Γράφειο ο Κωνσταντίνος Αλεξάκης, Αντιστράτηγος ε.α. -Επίτιμος Διοικητής Διακλαδικής Διοίκησης Ειδικών Επιχειρήσεων (ΔΔΕΕ) – Διατελέσας Σύμβουλος Ειδικών Επιχειρήσεων του Διοικητή της Συμμαχικής Διακλαδικής Διοίκησης Νάπολης (COM JFC Naples) M.A. in Strategic Security Studies, National Defense University (NDU–CISA
*
Σε προηγούμενα κείμενα αυτής της στήλης υποστηρίχθηκε ότι το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου (GSI) θα κριθεί δύο φορές: στη θάλασσα και στην περιγραφή της επόμενης μέρας. Η πρώτη δοκιμή δίνει θετικά στοιχεία. Η δεύτερη, που έχει ήδη ανοίξει, είναι πιο σύνθετη.
Η δημόσια συζήτηση κινείται ανάμεσα σε δύο άκρα. Για τους μεν, η γαλλική διακοίνωση σημαίνει εκχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων. Για τους δε, όλα έγιναν σωστά και το έργο θα προχωρήσει απρόσκοπτα. Καμία από τις δύο εκδοχές δεν περιγράφει την πραγματικότητα. Από τα διαθέσιμα στοιχεία δεν τεκμηριώνεται εκχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων: οι έρευνες γίνονται με ελληνική και κυπριακή άδεια, και μια ενημέρωση από τρίτο κράτος δεν μεταβάλλει το διεθνές δίκαιο. Δεν είναι όμως όλα τακτοποιημένα: η Τουρκία προσπαθεί να παρουσιάσει την πρόοδο του έργου ως δική της συναίνεση, και η προσπάθεια αυτή δεν έχει ακόμη απαντηθεί με την ίδια σαφήνεια από όλους τους εμπλεκόμενους.
Τι έγινε στη θάλασσα
Στις 6 Νοεμβρίου, το υπουργείο Εξωτερικών ολοκλήρωσε την αδειοδότηση των ερευνών, και ο σταθμός του Ηρακλείου εξέδωσε τη NAVTEX. Η Κύπρος εξέδωσε τη δική της. Το Abeille Marengo απέπλευσε από το Ηράκλειο στις 10 Νοεμβρίου.
Δύο μέρες αργότερα, ανοιχτά της Καρπάθου, τουρκική φρεγάτα κάλεσε το πλοίο μέσω ασυρμάτου: «πλέετε σε δική μας υφαλοκρηπίδα, μπορείτε να συνεχίσετε». Η φρεγάτα «Λήμνος» απάντησε ότι το πλοίο βρίσκεται σε ελληνική υφαλοκρηπίδα και ερευνά βάσει της ελληνικής NAVTEX. Οι εργασίες συνεχίστηκαν κανονικά, με αξιωματικό του Πολεμικού Ναυτικού επί του πλοίου. Αυτά είναι συγκεκριμένα θετικά βήματα, και πρέπει να καταγράφονται ως τέτοια.
Δεν σημαίνουν όμως γενική αποκλιμάκωση: την ίδια μέρα, οπλισμένα τουρκικά F-16 ενεπλάκησαν με ελληνικά μαχητικά στο βορειοανατολικό Αιγαίο, χωρίς τεκμηριωμένη σύνδεση με τις έρευνες.
Από το «δεν συναινούμε» στο «με τη συναίνεσή μας»
Η πιο ενδιαφέρουσα εξέλιξη δεν έγινε στη θάλασσα, αλλά στις τουρκικές ανακοινώσεις. Στις 6 Νοεμβρίου, η τουρκική αντι-NAVTEX δήλωνε ότι οι τουρκικές αρχές δεν είχαν δώσει συναίνεση και ζητούσε οι εργασίες να «συντονιστούν» μαζί τους. Τέσσερις μέρες αργότερα, τρεις ώρες μετά τον απόπλου, νέα τουρκική NAVTEX ανέφερε ότι οι έρευνες γίνονται σε διαδρομές «συντονισμένες» με τις τουρκικές αρχές και «με τη συναίνεσή» τους. Κατά τουρκικές πηγές, η Άγκυρα έστειλε και ρηματική διακοίνωση στη Γαλλία, για να «γνωστοποιήσει» αυτή τη συναίνεση. Η Αθήνα χαρακτήρισε την τουρκική αναγγελία άκυρη και ανίσχυρη, και η Κύπρος απάντησε με δική της αντι-NAVTEX.
Η τουρκική αξίωση δεν άλλαξε. Άλλαξε η διατύπωσή της. Η νέα αναγγελία επιτρέπει στην Άγκυρα να παρουσιάζει τη συνέχιση των εργασιών ως εφαρμογή δικής της συναίνεσης, χωρίς να χρειάζεται να τις διακόψει. Και το «μπορείτε να συνεχίσετε» της φρεγάτας δεν ήταν απλή ευγένεια: η ίδια αξίωση διατυπώθηκε και στη θάλασσα, την ώρα που οι εργασίες συνεχίζονταν με ελληνική άδεια. Η Άγκυρα δεν χρειάζεται να σταματήσει το καλώδιο. Της αρκεί να φαίνεται ότι το επέτρεψε.
Η αλλαγή μπορεί όμως να διαβαστεί και ως προσαρμογή: όταν ένα «κουμπί» κοστίζει, η πίεση μεταφέρεται σε πεδίο χαμηλότερου κόστους. Η τουρκική αναγγελία, επομένως, δεν αποδεικνύει ελληνική αποτυχία. Μπορεί να δείχνει ότι οι ελληνικές κινήσεις παράγουν αποτέλεσμα, και ότι η Άγκυρα μεταφέρει την προσπάθειά της από τη θάλασσα στις ανακοινώσεις.
Η γαλλική διακοίνωση
Η ελληνική θέση διατυπώθηκε δημόσια: ήδη από τις 8 Νοεμβρίου, ο πρωθυπουργός τόνισε ότι Ελλάδα και Κύπρος είναι οι χώρες που αδειοδοτούν τις εργασίες. Για τη γαλλική ρηματική διακοίνωση προς την Άγκυρα, σύμφωνα με όσα μετέδωσε το Star, πρόκειται για σύντομο κείμενο, που σημειώνει ότι δεν συνιστά θέση σε νομικά ζητήματα και ότι η ενημέρωση γίνεται «χωρίς υποχρέωση, για λόγους αβροφροσύνης».
Στην ενημέρωση των πολιτικών αρχηγών, στις 14 Νοεμβρίου, ο υπουργός Εξωτερικών επιβεβαίωσε την ουσία: η διακοίνωση στάλθηκε σε Τουρκία και Αίγυπτο για λόγους αβροφροσύνης και δεν περιείχε αίτημα άδειας. Αιτήματα αδειοδότησης υποβλήθηκαν μόνο σε Αθήνα και Λευκωσία. Πρόκειται, επομένως, για ενημέρωση από το κράτος της σημαίας, με αναφορά στην ελληνική NAVTEX.
Το ερώτημα δεν είναι αν η Γαλλία έπρεπε να ενημερώσει. Είναι αν η ενημέρωση διατυπώθηκε και διαχειρίστηκε έτσι ώστε να μην μπορεί να παρουσιαστεί ως αίτημα. Εδώ, δύο πράγματα έπρεπε να γίνουν διαφορετικά. Πρώτον, το περιεχόμενο έπρεπε να αποσαφηνιστεί νωρίτερα και επίσημα, όχι από διαρροές. Για μέρες, το κενό το γέμισαν φήμες, κατηγορίες για «προδοσία» και η τουρκική εκδοχή ότι οι Γάλλοι «ζήτησαν άδεια». Δεύτερον, η αναφορά σε «διαφιλονικούμενες περιοχές», αν το κείμενο είναι αυτό, δεν βοηθά. Είναι η διατύπωση που θέλει να ακούει η Άγκυρα, και την επικαλείται σε κάθε ευκαιρία. Μια ενημέρωση από αβροφροσύνη χρειάζεται εξίσου προσεκτικές λέξεις.
Ο μηχανισμός, στην πράξη
Τίποτα από αυτά δεν είναι καινούργιο. Η στρατηγική της «Γαλάζιας Πατρίδας» δανείζεται το λεξιλόγιο του διεθνούς δικαίου, ενώ αμφισβητεί τους κανόνες του όπου δεν τη συμφέρουν: η Τουρκία δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας και προβάλλει αξιώσεις που παρακάμπτουν τα δικαιώματα ελληνικών νησιών σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ. Χρησιμοποιεί όμως τους όρους της, «υφαλοκρηπίδα», «συναίνεση», «συντονισμός», για να χτίσει αρχείο. Κάθε αναγγελία καταγράφεται, και κάθε καταγραφή επικαλείται αργότερα ως προηγούμενο. Η τουρκική αντι-NAVTEX της 6ης Νοεμβρίου δεν αναγγέλλει δική της δραστηριότητα· χρησιμοποιείται για να καταγράψει αξίωση δικαιοδοσίας πάνω στις αναγγελθείσες εργασίες. Και η νέα τουρκική NAVTEX είναι διατυπωμένη όπως ακριβώς θα τη διατύπωνε ένα παράκτιο κράτος. Δεν διεκδικεί απλώς δικαιοδοσία· παρουσιάζει στα κείμενά της τη δικαιοδοσία ως ήδη ασκούμενη, ώστε να μπορεί να την επικαλείται αύριο.
Η επανάληψη αυτών των όρων δεν δημιουργεί αυτομάτως δικαιώματα. Μπορεί όμως να επηρεάσει τις αντιλήψεις τρίτων και, αν μεταφραστεί σε αποφάσεις, να περιορίσει τις επιλογές για επόμενες δραστηριότητες. Και μια αντίληψη που έχει παγιωθεί δεν αναστρέφεται αυτομάτως με μια νομική απόρριψη. Γι’ αυτό έχει σημασία αν η «τουρκική συναίνεση» καταγράφεται ως ισχυρισμός της Άγκυρας ή υιοθετείται ως δεδομένο.
Η κυκλοφορία της διατύπωσης «αίτημα άδειας» στον ελληνικό δημόσιο διάλογο δείχνει πόσο εύκολα διαχέεται αυτή η ερμηνεία. Δεν αποδεικνύει όμως ούτε το περιεχόμενο της διακοίνωσης ούτε την αποδοχή της τουρκικής αξίωσης από τρίτους. Μέχρι στιγμής καταγράφεται η τουρκική προσπάθεια να επιβληθεί αυτή η περιγραφή. Η αποδοχή της από τρίτους παραμένει αντικείμενο ελέγχου.
Η πλάστιγγα και οι ρωγμές
Η διεθνής εικόνα σήμερα δεν είναι δυσμενής. Την επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Λιβύη την επέκρινε η Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ Αίγυπτος, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και Μπαχρέιν στήριξαν δημόσια την ελληνική θέση στον ΟΗΕ. Η Ουάσιγκτον τη χαρακτήρισε «μη βοηθητική και προκλητική». Η ελληνική διπλωματία παρακολουθεί στενά τις ισορροπίες, και η πλάστιγγα σήμερα γέρνει προς την ελληνική πλευρά.
Οι ισορροπίες όμως δεν είναι δεδομένες. Δοκιμάζονται από μια συνεχή και σχεδιασμένη τουρκική προσπάθεια να διαμορφώσει την περιγραφή, με κάθε NAVTEX, κάθε διακοίνωση και κάθε μήνυμα στη θάλασσα. Ένα ζήτημα μπορεί να εξελίσσεται με θετικό πρόσημο και, ταυτόχρονα, να ανοίγει ρωγμές.
Η τουρκική μέθοδος έχει όμως και τα δικά της τρωτά. Στηρίζεται σε τρεις υποθέσεις: ότι ο χρόνος δουλεύει υπέρ της Άγκυρας, ότι οι τρίτοι δεν θα ξεχωρίσουν τη νομική πραγματικότητα από τη συσσωρευμένη εικόνα, και ότι η απάντηση της άλλης πλευράς θα μένει κατακερματισμένη ανά επεισόδιο. Εκεί ακριβώς μπορεί να κινηθεί η Ελλάδα, ώστε οι ρωγμές στη δική της θέση να εντοπίζονται και να κλείνουν όσο είναι ακόμη μικρές.
Τι χρειάζεται τώρα
Τρεις προτεραιότητες, που δεν προϋποθέτουν στρατιωτική κλιμάκωση.
Πρώτον, κοινή και σταθερή διατύπωση από Ελλάδα, Κύπρο, Γαλλία και Ευρωπαϊκή Ένωση: οι έρευνες γίνονται αποκλειστικά με ελληνική και κυπριακή άδεια. Χρειάζεται να το πουν δημόσια και το Παρίσι και οι Βρυξέλλες, πριν τα διεθνή μέσα γράψουν «έρευνες με τουρκική συναίνεση», αντί για «έρευνες που η Τουρκία ισχυρίζεται ότι ενέκρινε». Ο συντονισμός Αθήνας, Λευκωσίας και Παρισιού, και το επόμενο Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων της ΕΕ, είναι η ευκαιρία να γίνει αυτή η διατύπωση κοινή και δημόσια.
Δεύτερον, διαφάνεια όπου είναι δυνατή. Η ουσία της γαλλικής ενημέρωσης είναι πλέον γνωστή, έστω με καθυστέρηση. Εκκρεμούν οι ακριβείς λέξεις, και αυτές είναι που μετρούν: αν το κείμενο μιλά για «διαφιλονικούμενες περιοχές», αυτή τη φράση θα επικαλείται η Άγκυρα. Η δημοσιοποίηση του κειμένου, ή τουλάχιστον των κρίσιμων διατυπώσεών του, θα περιόριζε τον χώρο για αντικρουόμενες ερμηνείες, στο εξωτερικό και στο εσωτερικό.
Τρίτον, προετοιμασία για το επόμενο στάδιο. Οι έρευνες είναι το πρώτο βήμα. Θα ακολουθήσουν η πόντιση και, αργότερα, άλλα έργα στην ίδια θάλασσα. Και όσο μια τέτοια αναγγελία μπορεί να παρουσιάζεται στο εσωτερικό της Τουρκίας ως επιτυχία, υπάρχει ισχυρό κίνητρο να επαναληφθεί.
Το κριτήριο
Γιατί μετράει αυτό στην πράξη; Αν επικρατήσει η περιγραφή «με τουρκική συναίνεση», το σημερινό έργο μπορεί να ολοκληρωθεί κανονικά. Το κόστος θα φανεί στα επόμενα, όπως η πόντιση ή ένα νέο καλώδιο. Εταιρείες, χρηματοδότες ή τρίτα κράτη μπορεί να θεωρήσουν φρόνιμη μια προηγούμενη συνεννόηση με την Άγκυρα, ακόμη και χωρίς να αποδέχονται τις νομικές αξιώσεις της. Έτσι, μια αμφισβητούμενη απαίτηση μπορεί να αποκτήσει πρακτική επιρροή στις αποφάσεις τους. Η συναίνεση δεν θα έχει γίνει δικαίωμα· θα έχει γίνει πρακτική.
Και η πρακτική μπορεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα. Σε μια μελλοντική συζήτηση για οριοθέτηση, η Τουρκία θα μπορεί να παρουσιάζει τη σειρά των «συναινέσεων» ως απόδειξη ότι ήδη ασκεί δικαιοδοσία, για να αποκτήσει πρόσθετη διαπραγματευτική ισχύ. Αυτό δεν αλλάζει τη νομική βάση της οριοθέτησης· μπορεί όμως να βαρύνει πολιτικά. Τότε η Άγκυρα δεν θα χρειάζεται να εμποδίσει κανένα έργο. Θα της αρκεί να ζητείται η γνώμη της.
Με απλά λόγια: από όσα είναι γνωστά, δεν τεκμηριώνεται εκχώρηση δικαιωμάτων. Η περιγραφή όμως δεν έχει ακόμη κερδηθεί: η διεθνής αποδοχή της ελληνικής εκδοχής παραμένει ζητούμενο.
Λόγια, πράξεις και συμμαχίες πρέπει να κινούνται στο ίδιο μήκος κύματος, για να ορίζει την περιγραφή η Ελλάδα και όχι η Τουρκία. Αυτή την εβδομάδα, οι πράξεις ήταν σωστές, και η ελληνική θέση διατυπώθηκε δημόσια. Παρέμειναν όμως ανεπαρκώς αποσαφηνισμένα το ακριβές κείμενο της γαλλικής ενημέρωσης και η κοινή δημόσια θέση των εταίρων. Το ζητούμενο είναι να ολοκληρωθούν οι εργασίες, και να είναι σαφές σε όλους ότι προχώρησαν με αποφάσεις της Ελλάδας και της Κύπρου, χωρίς η τουρκική συναίνεση να γίνει αποδεκτή προϋπόθεση.,