«Δοκεῖ δ᾽ οὐχ ἧττον εὖ τὸν καιρὸν ὁ Θεμιστοκλῆς ἢ τὸν τόπον συνιδὼν καὶ φυλάξας, μὴ πρότερον ἀντιπρῴρους καταστῆσαι ταῖς βαρβαρικαῖς τὰς τριήρεις, ἢ τὴν εἰωθυῖαν ὥραν παραγενέσθαι, τὸ πνεῦμα λαμπρὸν ἐκ πελάγους αἰεὶ καὶ κῦμα διὰ τῶν στενῶν κατάγουσαν».
«Φαίνεται ότι ο Θεμιστοκλής διέκρινε εξίσου σωστά τον κατάλληλο χρόνο και τον κατάλληλο τόπο και φρόντισε να μην παρατάξει τις τριήρεις απέναντι στα εχθρικά πλοία πριν έρθει η συνηθισμένη ώρα, που έφερνε πάντα από το πέλαγος δυνατό άνεμο και κύματα μέσα στα στενά».
Πλούταρχος, Βίος Θεμιστοκλέους, 14.2
*
Πριν από περίπου 2.500 χρόνια, στα στενά της Σαλαμίνας, μια θαλάσσια αύρα έπαιξε τον ρόλο της σε μια από τις σημαντικότερες ναυμαχίες της Ιστορίας. Ο Θεμιστοκλής, σύμφωνα με τον Πλούταρχο, γνώριζε το φυσικό αυτό φαινόμενο, που παρατηρείται ακόμη και σήμερα, και περίμενε την κατάλληλη ώρα για να αντιμετωπίσει τα περσικά πλοία, περισσότερο ευάλωτα στον κυματισμό λόγω των ψηλότερων κατασκευών τους.
Εικοσιπέντε αιώνες αργότερα, τα «ήρεμα νερά» του Αιγαίου, όπως περιγράφεται συχνά το κλίμα στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, απέκτησαν και λίγο αεράκι. «Τα νερά στο Αιγαίο έχουν ένα αεράκι, έναν ελαφρύ κυματισμό, αλλά αυτό συμβαίνει», δήλωσε ο Κυριάκος Μητσοτάκης, υπερασπιζόμενος τον διάλογο με την Άγκυρα.
Δύο ημέρες νωρίτερα, ο Μάρκο Ρούμπιο, μιλώντας από την Πνύκα με φόντο την Ακρόπολη, ξεκίνησε την ομιλία του από το 480 π.Χ., όταν οι στρατιές του Ξέρξη εισέβαλαν στην Αθήνα, λεηλάτησαν τους ναούς, πυρπόλησαν τα ιερά και ισοπέδωσαν την Ακρόπολη. Μίλησε για τους Αθηναίους που κατέφυγαν με πλοία σε ένα κοντινό νησί, τη Σαλαμίνα, αλλά και για εκείνους που παρέμειναν και αντιστάθηκαν μέχρι τέλους. Από τα ερείπια της καταστροφής υψώθηκε αργότερα, επί Περικλή, ο Παρθενώνας.
Η ελληνική νίκη στη Σαλαμίνα είχε συμβάλει στην αποτροπή της περσικής κατάκτησης, ανοίγοντας τον δρόμο για τον Χρυσό Αιώνα της Αθήνας, με την άνθηση της δημοκρατίας, της φιλοσοφίας, του θεάτρου και των τεχνών που επηρέασαν τον δυτικό πολιτισμό.
«Η Αθήνα μάς έδωσε τη δημοκρατία. Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης μάς έδωσαν τη δυτική φιλοσοφία», τόνισε ο Ρούμπιο. «Το να γνωρίζουμε εκείνους σημαίνει να γνωρίζουμε τον εαυτό μας». Επικαλέστηκε μάλιστα τον Πλούταρχο, που περιέγραψε τον άνεμο της Σαλαμίνας, ως τον συγγραφέα με τις περισσότερες αναφορές στα Federalist Papers, τα κείμενα που υπερασπίστηκαν το αμερικανικό Σύνταγμα.
Σήμερα, στο ίδιο Αιγαίο, η Τουρκία προωθεί τη «Γαλάζια Πατρίδα», αμφισβητώντας ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα. Οι κινήσεις για τη θεσμική κατοχύρωσή της και οι τουρκικές αντιρρήσεις για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου δείχνουν ότι οι διεκδικήσεις της Άγκυρας έχουν πρακτικές συνέπειες. Πόσο «ήρεμα» μπορούν να θεωρούνται τα νερά όταν ακόμη και η πόντιση ενός ηλεκτρικού καλωδίου συναντά τέτοια εμπόδια;
Ο αείμνηστος Ροβήρος Μανθούλης, στο κείμενό του για τη HuffPost «Η γεωγραφία του Αιγαίου από τον Αισχύλο», μας θύμιζε πώς η Κλυταιμνήστρα, στον Αγαμέμνονα, περιγράφει τη διαδρομή της φλόγας που μεταφέρει την είδηση της πτώσης της Τροίας: από την Ίδη στη Λήμνο, στον Άθω, στην Εύβοια και μέχρι την Πελοπόννησο. Ένας χάρτης του Αιγαίου μέσα από την αρχαία ελληνική γραμματεία, μια μαρτυρία της ιστορικής και πολιτισμικής ελληνικότητάς του, πολύ πριν από τη «Γαλάζια Πατρίδα».
Το ιστορικό αυτό βάθος δεν υποκαθιστά το διεθνές δίκαιο, πάνω στο οποίο στηρίζονται η ελληνική κυριαρχία και τα κυριαρχικά δικαιώματα. Ο διάλογος με την Τουρκία είναι αναγκαίος, αλλά έχει όρια. Η προάσπισή τους δεν αποτελεί αντικείμενο συναλλαγής. Είναι χρέος απέναντι σε όσα παραλάβαμε και οφείλουμε να παραδώσουμε.
Οι συμμαχίες, ιδιαίτερα με τις Ηνωμένες Πολιτείες, έχουν μεγάλη σημασία. Ο σεβασμός, όμως, των άλλων, συμμάχων και αντιπάλων, αρχίζει από τον σεβασμό που δείχνει μια χώρα στον εαυτό της και στα δικαιώματά της.
Ο ίδιος ο Μάρκο Ρούμπιο, που από την Πνύκα επικαλέστηκε την κληρονομιά των αρχαίων Ελλήνων για να αναδείξει, ασφαλώς, και τη δική του αντίληψη για την ισχύ και τα εθνικά συμφέροντα, υπενθύμισε:
«Παρά τα υψηλά ιδανικά τους, οι αρχαίοι Έλληνες δεν ήταν αφελείς. Κατανοούσαν ότι τα έθνη έχουν συμφέροντα. Κατανοούσαν ότι η άσκηση της κρατικής πολιτικής απαιτεί σύνεση και διπλωματία, αλλά και την ικανότητα χρήσης ισχύος όταν η σύνεση και η διπλωματία αποτυγχάνουν».
Και συνέχισε:
«Κατανοούσαν ότι η ισχύς δεν απαιτεί μόνο να διαθέτεις τα μέσα για να υπερασπιστείς τον εαυτό σου, αλλά και να θεωρείται αξιόπιστη η πρόθεσή σου να τα χρησιμοποιήσεις».
Ο Θεμιστοκλής δεν μπορούσε να σταματήσει τον άνεμο στα στενά της Σαλαμίνας. Ήξερε, όμως, πώς να τον αξιοποιήσει. Εικοσιπέντε αιώνες αργότερα, το ζητούμενο για την ελληνική εξωτερική πολιτική δεν είναι να μη φυσά ποτέ στο Αιγαίο. Είναι να γνωρίζει πώς θα κινηθεί όταν φυσήξει.
