφόρμα PhilJobs έδειξε ότι οι θέσεις Φιλοσοφίας που σχετίζονται με την Τεχνητή Νοημοσύνη αυξήθηκαν από περίπου 1% το 2013 σε 16% το 2025 δηλαδή περίπου μία στις έξι αγγελίες.
Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι οι ίδιοι οι κολοσσοί της Τεχνητής Νοημοσύνης έχουν αρχίσει να εντάσσουν φιλοσόφους μέσα στη συζήτηση.
Η Google DeepMind προσέλαβε τον Henry Shevlin με έναν τίτλο που πριν από λίγα χρόνια θα ακουγόταν σχεδόν σαν αστείο σε εταιρεία τεχνολογίας: Philosopher.
Στην Anthropic, η Amanda Askell, με ακαδημαϊκό υπόβαθρο στη Φιλοσοφία, έχει διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στη δημιουργία του “Συντάγματος” του Claude. Ενός πλαισίου αρχών που επιχειρεί να καθορίσει πώς πρέπει να συμπεριφέρεται το μοντέλο.
Σκεφτείτε το για λίγο.
Μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις της σύγχρονης τεχνολογίας επιστρέφει ουσιαστικά σε ένα πανάρχαιο ερώτημα της ηθικής φιλοσοφίας: τι είναι σωστό και τι λάθος; Μόνο που τώρα πρέπει να αποφασίσουμε πώς αυτή η διάκριση θα περάσει και στις μηχανές που κατασκευάζουμε.
Ο David Chalmers, ένας από τους γνωστότερους σύγχρονους φιλοσόφους του νου, έχει υποστηρίξει ότι η ζήτηση για φιλοσόφους με γνώση της τεχνητής νοημοσύνης αρχίζει να ξεπερνά την προσφορά.
Τα πανεπιστήμια, φυσικά, έχουν πάρει το μήνυμα. Το King’s College London δημιούργησε πρόγραμμα Artificial Intelligence & Philosophy. Το UCL προσφέρει νέο μεταπτυχιακό πρόγραμμα με τίτλο Philosophy, Logic and Artificial Intelligence. Παρόμοιοι συνδυασμοί εμφανίζονται συνεχώς.
Και στην Ελλάδα γίνονται βήματα. Το τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ έκανε μια πρώτη υπέρβαση και έβαλε στο Πρόγραμμα Σπουδών το φροντιστηριακό μάθημα “Ανθρωπιστικές Σπουδές και Επιχειρηματικότητα”. Οι φοιτητές γνωρίζουν στην πράξη διαφορετικές επαγγελματικές διαδρομές και την προστιθέμενη αξία της φιλοσοφικής κατάρτισης στο σύγχρονο περιβάλλον εργασίας. Και η συζήτηση για τη σύνδεση των ανθρωπιστικών σπουδών με την Τεχνητή Νοημοσύνη δύσκολα θα μείνει έξω από αυτή την εξέλιξη.
Δεν σημαίνει, βέβαια, ότι αύριο κάθε νεοφυής επιχείρηση θα προσλάβει έναν φιλόσοφο δίπλα στον Τεχνικό Διευθυντή. Οι αμιγώς φιλοσοφικές θέσεις παραμένουν λίγες. Ούτε βλέπουμε ακόμα κάποια μαζική επιστροφή φοιτητών στα παραδοσιακά πτυχία Φιλοσοφίας. Αλλά ίσως μετράμε την αλλαγή με λάθος τρόπο.
Γιατί η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει κάνει παλιά φιλοσοφικά ερωτήματα άμεσα προβλήματα σχεδιασμού, ευθύνης και λήψης αποφάσεων. Η επιστημολογία έγινε το πρόβλημα των ψευδαισθήσεων και της αξιοπιστίας των μοντέλων. Η ηθική έγινε ευθυγράμμιση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Η Φιλοσοφία του νου έγινε συνείδηση των μηχανών. Η λογική έγινε συλλογιστική ικανότητα. Η έννοια της ευθύνης έγινε διακυβέρνηση, νομοθεσία και λογοδοσία. Με άλλα λόγια, ερωτήματα που κάποτε έμοιαζαν θεωρητικά πρέπει τώρα να μετατραπούν σε κώδικα, κανόνες και πραγματικές αποφάσεις.
Υπερβολή; Ίσως. Αλλά υπάρχει κάτι σχεδόν ποιητικό στην ανατροπή. Για δεκαετίες, η Silicon Valley πίστευε ότι η σημαντικότερη ερώτηση ήταν: “Μπορούμε να το φτιάξουμε;” Η τεχνητή νοημοσύνη στην πράξη την αναγκάζει τώρα να αντιμετωπίσει μια πολύ παλαιότερη ερώτηση: “Ακόμη κι αν μπορούμε, τι ακριβώς θα έπρεπε να φτιάξουμε;”
Εκεί η Φιλοσοφία παύει να είναι πολυτέλεια. Γίνεται ανάγκη.
