Γράφει ο Περικλής Γκόγκας Καθηγητής Οικονομικής Ανάλυσης και Διεθνών Οικονομικών Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης
Όταν βρέθηκα ως επισκέπτης καθηγητής στο Ross School of Business του University of Michigan στο Ann Arbor, υπήρχε ένα σημαντικό debate στον δήμο: πρέπει να επισκευάσουμε τον κεντρικό δρόμο που είναι καταστραμμένος από το κρύο και το χιόνι; Η απάντηση προφανώς είναι ναι, αλλά το πρόβλημα του δημοτικού συμβουλίου ήταν από πού θα κοπούν πόροι (καθαριότητα, σχολεία, αστυνόμευση, κλπ) για να χρηματοδοτηθεί η επισκευή.
Η κοστολόγηση των προγραμμάτων των κομμάτων έχει έρθει εν είδει πανάκειας στο προσκήνιο ως αποτέλεσμα της μεγάλης κρίσης χρέους της περασμένης δεκαετίας.
Τα θετικά της κοστολόγησης είναι προφανή και δεν θα επεκταθώ σε αυτά. Θα σταθώ στα προβλήματα που μπορεί να έχει η διαδικασία αυτή:
Η κοστολόγηση είναι απαραίτητο όργανο όπως τα όργανα της θερμοκρασίας, δείκτης καυσίμου του αυτοκινήτου μας. Αλλά, είναι απλά ένα όργανο, μια πυξίδα, δεν είναι ο χάρτης που οδηγεί στον προορισμό-στόχο που είναι η ευημερία των πολιτών μέσω της ακούμενης δημοσιονομικής πολιτικής.
Τα 8 σημαντικότερα αγκάθια της κοστολόγησης είναι:
1. Υποθέτει ότι η οικονομία είναι ντετερμινιστική και άρα προβλέψιμη – η πραγματικότητα και πολυπλοκότητα της οικονομίας την κάνουν στοχαστική.
2. Βλέπει στατικά την οικονομία και όχι δυναμικά όπως είναι πραγματικά.
3. Δεν μπορεί να μετρήσει ποιοτικά μεγέθη, π.χ. την αξία μιας καλύτερης παιδείας, υγείας.
4. Εστιάζει στο κόστος μιας πολιτικής, αλλά όχι στο κόστος του να μην κάνεις τίποτα.
5. Πολιτική εργαλειοποίηση: έσοδα υπερεκτιμούνται και κόστη αποκρύπτονται.
6. Παράλυση μέσω ανάλυσης: Εστιάζοντας σε λογιστικούς υπολογισμούς χάνεται η μεγάλη εικόνα-στόχος της βελτίωσης του βιοτικού επιπέδου των πολιτών.
7. Ασύμμετρη πληροφόρηση μεταξύ της εκάστοτε κυβέρνησης και των άλλων κομμάτων.
8. Δημιουργία αισθήματος ψευδούς ακρίβειας – ασφάλειας.
Αναλυτικότερα, τα προβλήματα της κοστολόγησης είναι:
- Μεθοδολογικές και πολιτικές προκλήσεις. Η κοστολόγηση των προεκλογικών προγραμμάτων συνοδεύεται από σημαντικές προκλήσεις γιατί η οικονομική επιστήμη δεν είναι εργαστήριο φυσικής· η συμπεριφορά των οικονομικών μεγεθών εξαρτάται από πολλούς αστάθμητους παράγοντες. Η αντίδραση της οικονομίας δεν είναι ντετερμινιστική. Το ίδιο μέτρο δεν έχει πάντα τα ίδια αποτελέσματα, ιδιαίτερα μεσο-μακροχρόνια.
Είναι σα να σχεδιάζεις μια διαδρομή στο χάρτη για να πας από το Α στο Β, αλλά όσο προχωράς στη διαδρομή που σχεδίασες, αλλάζουν τα δεδομένα, ο δρόμος, οι λακκούβες, ο καιρός, οι στροφές, κλπ. Κοντά στο σημείο Α η πιθανότητα να αλλάξουν οι συνθήκες τόσο άμεσα είναι μικρή. Αλλά η πιθανότητα για αλλαγές αυξάνεται για τα σημεία κοντά στο σημείο Β. Έτσι, μια διαδρομή που φαινόταν βέλτιστη όταν ήσουν στο Α, μπορεί να αποδειχθεί κακή όσο φτάνεις στο Β και αλλάζουν τα δεδομένα. - Δυσκολία πρόβλεψης των «δυναμικών» και μακροχρόνιων επιπτώσεων:
Η κοστολόγηση συνήθως γίνεται με στατικό τρόπο (static scoring), δηλαδή υποθέτει ότι αν μειωθεί ένας φόρος κατά 10%, το κράτος θα χάσει 10% των εσόδων του. Η οικονομία όμως αντιδρά δυναμικά (dynamic scoring) όχι στατικά:
Μια μείωση φόρων θα μειώσει τα έσοδα βραχυπρόθεσμα, αλλά μπορεί να αυξήσει την κατανάλωση και τις επενδύσεις, φέρνοντας τελικά περισσότερα συνολικά έσοδα μακροπρόθεσμα (φόροι εισοδήματος, κερδών, ΦΠΑ, κλπ).
Αντίστροφα, μια αύξηση της φορολογίας θα αυξήσει άμεσα τα έσοδα, αλλά μπορεί να οδηγήσει σε φοροδιαφυγή ή φυγή επιχειρήσεων στο εξωτερικό, αποδίδοντας τελικά πολύ λιγότερα έσοδα.
Η ακριβής πρόβλεψη αυτών των δυναμικών αντιδράσεων είναι εξαιρετικά δύσκολη και συχνά βασίζεται σε φαινομενικά ρεαλιστικές, που πείθουν τους μη-ειδικούς, αλλά αμφίβολές πρακτικά υποθέσεις εργασίας για οικονομικά μεγέθη όπως συντελεστές, πολλαπλασιαστές, κλπ που μπορεί να εκτιμώνται διαφορετικά από διάφορους ειδικούς, ή απλά μπορεί να πέσουν έξω.
Παράδειγμα, οι δημοσιονομικοί πολλαπλασιαστές του ΔΝΤ που τελικώς παραδέχθηκε το ίσιο το ΔΝΤ ότι ήταν λάθος υπολογισμένοι (συμβαίνει και στους καλύτερους οργανισμούς).
- Παράβλεψη της Ποιοτικής Διάστασης των Πολιτικών. Η κοστολόγηση είναι εργαλείο, δεν είναι πολιτικό όραμα.
Η κοστολόγηση εστιάζει στο βραχυπρόθεσμο ποσοτικό δημοσιονομικό κόστος. Αδυνατεί όμως να αποτιμήσει την μακροπρόθεσμη ή ποιοτική αξία ορισμένων μεταρρυθμίσεων:
Πώς κοστολογείται η βελτίωση της ποιότητας της παιδείας, της υγείας ή η επιτάχυνση απονομής δικαιοσύνης;
Αυξημένες δαπάνες στην υγεία μπορεί να κοστίζουν σήμερα, αλλά να εξοικονομούν δισεκατομμύρια από το σύστημα υγείας σε 5-10 χρόνια.
Άρα ίσως αξίζει να δανειστούμε σήμερα για να χρηματοδοτήσουμε τα παραπάνω.
Αν ζητούσαμε κοστολόγηση για την κατάργηση της δουλείας ή την εισαγωγή της δωρεάν υποχρεωτικής εκπαίδευσης τον 19ο αιώνα, οι οικονομολόγοι θα έλεγαν ότι “δεν βγαίνουν τα νούμερα”.
Γενικά, οι πιο σημαντικές μεταρρυθμίσεις της ανθρωπότητας δεν θα περνούσαν ποτέ από τον σκόπελο της κοστολόγησης.
- Κόστος Ευκαιρίας (Opportunity Cost). Η κοστολόγηση δείχνει πόσο κοστίζει να κάνουμε κάτι, αλλά όχι πόσο κοστίζει να μην το κάνουμε (cost of inaction). Η κοστολόγηση βλέπει μυωπικά την δαπάνη, αλλά παραβλέπει τον κίνδυνο της αδράνειας. Αν δεν επενδύσουμε σήμερα στην πρόληψη της κλιματικής αλλαγής ή σε υποδομές για πυρόσβεση ή αντιμετώπιση πλημμυρών (φράγματα, κλπ) το δημοσιονομικό κόστος σήμερα είναι μηδέν. Αλλά το κόστος από τις καταστροφές σε 5 χρόνια θα είναι σημαντικό.
- Πολιτική Εργαλειοποίηση
Σε μια μείωση του ΦΠΑ στα τρόφιμα από 13% στο 10%, η κοστολόγηση μπορεί να δείξει ότι κοστίζει π.χ. €280 εκατ. ετήσια. Το μέτρο μπορεί να παρουσιαστεί ως καταστροφικό: «Η μείωση του ΦΠΑ θα στερήσει 280 εκατομμύρια από τον προϋπολογισμό, άρα θα χρειαστούν περικοπές σε υγεία και παιδεία. Το πρόγραμμα είναι δημοσιονομικά ανεύθυνο και οδηγεί σε κατάρρευση των κοινωνικών δαπανών.»
Μια επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο παρουσιάζεται ως δημοσιονομική καταστροφή, επειδή η κοστολόγηση βλέπει μόνο το σήμερα και όχι το αύριο.
Κόμματα: Υπερεκτιμούν έσοδα από μεγέθη που δεν είναι αντικειμενικά καθορισμένα, πχ από την πάταξη της φοροδιαφυγής.
Αντίπαλοι: Απομονώνουν το κόστος ενός μέτρου αγνοώντας το όφελος και την ποιοτική και μακροχρόνια επίπτωση ώστε να παρουσιάσουν το πρόγραμμά των «άλλων» ως καταστροφικό.
Τεχνοκρατικός Ελίτισμος & Παράλυση λόγω Ανάλυσης. Η υπερβολική εμμονή στους αριθμούς μπορεί να αποθαρρύνει τις μεγάλες, τολμηρές μεταρρυθμίσεις και να περιορίσει τον πολιτικό διάλογο μόνο σε ό,τι υπολογίζεται εύκολα.
Αν ρωτούσαμε έναν τεχνοκράτη του 19ου αιώνα αν αντέχει ο προϋπολογισμός τη δωρεάν παιδεία για όλα τα παιδιά, θα έλεγε “αδύνατον”. Κι όμως, αυτή η δαπάνη δημιούργησε τη μεσαία τάξη και τη σύγχρονη οικονομία και δημοκρατία.
Η δωρεάν παροχή εξειδικευμένων εξετάσεων (π.χ. μαστογραφίες, προγεννητικός έλεγχος) επιβαρύνει τον προϋπολογισμό του Υπουργείου Υγείας σήμερα. Η ανάλυση όμως αδυνατεί να αποτυπώσει πόσα δισεκατομμύρια γλιτώνει το σύστημα από νοσηλείες και θεραπείες μετά από 5 ή 10 χρόνια.
- Ασυμμετρία Πληροφόρησης & Εξάρτηση από Γραφειοκρατία. Τα κόμματα της αντιπολίτευσης δεν έχουν πρόσβαση στα πρωτογενή δεδομένα των Υπουργείων και του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους. Δεν παίζουν όλοι με τους ίδιους όρους. Η κυβέρνηση έχει το Γενικό Λογιστήριο του Κράτους, η αντιπολίτευση στηρίζεται σε εκτιμήσεις. Έτσι, η κοστολόγηση μετατρέπεται σε γήπεδο με κλίση υπέρ του εκάστοτε κυβερνώντος.
- Το Φαινόμενο της «Ψευδούς Ακρίβειας» (False Precision). Όταν ένας φορέας λέει «αυτό το μέτρο θα κοστίσει €423.127.000», δίνει μια ψευδαίσθηση επιστημονικής ακρίβειας που στην πραγματικότητα δεν υπάρχει. Σαν να μετράμε με laser σε μια κινούμενη άμμο. Οι «σγουροί» μη-στρογγυλεμένοι αριθμοί προσφέρουν μια ψευδαίσθηση βεβαιότητας. Στην πραγματικότητα, σε ένα μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον, οποιαδήποτε πρόβλεψη πέραν του 12μήνου είναι περισσότερο εκτίμηση παρά μαθηματική βεβαιότητα.
Συμπέρασμα
Η κοστολόγηση είναι σαν να σχεδιάζεις μια διαδρομή στο χάρτη. Όσο προχωράς, ο δρόμος αλλάζει, πιάνει βροχή, ανοίγουν λακκούβες. Αν μείνεις τυφλά προσκολλημένος στον αρχικό σου υπολογισμό, θα πέσεις έξω. Ας χρησιμοποιούμε την κοστολόγηση ως πυξίδα, αλλά ας αφήσουμε χώρο στην πολιτική να βλέπει το δρόμο, τον τελικό προορισμό και το μέλλον.
Εν κατακλείδι, η κοστολόγηση είναι ένα απαραίτητο εργαλείο, όπως ακριβώς ο δείκτης καυσίμου στο αυτοκίνητό μας. Αλλά ας μην μπερδεύουμε τα όργανα του ταμπλό με τον προορισμό μας. Ο προορισμός μιας χώρας είναι η ευημερία των πολιτών της. Αν η συζήτηση κολλάει μόνο στο τι γράφει το κομπιουτεράκι σήμερα, κινδυνεύουμε να μην κάνουμε ποτέ τις μεγάλες μεταρρυθμίσεις στην υγεία, την παιδεία και τις υποδομές, μεταρρυθμίσεις που κοστίζουν τώρα, αλλά χτίζουν το μέλλον μας. Η οικονομία δεν είναι απλά λογιστική· είναι πολιτικές επιλογές για τη ζωή και το μέλλον των ανθρώπων.
Όταν η πολιτική περιορίζεται μόνο σε ό,τι μετριέται εύκολα στο κομπιουτεράκι, καταλήγουμε να κάνουμε μόνο μικρές διαχειριστικές διορθώσεις. Τις μεγάλες, τολμηρές μεταρρυθμίσεις στην υγεία, την παιδεία, το περιβάλλον δεν τις αποτυπώνει σωστά η λογιστική, γιατί η αξία τους φαίνεται στο μέλλον, ενώ το κόστος τους πληρώνεται σήμερα.
Η κοστολόγηση είναι ο πίνακας οργάνων. Όχι το τιμόνι. Και σίγουρα όχι ο δρόμος.
