του Μιχάλη Μαθιουλάκη*
Η συμφωνία ειρήνης μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν φαίνεται να κλείνει έναν κύκλο έντασης που κράτησε για μήνες τις διεθνείς αγορές σε κατάσταση νευρικότητας. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι οι αμερικανοϊρανικές αντιπαραθέσεις ανήκουν οριστικά στο παρελθόν. Η πρόσφατη ιστορία των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών μάς έχει διδάξει ότι οι περίοδοι αποκλιμάκωσης συχνά εναλλάσσονται με νέους κύκλους έντασης και κανείς δεν μπορεί να θεωρήσει δεδομένο ότι η σημερινή ηρεμία θα είναι μόνιμη.
Ανεξάρτητα όμως από το αν η παρούσα συμφωνία αποδειχθεί διαχρονική ή προσωρινή, η σύγκρουση έχει ήδη αφήσει το μακροπρόθεσμο αποτύπωμά της, όχι στις τιμές όπως φαντάζονται πολλοί, αλλά στις επενδύσεις σε εναλλακτικούς προορισμούς για εξόρυξη και εναλλακτικές οδεύσεις κίνησης των υδρογονανθράκων. Οι μήνες που προηγήθηκαν ήταν αρκετοί ώστε κράτη, εταιρείες και αγορές να επαναξιολογήσουν κινδύνους, εξαρτήσεις και στρατηγικές επιλογές. Για τον λόγο αυτό, το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι αν η κρίση τελείωσε, αλλά ποιες μόνιμες αλλαγές δρομολόγησε στο παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα.
Η καταστροφή που δεν ήρθε
Καθ’ όλη τη διάρκεια της σύγκρουσης βρέθηκα να υποστηρίζω δημόσια μια θέση αρκετά διαφορετική από την κυρίαρχη αφήγηση. Την ώρα που πολλοί αναλυτές, κυβερνήσεις, μέσα ενημέρωσης και ακόμη και υψηλόβαθμα στελέχη διεθνών οργανισμών προειδοποιούσαν για πετρέλαιο στα 150 ή και 200 δολάρια το βαρέλι, για σοβαρές ελλείψεις σε πετρέλαιο, φυσικό αέριο, αεροπορικά καύσιμα και για μια νέα παγκόσμια ενεργειακή κρίση, υποστήριζα ότι τα σενάρια αυτά ήταν υπερβολικά και δεν στηρίζονταν στα πραγματικά δεδομένα της αγοράς.
Η εκτίμηση μου αυτή βασιζόταν σε τρεις βασικούς παράγοντες:
- Πρώτον, η παγκόσμια αγορά ενέργειας του 2026 δεν είναι η αγορά του 1973, ούτε του 1990. Η ανάδειξη των Ηνωμένων Πολιτειών στον μεγαλύτερο παραγωγό πετρελαίου στον κόσμου και η τεράστια ανάπτυξη της αμερικανικής αγοράς LNG έχουν μετατοπίσει το κέντρο βάρους των παγκόσμιων ροών ενέργειας συντριπτικά προς τις ΗΠΑ.
- Δεύτερον, η σημασία των Στενών του Ορμούζ εξακολουθεί να είναι μεγάλη, αλλά δεν είναι πλέον καθοριστική. Ένα σημαντικό μέρος των εξαγωγών πετρελαίου της περιοχής μπορεί ήδη να διοχετευθεί μέσω εναλλακτικών διαδρομών, ενώ στρατηγικά αποθέματα και πρόσθετες παραγωγικές δυνατότητες από άλλες χώρες λειτουργούν ως μηχανισμοί απορρόφησης των κραδασμών. Παράλληλα, «ήσυχοι» προμηθευτές όπως η Νορβηγία και ο Καναδάς μεγιστοποίησαν το παραγωγικό τους δυναμικό, ενώ και «ξεχασμένοι» παραγωγικοί προορισμοί όπως η Δυτική Αφρική και η Λατινική Αμερική ανέκτησαν μερίδια στην παγκόσμια τροφοδοσία. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα Στενά του Ορμούζ έπαψαν να είναι σημαντικά. Σημαίνει όμως ότι έπαψαν να είναι αναντικατάστατα.
- Τρίτον, η παρατεταμένη επιβράδυνση της κινεζικής οικονομίας και η αντίστοιχα χαμηλή ζήτηση της για ενέργεια σε συνδυασμό με τη στοχευμένη αξιοποίηση των τεράστιων κινέζικων αποθεμάτων πετρελαίου για την τροφοδοσία αγορών με γεωπολιτικό ενδιαφέρον για το Πεκίνο, περιόρισαν δραστικά τον κίνδυνο πραγματικής έλλειψης καυσίμων.
Οι αγορές λοιπόν ανησυχούσαν, αλλά τα θεμελιώδη μεγέθη δεν δικαιολογούσαν τα σενάρια καταστροφής που κυριάρχησαν στον δημόσιο διάλογο.
Τελικά, η εξέλιξη των γεγονότων επιβεβαίωσε αυτή την ανάγνωση. Οι τιμές αυξήθηκαν προσωρινά, η αγορά αντέδρασε νευρικά, αλλά η παγκόσμια οικονομία δεν βρέθηκε ποτέ αντιμέτωπη με πραγματική έλλειψη καυσίμων. Είτε η σημερινή αποκλιμάκωση αποδειχθεί μόνιμη είτε προσωρινή, η αγορά έχει ήδη δώσει την απάντησή της. Ακόμη και στο δυσμενέστερο σενάριο, το οποίο δοκιμάστηκε τους προηγούμενους μήνες, η παγκόσμια οικονομία δεν βρέθηκε ποτέ κοντά στην ενεργειακή κατάρρευση που πολλοί προέβλεπαν.
Οι μακροπρόθεσμες αλλαγές
Η κρίση απέδειξε επίσης κάτι ακόμη: η ενεργειακή ασφάλεια δεν προκύπτει από την αυτάρκεια αλλά από τη διαφοροποίηση. Όσο περισσότερες πηγές προμήθειας, περισσότεροι προμηθευτές και περισσότερες διαδρομές διαθέτει ένα σύστημα, τόσο πιο ανθεκτικό γίνεται απέναντι στις γεωπολιτικές αναταράξεις.
Ακριβώς γι’ αυτό η μεγαλύτερη επίπτωση της κρίσης δεν θα είναι στις τιμές αλλά στις επενδύσεις που θα προκύψουν από αυτή. Οι χώρες που εισάγουν ενέργεια βγήκαν από αυτή την κρίση με ένα σαφές συμπέρασμα: η εξάρτηση από ενεργειακές ροές που διέρχονται κοντά στο Ιράν αποτελεί πλέον στρατηγικό κίνδυνο που πρέπει να περιοριστεί. Την ίδια στιγμή, οι ίδιες οι αραβικές χώρες του Κόλπου κατανόησαν ότι δεν μπορούν πλέον να στηρίζουν το μεγαλύτερο μέρος των εξαγωγών τους σε μια διαδρομή που παραμένει εκτεθειμένη στις αποφάσεις της Τεχεράνης ή των συμμάχων της.
Αυτό είναι το σημείο όπου αρχίζει να διαμορφώνει τις μεγάλες αλλαγές την επόμενη μέρα μετά την κρίση καθώς τα επόμενα χρόνια είναι πολύ πιθανό να δούμε μια τεράστια προσπάθεια δημιουργίας εναλλακτικών οδεύσεων για πετρέλαιο και φυσικό αέριο που θα παρακάμπτουν τα Στενά του Ορμούζ.
Διέξοδος προς τα Ανατολικά
Προς ανατολικά, οι χώρες του Κόλπου έχουν κάθε λόγο να ενισχύσουν υποδομές που θα κατευθύνουν μεγαλύτερες ποσότητες ενέργειας με υποθαλάσσιους αγωγούς πετρελαίου και φυσικού αερίου προς λιμάνια στο Πακιστάν και την Ινδία και από εκεί σε όλη την Ασία. Η ασιατική αγορά παραμένει ο σημαντικότερος προορισμός των εξαγωγών τους και η ανάγκη για ασφαλείς ενεργειακές οδεύσεις προς τα ανατολικά θα ενισχυθεί σημαντικά.
Δεν αποκλείεται μάλιστα η επόμενη δεκαετία να χαρακτηριστεί από μια προσπάθεια των αραβικών μοναρχιών να μετατρέψουν ειδικά το Πακιστάν σε βασικό ενεργειακό διάδρομο προς τη Νότια Ασία. Πρόκειται για μια επιλογή που θα μειώνει σημαντικά την έκθεσή τους στους γεωπολιτικούς κινδύνους του Περσικού Κόλπου, διατηρώντας παράλληλα την πρόσβαση στις ταχύτερα αναπτυσσόμενες ενεργειακές αγορές του πλανήτη.
Διέξοδος προς τα Δυτικά
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όμως είναι η δυτική κατεύθυνση. Η Σαουδική Αραβία διαθέτει ήδη σημαντικές υποδομές που καταλήγουν στην Ερυθρά Θάλασσα, το Ιράκ αναζητά εδώ και χρόνια εναλλακτικές διαδρομές εξαγωγών ενώ και άλλες χώρες της περιοχής εξετάζουν επίσης τρόπους μείωσης της εξάρτησής τους από τα Στενά του Ορμούζ.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι πού θα καταλήγουν όλες αυτές οι νέες διαδρομές. Η απάντηση πιθανότατα βρίσκεται στην Αίγυπτο, είτε απευθείας για χώρες όπως η Σαουδική Αραβία είτε μέσω Ιορδανίας για χώρες όπως το Ιράκ και το Κουβέιτ.
Το Καϊρο συγκεντρώνει μια σειρά πλεονεκτημάτων που κανένας άλλος περιφερειακός παίκτης δεν διαθέτει ταυτόχρονα. Διαθέτει πρόσβαση στη Μεσόγειο και στη Διώρυγα του Σουέζ, διαθέτει αναπτυγμένες ενεργειακές υποδομές, διατηρεί σχέσεις συνεργασίας με τον αραβικό κόσμο και δεν συνοδεύεται από τα γεωπολιτικά βάρη που δημιουργούν άλλες επιλογές.
- Οι χώρες του Κόλπου δύσκολα θα θελήσουν να εξαρτήσουν το ενεργειακό τους μέλλον από την αβεβαιότητα της Συρίας. Η πτώση του καθεστώτος Άσαντ δεν σημαίνει ότι η Συρία μετατράπηκε ξαφνικά σε ασφαλή ενεργειακό διάδρομο για επενδύσεις δεκάδων δισεκατομμυρίων.
- Αντίστοιχα, οι αραβικές χώρες γνωρίζουν ότι η Τουρκία επιδιώκει διαχρονικά να χρησιμοποιήσει τη γεωγραφική της θέση ως εργαλείο πολιτικής επιρροής. Η μεταφορά μεγάλων ποσοτήτων πετρελαίου και φυσικού αερίου μέσω τουρκικού εδάφους θα δημιουργούσε μια νέα εξάρτηση, με την οποία οι περισσότερες από αυτές δεν επιθυμούν να επιβαρυνθούν.
- Επίσης βεβαίως, είναι αναμενόμενο ότι δεν επιθυμούν να οικοδομήσουν μακροπρόθεσμη εξάρτηση από το Ισραήλ για τη διοχέτευση των ενεργειακών τους πόρων προς τη Δύση.
Η Αίγυπτος επομένως αναδεικνύεται ως ο φυσικός υποψήφιος για να λειτουργήσει ως ο κύριος κόμβος σύνδεσης του αραβικού κόσμου με την ευρωπαϊκή αγορά. Εάν αυτό το σενάριο αρχίσει να υλοποιείται, τότε η γεωπολιτική αξία της Αιγύπτου θα αυξηθεί θεαματικά. Μαζί της θα αυξηθεί και η στρατηγική σημασία της Ελλάδας.
Η θέση της Ελλάδας
Η Ελλάδα αποτελεί σήμερα την πλέον πρακτική, αξιόπιστη, και αποτελεσματική επιλογή για να λειτουργήσει ως πύλη εισόδου ενέργειας από την Ανατολική Μεσόγειο προς την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Οι υφιστάμενες και σχεδιαζόμενες ενεργειακές διασυνδέσεις, οι υποδομές LNG, τα μεγάλα και σύγχρονα διυλιστήρια, οι αγωγοί φυσικού αερίου προς τα Βαλκάνια και την Ιταλία και η θέση της χώρας στο νοτιοανατολικό άκρο της Ευρώπης δημιουργούν ένα πλέγμα δυνατοτήτων που δεν διαθέτουν οι άλλες χώρες της περιοχής.
Η προοπτική μεταφοράς μεγαλύτερων ποσοτήτων ενέργειας από τον αραβικό κόσμο προς την Αίγυπτο δημιουργεί αντικειμενικά πρόσθετες ευκαιρίες για τα ελληνικά δίκτυα και τις ελληνικές υποδομές. Είτε μιλάμε για φυσικό αέριο, είτε για πετρέλαιο ή ακόμα και για ηλεκτρική ενέργεια, και για νέα καύσιμα χαμηλών εκπομπών, η Ελλάδα μπορεί να αποτελέσει τον φυσικό διάδρομο σύνδεσης της Ανατολικής Μεσογείου με την ευρωπαϊκή αγορά.
Με άλλα λόγια, η σύγκρουση ΗΠΑ–Ιράν αφενός δεν προκάλεσε την ενεργειακή καταστροφή που πολλοί προέβλεπαν, και αφετέρου ενδέχεται να επιταχύνει μια βαθιά γεωστρατηγική μεταβολή: τη σταδιακή μεταφορά του κέντρου βάρους των ενεργειακών διαδρομών από τον Περσικό Κόλπο προς ένα ευρύτερο δίκτυο συνδέσεων που θα εκτείνεται από την Αραβική Χερσόνησο στα ανατολικά προς το Πακιστάν και την Ασία, και στα δυτικά προς την Αίγυπτο και από εκεί μέσω Ελλάδας προς την Ευρώπη.
Διδάγματα με διάρκεια
Η ειρήνη μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, εφόσον αντέξει στον χρόνο, θα είναι ασφαλώς μια σημαντική εξέλιξη. Δεν είναι όμως αυτή που δρομολογεί τις μεγάλες αλλαγές. Οι δομικές αλλαγές έχουν ήδη αρχίσει να σχεδιάζονται και να δρομολογούνται, ακριβώς επειδή η κρίση έδειξε σε όλους πόσο μεγάλο κόστος μπορεί να έχει η υπερβολική εξάρτηση από έναν περιορισμένο αριθμό ενεργειακών διαδρομών.
Οι αγορές απέδειξαν ότι ο κόσμος δεν είναι πλέον όμηρος των Στενών του Ορμούζ. Το πραγματικό ερώτημα στο εξής δεν αφορά το αν θα υπάρξει επόμενη κρίση στην περιοχή αλλά το ποιοι θα έχουν προλάβει να δημιουργήσουν τις εναλλακτικές διαδρομές πριν αυτή εμφανιστεί.
Και σε αυτή τη νέα διάταξη των ενεργειακών ροών, η θέση της Ελλάδας μπορεί να αποδειχθεί πολύ σημαντικότερη από όσο φανταζόμασταν πριν από λίγα χρόνια.
* Ο Μιχάλης Μαθιουλάκης είναι Αναλυτής Ενεργειακής Στρατηγικής, Διδάκτορας Ενεργειακής Στρατηγικής του Τμήματος Διεθνών & Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Ακαδημαϊκός Διευθυντής του Greek Energy Forum και Επιστημονικός Συνεργάτης του ΕΛΙΑΜΕΠ.
