Γράφει ο Αντιστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Αλεξάκης, Επίτιμος Διοικητής Διακλαδικής Διοίκησης Ειδικών Επιχειρήσεων (ΔΔΕΕ) – Διατελέσας Σύμβουλος Ειδικών Επιχειρήσεων του Διοικητή της Συμμαχικής Διακλαδικής Διοίκησης Νάπολης (COM JFC Naples) – M.A. in Strategic Security Studies, National Defense University (NDU–CISA), Washington DC
*
Ο ναύαρχος ε.α. Τζιχάτ Γιαϊτζί (Cihat Yaycı) μίλησε στα μέσα Σεπτεμβρίου στο κανάλι GZT στο YouTube (βίντεο), με κεντρικό θέμα την τουρκική υποβρυχιακή παρουσία στο Καστελλόριζο. Μεταξύ άλλων έθεσε και τις εξής παραμέτρους.
1. Επικαλέστηκε τις Νήσους της Μάγχης ως προηγούμενο περιορισμένης επήρειας νησιών που βρίσκονται κοντά σε ξένη ακτή.
2. Επικαλέστηκε το Σβάλμπαρντ ως απόδειξη ότι τα αποστρατιωτικοποιημένα καθεστώτα εφαρμόζονται διεθνώς.
3. Είπε ότι οι NAVTEX χρησιμοποιούνταν για να καταγράφεται επίσημα κάθε προσέγγιση ελληνικών πλοίων σε νησιά που η Άγκυρα θεωρεί αποστρατιωτικοποιημένα.
4. Υποστήριξε ότι τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου επιβιώνουν χάρη στον Τούρκο τουρίστα και
5. ότι Ελλάδα και Κύπρος δεν έχουν δική τους ισχύ και στηρίζονται σε ΗΠΑ και Ισραήλ.
6. κατέταξε την Τουρκία στην πρώτη κατηγορία των στρατιωτικών δυνάμεων. Επίσημη απομαγνητοφώνηση δεν υπάρχει, γι’ αυτό οι θέσεις του αποδίδονται εδώ σε παράφραση.
Ο Γιαϊτζί δεν είναι τυχαίος συνομιλητής. Ως επιτελάρχης του τουρκικού Ναυτικού υπήρξε από τους βασικούς αρχιτέκτονες του τουρκολιβυκού μνημονίου του 2019. Ήταν επίσης εκείνος που έδωσε στη «Γαλάζια Πατρίδα» νομική και χαρτογραφική μορφή.
Οι νομικές απαντήσεις στα επιχειρήματά του υπάρχουν και ανήκουν στους ειδικούς. Αξίζει όμως να προσέξει κανείς κάτι που συνήθως περνά απαρατήρητο. Ο Γιαϊτζί δεν λέει ότι το διεθνές δίκαιο δεν ισχύει. Επικαλείται αποφάσεις διαιτησίας, διεθνή καθεστώτα και ναυτιλιακά αρχεία. Μιλά τη γλώσσα του δικαίου. Και ακριβώς εκεί βρίσκεται ο κίνδυνος.
Πώς διαβάζεται ένα αφήγημα
Οι Ντέιβιντ Ούκο (David Ucko) και Τόμας Μαρκς (Thomas Marks), στο πλαίσιο ανάλυσης που ανέπτυξαν στο National Defense University για τον μη συμβατικό πόλεμο (Crafting Strategy for Irregular Warfare, NDU Press, 2022), προτείνουν μια απλή μέθοδο. Κάθε αφήγημα που επιδιώκει να κινητοποιήσει ή να πείσει στηρίζεται σε τρία σκέλη. Το διαγνωστικό λέει τι είναι λάθος και ποιος φταίει. Το προγνωστικό λέει ποια είναι η λύση και γιατί είναι αναγκαία. Το παρωθητικό λέει γιατί αξίζει να τη στηρίξει κανείς. Και έπειτα μετράει κάτι ακόμη: σε ποιον απευθύνεται και αν πιάνει.
Εφαρμοσμένη στη συνέντευξη, η μέθοδος δίνει καθαρή εικόνα. Αυτή η εφαρμογή είναι δική μου, όχι των συγγραφέων.
Το διαγνωστικό σκέλος παρουσιάζει τα νησιά ως εργαλεία περικύκλωσης. Μικρά νησιά δίπλα στην τουρκική ακτή στερούν από την Τουρκία τη θάλασσά της, επειδή ένας γείτονας χωρίς δική του ισχύ στηρίζεται σε ξένους προστάτες και ζει, στην ουσία, από τον Τούρκο επισκέπτη.
Το προγνωστικό σκέλος παρουσιάζει τη λύση ως αποκατάσταση: ό,τι ισχύει αλλού, στη Μάγχη ή στο Σβάλμπαρντ, να ισχύσει και εδώ, δηλαδή περιορισμένη επήρεια των νησιών και αποστρατιωτικοποίηση.
Το παρωθητικό σκέλος προβάλλει μια Τουρκία πρώτης κατηγορίας, παρούσα από τη Λιβύη μέχρι τα ύδατα του Καστελλόριζου.
Πώς ένα αφήγημα αλλάζει τη θέση του δικαίου χωρίς να αλλάξει τους κανόνες του
Οι ίδιοι συγγραφείς περιγράφουν ένα συμπέρασμα που, κατά την ανάλυσή τους, έβγαλε η Ρωσία μετά την επέμβαση στο Κόσοβο το 1999. Το διεθνές δίκαιο μπορεί να παρακάμπτεται χωρίς κόστος, αρκεί η πράξη να ντύνεται με αφήγημα που φαίνεται εύλογο. Και σημειώνουν πότε αυτό λειτουργεί καλύτερα: όταν υπάρχει ένας πυρήνας αλήθειας και το επιχείρημα είναι τουλάχιστον συζητήσιμο. Τότε η διεθνής κοινότητα διχάζεται και η αμφισβητούμενη πράξη τυλίγεται σε μια ομίχλη νομιμοποίησης.
Δεν πρόκειται για μεμονωμένη περίπτωση. Οι ίδιοι συγγραφείς σημειώνουν ότι ο κινεζικός στρατός ενέταξε ήδη από το 2003 στις κατευθυντήριες γραμμές του, δίπλα στον ψυχολογικό πόλεμο και τον πόλεμο της κοινής γνώμης, και τον «νομικό πόλεμο». Το δίκαιο αντιμετωπίζεται εκεί θεσμικά ως πεδίο αντιπαράθεσης και όχι μόνο ως κανόνας. Στη συνέντευξη του Γιαϊτζί, και αυτή είναι δική μου παρατήρηση, εμφανίζονται και τα τρία μαζί. Υπάρχει το νομικό επιχείρημα με τη Μάγχη και το Σβάλμπαρντ. Υπάρχει η ψυχολογική εικόνα ενός γείτονα χωρίς δική του ισχύ. Και υπάρχει η κοινή γνώμη, μέσα από ένα κανάλι YouTube που μιλά απευθείας στους ακολούθους του.
Αυτός είναι ο μηχανισμός, βήμα βήμα. Αυτό που οι συγγραφείς ονομάζουν πυρήνα αλήθειας υπάρχει: η υπόθεση της Μάγχης είναι πραγματική, και στη διεθνή νομολογία η επήρεια νησιών κατά την οριοθέτηση έχει πράγματι περιοριστεί σε ορισμένες περιπτώσεις. Αυτό δεν κάνει την αξίωση βάσιμη. Σημαίνει μόνο ότι υπάρχει κάτι πραγματικό πάνω στο οποίο μπορεί να στηριχθεί μια παραπλανητική εικόνα. Ο Γιαϊτζί δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι το προηγούμενο εφαρμόζεται στο Αιγαίο. Του αρκεί να το κάνει να φαίνεται σχετικό.
Ένα δικαστήριο εξετάζει ολόκληρο τον φάκελο. Ένας τρίτος παρατηρητής, όμως, δηλαδή ένας βουλευτής σε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα ή ένας δημοσιογράφος στην άλλη άκρη του κόσμου, δεν εξετάζει φάκελο. Κρατά μια εικόνα: δύο κράτη, δύο νομικές θέσεις, μια διαφορά.
Το διεθνές δίκαιο μπορεί να στερήσει από ένα τετελεσμένο τη νομιμοποίησή του. Ένα αφήγημα όμως μπορεί να χτίσει τετελεσμένα στην αντίληψη, και εκεί δεν υπάρχει δικαστήριο να τα ακυρώσει.
Από εκείνη τη στιγμή οι κανόνες δεν έχουν αλλάξει. Έχει όμως μετακινηθεί η θέση τους. Από κριτής της διαφοράς, το δίκαιο εμφανίζεται ως επιχείρημα της μίας πλευράς, απέναντι στο επιχείρημα της άλλης. Και ό,τι φαίνεται ως ισοπαλία επιχειρημάτων οδηγεί φυσικά στην ιδέα ότι η λύση βρίσκεται κάπου στη μέση.
Γιατί η απάντηση σημείο προς σημείο είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί από μόνη της
Η νομική αντίκρουση κάθε επιχειρήματος είναι απαραίτητη: χωρίς αυτήν, η ελληνική θέση δεν θα είχε πάνω σε τι να στηριχθεί. Το ζήτημα είναι τι συμβαίνει όταν αυτή είναι η μόνη απάντηση. Οι Ούκο και Μαρκς επισημαίνουν ότι η μετωπική αμφισβήτηση μιας κοσμοαντίληψης συχνά προκαλεί αμυντική αντίδραση και την οχυρώνει αντί να την κλονίσει. Στο τουρκικό εσωτερικό κοινό, κάθε ελληνική αντίκρουση επιβεβαιώνει ότι υπάρχει αντίπαλος. Υπάρχει και κάτι λεπτότερο. Όταν η απάντηση δίνεται μόνο μέσα στους όρους που έθεσε ο Γιαϊτζί, δηλαδή πόση επήρεια δικαιούνται τα νησιά, αποδέχεται σιωπηρά ότι αυτό είναι το ερώτημα.
Αυτό που προτείνουν οι συγγραφείς ως πρόσθετο επίπεδο είναι να αναζητηθούν οι ρωγμές ανάμεσα στα τρία σκέλη του αφηγήματος. Εκεί ένα αφήγημα είναι πιο αδύναμο από όσο στα επιμέρους επιχειρήματά του. Στη συνέντευξη υπάρχουν τουλάχιστον δύο τέτοιες ρωγμές.
Η πρώτη ρωγμή είναι ανάμεσα στο αποτέλεσμα και τη διαδρομή. Η υπόθεση της Μάγχης κρίθηκε το 1977 από διαιτητικό δικαστήριο, στο οποίο Βρετανία και Γαλλία είχαν υποβάλει τη διαφορά τους με κοινή συμφωνία. Η Άγκυρα επικαλείται το αποτέλεσμα αυτής της διαδρομής. Η ίδια όμως δεν έχει δεχθεί μέχρι σήμερα να υποβάλει την οριοθέτηση στο Αιγαίο σε δικαστική κρίση χωρίς να τη συνδέσει με ένα ευρύτερο πακέτο ζητημάτων. Για τον τρίτο παρατηρητή αυτή η απόσταση ανάμεσα στο προηγούμενο που επικαλείται και στη διαδικασία που ακολουθεί είναι πιο κατανοητή από οποιαδήποτε τεχνική ανάλυση της νομολογίας.
Η δεύτερη ρωγμή είναι ανάμεσα στο θύμα και τη δύναμη. Το ένα σκέλος του αφηγήματος παρουσιάζει την Τουρκία ως αδικημένη από τη γεωγραφία, μια χώρα εγκλωβισμένη στις ακτές της που ζητά δίκαιη λύση. Το άλλο την παρουσιάζει ως δύναμη πρώτης κατηγορίας, ικανή να επιβάλλει κόστος, με υποβρύχιο στο Καστελλόριζο. Όσο οι δύο εικόνες κυκλοφορούν χωριστά, λειτουργούν. Όταν συναντηθούν στο ίδιο κοινό, το αίτημα για «δίκαιη λύση» διαβάζεται αλλιώς: όχι ως επιχείρημα ισότητας, αλλά ως συνοδεία πίεσης.
Υπάρχει και μια παρατήρηση των ίδιων συγγραφέων που δίνει μέτρο. Όπου δεν υπάρχει εύλογη θέση να αξιοποιηθεί, γράφουν, οι προσπάθειες επιρροής κατά κανόνα αποτυγχάνουν. Το παράδειγμά τους είναι οι ρωσικές απόπειρες στη Φινλανδία και την Εσθονία. Το κρίσιμο μέγεθος επομένως δεν είναι πόσο δυνατά αντικρούεται ένα αφήγημα. Είναι πόσο εύλογο παραμένει στα μάτια εκείνων που δεν έχουν χρόνο να διαβάσουν τον φάκελο.
Τι σημαίνει αυτό
Το διεθνές δίκαιο παραμένει το ισχυρότερο ελληνικό όπλο. Η ισχύς του όμως δεν κρίνεται μόνο από το αν δικαιώνει την ελληνική θέση. Κρίνεται και από το αν οι τρίτοι εξακολουθούν να το αντιμετωπίζουν ως τον κριτή του ζητήματος ή ως τη μία από τις δύο πλευρές του.
Η διαφορά φαίνεται στις λέξεις που χρησιμοποιούν οι τρίτοι. Όσο ένα διεθνές πρακτορείο, ένας Ευρωπαίος αξιωματούχος ή μια έκθεση ινστιτούτου περιγράφει το Αιγαίο ως περίπτωση όπου το ένα κράτος επικαλείται κανόνες και το άλλο ενεργεί μονομερώς, το δίκαιο κρατά τη θέση του κριτή. Όταν αρχίσει να το περιγράφει ως «αλληλοεπικαλυπτόμενες διεκδικήσεις» ή «διαφορά δύο γειτόνων», το δίκαιο έχει κατέβει στο ταμπλό, ακόμη κι αν κανένας κανόνας του δεν έχει αλλάξει.
Κάθε νέα κίνηση, και κάθε νέα συνέντευξη σαν αυτή, μπορεί να διαβαστεί με αυτό ακριβώς το κριτήριο: όχι αν η Ελλάδα κέρδισε το επιχείρημα, αλλά με ποιους όρους περιέγραψαν οι τρίτοι το ζήτημα την επόμενη μέρα. Αυτό δεν είναι ζήτημα ερμηνείας. Είναι κάτι που καταγράφεται και μετριέται.
Μια τέτοια ανάγνωση δεν μπορεί να γίνεται μόνο όταν ένα θέμα φτάσει στα πρωτοσέλιδα. Τα εργαλεία για να γίνεται συστηματικά υπάρχουν και ενισχύονται. Το κρίσιμο όμως δεν είναι πόσοι φορείς ή πόσα στελέχη παρακολουθούν το πληροφοριακό περιβάλλον. Είναι αν όσα παρακολουθούν μετατρέπονται σε κοινή εικόνα για όσους αποφασίζουν και, τελικά, σε μετρήσιμο αποτέλεσμα. Η αλυσίδα έχει νόημα μόνο όταν κλείνει: τι ειπώθηκε, σε ποιο κοινό, ποιο σκέλος του αφηγήματος ενισχύθηκε, ποια αντίληψη διαμορφώθηκε στους τρίτους, αν η ελληνική απάντηση τη μετέβαλε και τι προσαρμόζεται την επόμενη φορά. Η ανάλυση αυτής της συνέντευξης είναι ένα μικρό δείγμα μιας τέτοιας διαδικασίας. Η αξία της φαίνεται μόνο όταν εφαρμόζεται συστηματικά.
Ο Γιαϊτζί δεν χρειάζεται να πείσει τους τρίτους ότι έχει δίκιο. Του αρκεί να φαίνεται ότι έχει κι αυτός ένα επιχείρημα.
