Στο συλλογικό φαντασιακό του Έλληνα υπάρχουν κάποιες απόψεις που έχουν εδραιωθεί με τα χρόνια. Η ελληνική κοινωνία συχνά παγιδεύεται ανάμεσα σε δύο άκρα. Την απόλυτη εθνική έπαρση και ένα βαθύ αίσθημα κατωτερότητας απέναντι στους «προοδευμένους» λαούς. Αυτή η ιδιότυπη ψυχοσύνθεση τροφοδοτεί μια μόνιμη εθνική «μουρμούρα», η οποία εκδηλώνεται στερεοτυπικά σε κάθε πολιτική συζήτηση «μεταξύ τύρου και αχλαδιού». Το κείμενο αυτό δεν στοχεύει να αφορίσει ή να αποδομήσει επιφανειακά αυτές τις εδραιωμένες πεποιθήσεις, αλλά να αποτελέσει αφορμή για έναν ειλικρινή προβληματισμό γύρω από τις αντιφάσεις που διαμορφώνουν τη συλλογική μας ταυτότητα.
Η πρώτη άποψη εδράζεται στο ότι είμαστε έθνος εμφυλιοπολεμικό. Προς επίρρωση αναφέρεται πως διεξάγαμε εμφύλιες συρράξεις ακόμα και κατά την ελληνική επανάσταση του 1821. Δυστυχώς όμως ο εμφύλιος πόλεμος (η πιο σκληρή μορφή πολέμου ίσως) δεν αποτελεί παρά κοινό κτήμα της ανθρωπότητας. Πρώτες και καλύτερες οι ΗΠΑ μετά από μια σειρά εξεγέρσεων και πολεμικών συγκρούσεων απέκτησαν την εμπειρία ενός πολύνεκρου εμφύλιου πολέμου που διήρκησε από το 1861 έως το 1865. Ένας εμφύλιος που εξελίχθηκε σε έναν από τους πιο φονικούς πολέμους του 19ου αιώνα με υπολογιζόμενες απώλειες άνω των 700 χιλιάδων στρατιωτών. Και αν οι ΗΠΑ αποτελούν τον στυλοβάτη της δυτικής δημοκρατίας τότε από την άλλη μεριά του Ατλαντικού η χώρα που πρωτοστάτησε στην προώθηση του ουμανισμού έχει βιώσει επίσης δεκάδες εμφυλίους πολέμους.
Οι Θρησκευτικοί Πόλεμοι της Γαλλίας (1562-1598) υπολογίζεται ότι προκάλεσαν από 2 έως 4 εκατομμύρια θανάτους με την περιώνυμη Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου (23-24 Αυγούστου 1572) να έχει μείνει στη ιστορία για την αγριότητα της. Αλλά και αργότερα είχαμε την Γαλλική Επανάσταση (1793-1796) και την Παρισινή Κομμούνα (1871) που αποτέλεσαν πολύνεκρα γεγονότα. Επίσης η Ισπανία είναι από τις ευρωπαϊκές χώρες με το πιο βαρύ ιστορικό εμφυλίων πολέμων με τον πιο πρόσφατο τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο (1936-1939) που άφησε πάνω από μισό εκατομμύριο νεκρούς. Και στην μακρινή Ιαπωνία ο Πόλεμος Μπόσιν (1868-1869) έληξε με τη νίκη των αυτοκρατορικών δυνάμεων που οδήγησαν εντέλει στη Μεταρρύθμιση Μεϊτζί και το γοργό βιομηχανικό και στρατιωτικό εκσυγχρονισμό της Ιαπωνίας. Σχεδόν σε κάθε χώρα έχουμε εμφυλίους πολέμους καθώς αυτοί ήταν καθοριστικοί της πορείας εξέλιξης των σύγχρονων εθνών κρατών.
Το ελληνικό έθνος κράτος πυρώθηκε μέσα σε συνθήκες ιδιόμορφες και με βάσεις ασταθείς καθώς περιοχές με έμφυτη την αυτοδιάθεση και ιστορικά εδραιωμένη την καχυποψία τους προς την κεντρική εξουσία κλήθηκαν αυτοβούλως να συμμετάσχουν σε ένα κοινό εγχείρημα. Πολιτικά πάθη και γεωπολιτικά παίγνια αποτελέσαν τη θρυαλλίδα για τις εμφυλιοπολεμικές συγκρούσεις των Ελλήνων. Αλλά όπως ανέφερεται και προηγουμένως, οι εμφύλιες συγκρούσεις αποτελούν κοινό χαρακτηριστικό της ιστορικής διαδρομής της συντριπτικής πλειονότητας των σύγχρονων κρατών.
Το άλλο κοινό αφήγημα είναι ότι δολοφονούμε τους ηγέτες μας. Είτε αυτοί είναι ο Καποδίστριας, είτε ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης, είτε ο Ίων Δραγούμης, είτε ο Βασιλιάς Γεώργιος Α’ είτε η απόπειρα δολοφονίας στον Ελευθέριο Βενιζέλο. Ως έθνος φθονερό, συνεπώς, δεν επιτρέπουμε στους άξιους να ορθοποδήσουν. Ωστόσο, διαφορετική άποψη θα είχε ένας ιστορικός καθώς θα μας θύμιζε ότι στις ΗΠΑ έχουν δολοφονηθεί όχι ένας αλλά τέσσερις εν ενεργεία Πρόεδροι (Αβραάμ Λίνκολν -1865, Τζέιμς Γκάρφιλντ – 1881, Ουίλιαμ Μακίνλεϊ – 1901, Τζον Φ. Κένεντι – 1963). Διεθνώς έχουν δολοφονηθεί εν ενεργεία πρωθυπουργοί και Πρόεδροι κρατών και στις σύγχρονες ημέρες όπως ο εν ενεργεία Πρωθυπουργός του Ισραήλ και κάτοχος Νόμπελ Ειρήνης Ισραηλινός Γιτζάκ Ράμπιν το 1995, ο σοσιαλδημοκράτης Πρωθυπουργός της Σουηδίας Ούλοφ Πάλμε το 1986, η εν ενεργεία Πρωθυπουργός της Ινδίας Ίντιρα Γκάντι το 1984 και ο Πρόεδρος της Αιγύπτου Ανουάρ Σαντάτ το 1981 που είχε υπογράψει ειρηνευτική συμφωνία με το Ισραήλ.
Στην Ελλάδα πολιτικά πάθη και συνθήκες έντασης που υπήρχαν στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος δημιούργησαν ένα εκρηκτικό μείγμα το οποίο οδήγησε δυστυχώς σε δολοφονίες και απόπειρες δολοφονιών. Στη σύγχρονη εποχή όμως, αν εξαιρέσουμε τη δράση της «17 Νοέμβρη», οι Έλληνες έχουν δείξει αξιοσημείωτη ψυχραιμία και δημοκρατική υπευθυνότητα και μάλιστα κάτω από ιδιαίτερες συνθήκες οικονομικής και πολιτικής έντασης. Ένα πολιτικό ήθος που μας κατατάσσει στις ώριμες δημοκρατίες.
Στο ίδιο πλαίσιο της εθνικής μας αυτομαστίγωσης παρεισφύει η γνωστή φράση «Να ψοφήσει η κατσίκα του γείτονα» ως ένα απόφθεγμα που δείχνει τη διχόνοια των Ελλήνων και την τάση τους προς εκδικητικότητα και φθόνο. Ωστόσο στα Γερμανικά η αντίστοιχη φράση είναι «Καλύτερα να ψοφήσει η αγελάδα του γείτονα παρά να γίνει καλά η δική μου»[1].Για να μην μακρηγορούμε την ίδια φράση την βρίσκουμε στα ρωσικά, στα Πολωνικά, στις χώρες της Βαλτικής και σε όλα τα Βαλκάνια (υπάρχει και μια παρόμοια παροιμιακή έκφραση που λέει ότι ένα πνεύμα είπε σε έναν χωρικό ότι θα του δώσει κάτι με την προϋπόθεση ο γείτονας του να πάρει τα διπλάσια. Και ο χωρικός ζήτησε να του βγάλει το ένα μάτι…). Στα γαλλικά βρίσκουμε τη φράση «το γρασίδι είναι πάντα πιο πράσινο στου γείτονα»[2] . Αντίστοιχες φράσεις μπορούμε να βρούμε παντού και ιδιαίτερα αποτελούν ιδίωμα των αγροτικών περιοχών όπου στις κλειστές κοινωνίες αναπτύσσονταν ευκολότερα αντιζηλίες. Άλλωστε αυτός είναι και ένας από τους λόγους που πολλοί νέοι άνθρωποι εγκατέλειπαν και εγκαταλείπουν την επαρχία, για να βιώσουν την ανωνυμία της πόλης.
Σαφώς, η Ελλάδα, ως μια πληθυσμιακά μικρή χώρα με πρόσφατη την εμπειρία της αστικοποίησης και ελλιπή τεχνοκρατική κουλτούρα, διολισθαίνει συχνά στην ευνοιοκρατία. Υπάρχουν αναρίθμητα παραδείγματα όπου η ασφυκτική δομή μιας μικροκοινότητας —είτε πρόκειται για μια επιχείρηση, έναν δημόσιο οργανισμό ή μια τοπική κοινωνία— πνίγει την ελεύθερη πρωτοβουλία και ακυρώνει την αξιοκρατική ανέλιξη. Είναι αλήθεια όμως ότι αυτός ο εξισωτισμός προς τα κάτω έχει παρατηρηθεί ευρέως και μάλιστα στα πλαίσια της κοινωνικής ψυχολογίας αναφέρεται ως το «Σύνδρομο της Ψηλής Παπαρούνας» (Tall Poppy Syndrome) που έχει αναλύσει εκτεταμένα ο Αυστραλός ψυχολόγος Norman Feather[3].
Το σύνδρομο της ψηλής παπαρούνας περιγράφει το κοινωνικό φαινόμενο κατά το οποίο μια κοινότητα – ομάδα υπονομεύει τα άτομα που διακρίνονται για τις ικανότητες, την επιτυχία, την πρωτοβουλία ή τη φιλοδοξία τους, επιδιώκοντας άμεσα ή έμμεσα να τα επαναφέρει στο επίπεδο του συνόλου, ώστε να διατηρηθεί η υφιστάμενη ισορροπία. Στην Ελλάδα το βιώνουμε αυτό συχνά πυκνά και είναι μια πραγματικότητα καθώς πολλοί οργανισμοί στη χώρα μας είναι μικροί και λειτουργούν μέσα σε προστατευμένο ή οριοθετημένο περιβάλλον. Ωστόσο και αυτή η νοοτροπία συναντάται και αλλού (για παράδειγμα η ακαδημαϊκή μελέτη του φαινομένου ανθεί στην Αυστραλία και στη Νέα Ζηλανδία) και δεν είμαστε εμείς οι στυλοβάτες της διχόνοιας και της ζηλοφθονίας στον κόσμο.
Τέλος ας αναμετρηθούμε με την πρόταση «Οι Έλληνες δεν σέβονται τους κανόνες». Συνήθως συνοδεύεται από τη φράση «μα στο εξωτερικό προσαρμόζονται». Μια συνοδεία προτάσεων που οδηγεί στο ότι η χώρα μας είναι αδύνατον να οργανωθεί ενώ οι φωτισμένοι Ευρωπαίοι έχουν οργανωμένο κράτος. Εδώ , λοιπόν, θα πρέπει να δούμε αν ο Έλληνας είναι ον φύσει προβληματικό στη συνεργασία. Αυτό που συμβαίνει στη χώρα μας είναι ότι έχουμε μια διοικητική ατολμία εκ μέρους της πολιτείας για να προωθηθεί η σωστή συμπεριφορά (να πληρώνουμε φόρους, να οδηγούμε προσεκτικά, να προσέχουμε τα άτομα με αναπηρία, κλπ). Αυτό απορρέει από την διαχρονική τεχνοκρατική αδυναμία του ελληνικού κράτους να θεσπίσει σωστούς νόμους και να τους εφαρμόσει καθολικά. Η ορθή νομοθέτηση προκαλεί όχι μόνο τη συμμόρφωση αλλά και κερδίζει την εμπιστοσύνη του πολίτη.
Αντίθετα η ατελής νομοθέτηση και η ελλιπής εφαρμογή της προκαλεί αίσθημα αδιαφορίας και ανυπακοής. Για αυτό πολλές φορές η ελληνική πολιτεία προχωράει στην υιοθέτηση πολιτικών που επικεντρώνονται κυρίως στη συμμόρφωση των πολιτών μέσω καταναγκασμού (πρόστιμα, ποινές, έλεγχοι) εντείνοντας περαιτέρω στους πολίτες το αίσθημα της αδικίας και της καταπίεσης. Στα προηγμένα κράτη πέρα από τις πολιτικές συμμόρφωσης υιοθετούν και πολιτικές εστιασμένες στη συμμόρφωση μέσω εσωτερίκευσης των κανόνων (οι πολίτες θεωρούν τη συμπεριφορά αυτονόητη) αλλά κυριότερο και μέσω του σχεδιασμού ενός περιβάλλοντος στο οποίο η σωστή επιλογή να είναι η εύκολη επιλογή για τον πολίτη. Ο σχεδιασμός τέτοιων περιβαλλόντων απαιτεί τεχνοκρατική δεινότητα.
Στην Ελλάδα παρατηρείται η ύπαρξη ενός ιστορικού επιτυχίας τέτοιων πολιτικών (για παράδειγμα με την ζώνη οδήγησης) αλλά και μερικής επιτυχίας (πχ: οι Λεωφορειολωρίδες, το κάπνισμα στους εσωτερικούς χώρους, κλπ) και φυσικά και αποτυχίας (για παράδειγμα με την πολεοδομική συμμόρφωση, την προστασία των δασών, την προστασία των παραλιών, κλπ). Δεν είναι, επομένως, ίδιον του Έλληνα η μη συμμόρφωση αλλά όπως οι ξένοι τουρίστες μαθαίνουν ότι μια ανάστροφη στην παραλιακή είναι κοινή τακτική στην Ελλάδα που δεν τιμωρείται έτσι και οι Έλληνες μαθαίνουν ότι στο εξωτερικό δεν πατάμε το δημόσιο γρασίδι ούτε και τρέχουμε σαν φρενοβλαβείς στο δρόμο.
Συμπερασματικά, υπάρχουν παθογένειες στην ελληνική κοινωνία, αλλά δεν είναι αποτέλεσμα κάποιας εγγενούς εθνικής ιδιοσυγκρασίας. Είναι κοινωνικά και θεσμικά φαινόμενα που συναντώνται, σε διαφορετικό βαθμό και αλλού. Ωστόσο, παρά τις διαχρονικές αδυναμίες της, η Ελλάδα παραμένει μια σταθερή δημοκρατία, μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με υψηλό επίπεδο ασφάλειας και ποιότητας ζωής για μεγάλο μέρος του πληθυσμού της.
Αντί επιλόγου αξίζει να ειπωθεί ότι έχουμε κληρονομήσει το εκπληκτικό αγαθό του ελληνικού πολιτισμού ο οποίος έχει μέσα στο DNA του τις οδηγίες για να στηθεί σωστά μια καλή πολιτεία. Δυστυχώς στη σύγχρονη εποχή διαχειριζόμαστε το αγαθό αυτό με την αδεξιότητα τετραπόδου που περιφέρεται μέσα σε πολύτιμο εργαστήριο χωρίς να αντιλαμβάνεται την αξία όσων το περιβάλλουν ή με την απερισκεψία κληρονόμου που θεωρεί δεδομένο έναν ανεκτίμητο θησαυρό τον οποίο νιώθει ότι δεν δημιούργησε ο ίδιος.
Η αξία των κειμένων της διαχρονικής ελληνικής σκέψης έγκειται στο ότι δεν είναι νεκρή γνώση αλλά ζωντανές οδηγίες χρήσης των προγόνων μας για το ποια λάθη να αποφύγουμε και τι να πράξουμε σωστά. Όπως όλα τα κράτη – έθνη που επιτυγχάνουν στηρίζονται στην ιστορική τους μνήμη για να εξελιχθούν έτσι και εμείς πρέπει να σταματήσουμε να περιφερόμαστε ως απλοί φύλακες ενός μουσείου και να γίνουμε ξανά οι αρχιτέκτονες του μέλλοντος μας.
[1] Schadenfreude ή Lieber soll des Nachbarn Kuh sterben als die eigene gesund werden
[2] L’herbe est toujours plus verte chez le voisin
[3] Feather, N.. (2011). Attitudes towards the high achiever: The fall of the Tall Poppy. Australian Journal of Psychology. 41. 239 – 267. 10.1080/00049538908260088.
