Η Ιορδανία βρίσκεται σήμερα μπροστά σε ένα δύσκολο γεωπολιτικό παράδοξο: η θέση της την εκθέτει άμεσα στις περιφερειακές κρίσεις, την ίδια στιγμή που μπορεί να της προσφέρει πρόσβαση σε ένα ευρύτερο σύστημα εμπορικών και ενεργειακών διαδρομών. Το ζητούμενο για το Αμμάν δεν είναι να απομονώσει τη χώρα από την αστάθεια που την περιβάλλει – κάτι που δεν μπορεί να κάνει – αλλά να αυξήσει τη στρατηγική αξία της θέσης της.
Αυτό ήταν ένα από τα μηνύματα που ανέδειξε ο βασιλιάς Αμπντάλα Β΄ στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ. Μιλώντας για τις επιπτώσεις των περιφερειακών συγκρούσεων, συνέδεσε την ανθεκτικότητα της Ιορδανίας με την ενίσχυση εμπορικών, επενδυτικών και εφοδιαστικών δεσμών που μπορούν να εκτείνονται από τον Κόλπο έως τη Μεσόγειο.
Η κατεύθυνση αυτή συναντά πλέον τα συμφέροντα της Ελλάδας και της Κύπρου.
Στις 21 Σεπτεμβρίου, ο Αμπντάλα συναντήθηκε στη Νέα Υόρκη με τον Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκο Χριστοδουλίδη. Στην ατζέντα βρέθηκαν οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, οι διμερείς σχέσεις Ιορδανίας–Κύπρου, η τριμερής συνεργασία Ελλάδας–Κύπρου–Ιορδανίας και η δυνατότητα σύνδεσης του IMEC με το συγκεκριμένο πλαίσιο.
Η συζήτηση έχει ήδη αποκτήσει θεσμικό υπόβαθρο. Στην πέμπτη Σύνοδο Ελλάδας–Κύπρου–Ιορδανίας, στο Αμμάν τον περασμένο Μάιο, οι τρεις χώρες έθεσαν στο ίδιο πλαίσιο το εμπόριο, την ενέργεια, τις επενδύσεις, τις μεταφορές, τα logistics και την ασφάλεια των εμπορικών διαδρομών. Παράλληλα, έθεσαν ως στόχο την ενίσχυση της σύνδεσης της Ανατολικής Μεσογείου με την Ευρώπη και τον αραβικό κόσμο.
Το ενδιαφέρον γίνεται μεγαλύτερο όταν προστεθεί ένας ακόμη κρίκος: η σχέση Ελλάδας και Κύπρου με το Ισραήλ. Η τριμερής συνεργασία έχει αποκτήσει συνέχεια σε τομείς όπως η ενέργεια, η συνδεσιμότητα, η ασφάλεια και οι κρίσιμες υποδομές. Στο ίδιο ευρύτερο περιβάλλον εντάσσεται ο IMEC, ο σχεδιαζόμενος διάδρομος που φιλοδοξεί να συνδέσει την Ινδία με την Ευρώπη μέσω της Μέσης Ανατολής.
Εδώ βρίσκεται η ουσιαστική στρατηγική δυνατότητα για την Ελλάδα. Η Αθήνα και η Λευκωσία αποτελούν κοινούς κρίκους δύο διαφορετικών περιφερειακών δικτύων: της συνεργασίας με το Ισραήλ και εκείνης με την Ιορδανία. Η αξία αυτής της θέσης δεν βρίσκεται στην προσθήκη ενός ακόμη σχήματος. Βρίσκεται στη δυνατότητα να συνδεθούν πρακτικά δίκτυα που μέχρι σήμερα λειτουργούν σε μεγάλο βαθμό παράλληλα.
Ο IMEC μπορεί να αποτελέσει ένα από τα πεδία αυτής της σύνδεσης. Η Ιορδανία δεν είναι επίσημο μέλος του σχεδίου. Η γεωγραφική της θέση, όμως, μπορεί να την καταστήσει χρήσιμο ενδιάμεσο κρίκο σε μια ευρύτερη αλυσίδα που συνδέει τον Κόλπο, τη Μέση Ανατολή, την Ανατολική Μεσόγειο και την ευρωπαϊκή αγορά.
Το εγχείρημα έχει, φυσικά, πολιτικά όρια. Ιορδανία και Ισραήλ διαφωνούν έντονα για το Παλαιστινιακό και τη Γάζα. Η δημιουργία εμπορικών ή ενεργειακών διαδρομών δεν πρόκειται να εξαλείψει αυτές τις διαφορές.
Μπορεί όμως να δημιουργήσει πεδία συνεργασίας εκεί όπου υπάρχουν συγκεκριμένα κοινά συμφέροντα. Οι μεταφορές, η ενέργεια και η προστασία κρίσιμων υποδομών απαιτούν τεχνικούς κανόνες, σταθερές διαδικασίες και συντονισμό. Αυτά μπορούν να λειτουργήσουν ακόμη και όταν οι κυβερνήσεις δεν συμφωνούν σε ευρύτερα πολιτικά ζητήματα.
Για την Ελλάδα, το πρώτο ζητούμενο είναι να αποκτήσει η σχέση με την Ιορδανία μεγαλύτερο οικονομικό και μεταφορικό περιεχόμενο. Η χώρα διαθέτει λιμάνια, ισχυρή ναυτιλιακή παρουσία και πρόσβαση στην ενιαία ευρωπαϊκή αγορά. Η Ιορδανία μπορεί να προσφέρει χερσαία συνέχεια προς τον αραβικό κόσμο.
Η Κύπρος προσθέτει ένα ακόμη πλεονέκτημα: βρίσκεται ήδη σε επαφή με τα δύο αυτά δίκτυα. Αυτό επιτρέπει στην Αθήνα και τη Λευκωσία να λειτουργήσουν ως σημεία σύνδεσης χωρίς να χρειάζεται να δημιουργήσουν μια νέα, πολυμερή αρχιτεκτονική από την αρχή.
Το επόμενο βήμα πρέπει να είναι πρακτικό. Πρώτα χρειάζεται χαρτογράφηση των εμπορευματικών ροών Ελλάδας–Ιορδανίας και επιλογή εκείνων που μπορούν να στηρίξουν πραγματική ζήτηση. Στη συνέχεια απαιτούνται οι αναγκαίες λιμενικές, οδικές και logistics υποδομές. Παράλληλα, χρειάζεται σταθερός μηχανισμός συντονισμού των αρμόδιων φορέων των τριών χωρών. Μόνο πάνω σε αυτή τη βάση έχει νόημα η διερεύνηση συγκεκριμένων σημείων σύνδεσης με υποδομές και διαδρομές του IMEC.
Η λογική είναι συγκεκριμένη: οι εμπορευματικές ροές δημιουργούν ζήτηση, η ζήτηση δικαιολογεί επενδύσεις και οι επενδύσεις δημιουργούν τις προϋποθέσεις για μια βιώσιμη διαδρομή. Η διεθνής διασύνδεση δεν μπορεί να προηγηθεί αυτής της αλυσίδας.
Η Σύνοδος στην Ελλάδα το 2027 μπορεί να αποτελέσει το πρώτο πραγματικό τεστ. Το ζητούμενο δεν θα είναι μια ακόμη πολιτική διακήρυξη, αλλά αν μέχρι τότε θα υπάρχουν συγκεκριμένα έργα, χρηματοδότηση, φορείς υλοποίησης και σαφή χρονοδιαγράμματα.
Η Τουρκία προσφέρει ένα χρήσιμο παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μια γεωγραφική θέση μπορεί να αποκτήσει οικονομικό και στρατηγικό βάρος όταν συνδεθεί με εμπορικές και ενεργειακές ροές. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να αντιγράψει το τουρκικό μοντέλο. Διαθέτει διαφορετικά πλεονεκτήματα: την ευρωπαϊκή της θέση, τη ναυτιλιακή της ισχύ και την πρόσβαση στην Ανατολική Μεσόγειο.
Το ζητούμενο για την Αθήνα είναι να μετατρέψει αυτά τα πλεονεκτήματα σε πραγματικές συνδέσεις. Η συνεργασία με την Ιορδανία μπορεί να ανοίξει έναν σταθερότερο δίαυλο προς τη Μέση Ανατολή. Οι παράλληλες σχέσεις με την Κύπρο και το Ισραήλ μπορούν να προσθέσουν διαφορετικές υποδομές, αγορές και διαδρομές στο ίδιο γεωοικονομικό πλέγμα.
Η γεωπολιτική αξία μιας χώρας δεν μετριέται μόνο από τη θέση της στον χάρτη. Μετριέται και από το πόσες επιλογές μπορεί να δημιουργήσει γύρω από αυτή τη θέση. Για την Ελλάδα, η πραγματική ευκαιρία βρίσκεται ακριβώς εκεί: να μετατρέψει τη γεωγραφία από σταθερό δεδομένο σε δίκτυο συνδέσεων, συμφερόντων και ροών. Τότε η θέση στον χάρτη παύει να είναι απλώς πλεονέκτημα και γίνεται εργαλείο ισχύος.
