Γράφει ο Αντιστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Αλεξάκης – Επίτιμος Διοικητής Διακλαδικής Διοίκησης Ειδικών Επιχειρήσεων (ΔΔΕΕ), Διατελέσας Σύμβουλος Ειδικών Επιχειρήσεων του Διοικητή της Συμμαχικής Διακλαδικής Διοίκησης Νάπολης (COM JFC Naples) – M.A. in Strategic Security Studies, National Defense University (NDU–CISA), Washington DC
*
Πριν από λίγες εβδομάδες γράψαμε εδώ ότι το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου (GSI) θα κριθεί δύο φορές: μία στη θάλασσα, αν θα γίνουν οι εργασίες, και μία την επόμενη μέρα, αν θα έχει μείνει η εντύπωση ότι χρειάστηκε τουρκική συναίνεση. Από τότε μεσολάβησε η κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης, και μαζί της ένα κύμα ανησυχίας.
Η βασική εικόνα όμως δεν αλλάζει: η Ελλάδα είναι σήμερα πολύ καλύτερα προετοιμασμένη για την επανέναρξη των εργασιών. Η λιβυκή κύρωση ανεβάζει τον πήχη για την επόμενη μέρα.
Τι συνέβη
Η Nexans κατέθεσε αίτημα στις ελληνικές αρχές για να ξαναρχίσουν οι έρευνες βυθού, και το Reuters το μετέδωσε ακριβώς έτσι: ο φορέας του έργου ζήτησε άδεια από την Ελλάδα. Σύμφωνα με κυπριακά ρεπορτάζ, οι σχετικές άδειες έχουν ήδη δοθεί. Η NAVTEX για τις έρευνες δεν έχει ακόμη εκδοθεί. Σύμφωνα με την κυπριακή κυβέρνηση, αναμένεται μέσα στις επόμενες ημέρες, και σε κάθε περίπτωση εντός Οκτωβρίου.
Στο μεταξύ, η Ελλάδα, η Κύπρος, η Γαλλία και η Ιταλία πραγματοποίησαν την άσκηση EUNOMIA στην περιοχή από όπου θα περάσει το καλώδιο. Η Άγκυρα απάντησε με αντι-NAVTEX, για την άσκηση και για κυπριακές έρευνες στις ίδιες θαλάσσιες περιοχές. Απάντησε δηλαδή στο χαρτί, όχι στη θάλασσα.
Στις 20 Οκτωβρίου, σύμφωνα με το Reuters, η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης ενέκρινε το μνημόνιο του 2019 και ανακάλεσε την απόφαση με την οποία το είχε απορρίψει το 2020. Η έγκριση ήρθε μετά από αλλαγή ηγεσίας στη λιβυκή Βουλή, και ενώ δημοσιεύματα έκαναν λόγο για τουρκικές πιέσεις.
Γιατί η εικόνα δεν αλλάζει
Η λιβυκή κύρωση δεν αναιρεί τα διπλωματικά, συμμαχικά και επιχειρησιακά βήματα που έχουν προηγηθεί. Αλλάζει όμως το πολιτικό περιβάλλον στο οποίο θα εφαρμοστούν.
Στο νομικό, το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει την ελευθερία πόντισης καλωδίων στην υφαλοκρηπίδα, με την επιφύλαξη των δικαιωμάτων του παράκτιου κράτους. Οι έρευνες που προηγούνται είναι χωριστό ζήτημα. Σε κάθε περίπτωση, ένα διμερές μνημόνιο δεν δημιουργεί από μόνο του δικαίωμα τουρκικής συναίνεσης απέναντι σε τρίτους. Ότι το μνημόνιο δεν μπορεί να παράγει έννομες συνέπειες για τρίτα κράτη, το είπαν την ίδια μέρα και οι εταίροι μας. Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε το μνημόνιο παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο. Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, σε κοινή δήλωση, το χαρακτήρισαν άκυρο και ανίσχυρο. Την επόμενη μέρα, η Ύπατη Εκπρόσωπος εξέδωσε δήλωση εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης: το μνημόνιο δεν μπορεί να έχει έννομες συνέπειες για τρίτα κράτη. Στις 21 Οκτωβρίου, το αιγυπτιακό υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε επίσης τη λιβυκή κύρωση, και την επομένη Ελλάδα και Αίγυπτος επαναβεβαίωσαν από κοινού την απόρριψη και συμφώνησαν να συνεχίσουν τις διαβουλεύσεις για τη θαλάσσια οριοθέτηση, με στόχο, κατά το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών, την επέκταση της συμφωνίας του 2020.
Στο διπλωματικό και συμμαχικό, η επίσκεψη Ρούμπιο, η γαλλική παρουσία μέσα στο ίδιο το έργο και η ευρωπαϊκή του χρηματοδότηση ενισχύουν την ευρωπαϊκή του διάσταση και τη δυνατότητα να υποστηριχθεί διεθνώς ως ευρωπαϊκή υποδομή. Στο στρατιωτικό, η EUNOMIA έδειξε τέσσερα ευρωπαϊκά κράτη παρόντα στην περιοχή των εργασιών. Η στρατιωτική ισχύς συνδράμει τη διπλωματία, χωρίς να είναι απάντηση σε κανέναν. Και στη διαδικασία, η διάκριση ανάμεσα σε ενημέρωση και άδεια τηρείται δημόσια: όσα έχουν γίνει και ειπωθεί μέχρι σήμερα δεν δείχνουν κανένα αίτημα τουρκικής άδειας.
Τι αλλάζει
Πολιτικά, η κύρωση είναι αρνητική εξέλιξη για τις ελληνικές θέσεις, και πρέπει να λέγεται. Μέχρι τώρα, η Τουρκία επικαλούνταν ένα μνημόνιο που το απέρριπτε η Βουλή της ανατολικής Λιβύης. Από τις 20 Οκτωβρίου, ούτε αυτή το απορρίπτει πλέον. Αυτό δεν σταματά κανένα πλοίο. Δίνει όμως στην Άγκυρα ισχυρότερη βάση για να πιέζει κράτη και εταιρείες να θεωρούν τον «συντονισμό» μαζί της προϋπόθεση κάθε εργασίας στην περιοχή. Η πίεση αυτή δεν θα έρθει απαραίτητα με πολεμικά πλοία. Μπορεί να έρθει με μια ερώτηση που θα κάνει ένας ασφαλιστής, ένας ανάδοχος ή ένας επενδυτής: «Τι λέει η Άγκυρα;»
Σε συνέντευξη που δημοσιεύθηκε στις 21 Οκτωβρίου, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών είπε ότι η Τουρκία δεν έχει αντίρρηση για το καλώδιο, ζητά όμως γραπτή, και όχι προφορική, ενημέρωση για τις έρευνες και τις συντεταγμένες τους. Η ελληνική πλευρά επιμένει ότι άδεια απαιτείται μόνο από την Ελλάδα, και ότι, αφού δοθεί η ελληνική άδεια, οποιαδήποτε ενημέρωση προς την Τουρκία δεν θα αποτελεί αδειοδοτική διαδικασία. Το κρίσιμο είναι αν η ενημέρωση θα μείνει τεχνική, ή αν θα μετατραπεί στην πράξη σε προϋπόθεση συντονισμού.
Και οι εταίροι δεν τοποθετούνται όλοι με τον ίδιο τρόπο. Σε τοποθέτησή του προς ελληνικά μέσα στις 22 Οκτωβρίου, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ προέτρεψε σε καλόπιστες διαπραγματεύσεις για τις θαλάσσιες ζώνες, χωρίς να τοποθετηθεί επί της νομιμότητας της λιβυκής κύρωσης. Αυτό δεν συνιστά αναγνώριση του μνημονίου. Δείχνει όμως ότι η στήριξη των εταίρων πρέπει να μεταφράζεται κάθε φορά σε συγκεκριμένους όρους διεξαγωγής των εργασιών.
Ένας ανταγωνιστής που σχεδιάζει σε βάθος χρόνου
Η κύρωση δείχνει όμως και κάτι βαθύτερο. Το μνημόνιο υπογράφηκε το 2019, απορρίφθηκε από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης το 2020 και επανήλθε τη στιγμή που μετρούσε, λίγο πριν από τις έρευνες για το καλώδιο. Η αλληλουχία αυτή παραπέμπει σε ανταγωνισμό που εξελίσσεται σε βάθος χρόνου και σε πολλά πεδία, με στόχο όχι να κερδηθεί μια αναμέτρηση, αλλά να γίνει η αμφισβήτηση φυσιολογική κατάσταση.
Οι David Ucko και Thomas Marks, στο πλαίσιο που ανέπτυξαν στο National Defense University, βάζουν την κατανόηση της στρατηγικής του αντιπάλου στην αρχή κάθε σχεδιασμού. Η λιβυκή κύρωση δείχνει ότι αυτή η ανάγνωση πρέπει να γίνεται σε βάθος χρόνου, και όχι μόνο από επεισόδιο σε επεισόδιο. Είμαστε έτοιμοι για το επεισόδιο. Το ζητούμενο είναι να είμαστε έτοιμοι και για το σχέδιο.
Πώς οι διπλωματικές επαφές γίνονται επιρροή
Η λιβυκή εξέλιξη αναδεικνύει τη σημασία της σύνδεσης των διπλωματικών επαφών με τα μέσα που μπορούν να επηρεάσουν τις επιλογές των συνομιλητών μας. Οι επισκέψεις και οι συνομιλίες δημιουργούν πρόσβαση και διατηρούν διαύλους. Η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται και από τα οικονομικά, πολιτικά και στρατιωτικά εργαλεία που τις υποστηρίζουν. Σε ένα ρευστό περιβάλλον όπως η Λιβύη, χρειάζεται συνεχής επανεκτίμηση των κινήτρων κάθε πλευράς, της επιρροής τρίτων και των δυνατοτήτων της Ελλάδας να διαμορφώσει τις εξελίξεις.
Τι να κοιτάξουμε όταν βγει η NAVTEX
Η πραγματική δοκιμή είναι μπροστά μας. Πρόοδος θα είναι αν η NAVTEX εκδοθεί από τις αρμόδιες ελληνικές και κυπριακές αρχές χωρίς αναφορά σε τουρκική έγκριση, αν κάθε ενημέρωση προς την Άγκυρα έχει τεχνικό χαρακτήρα και αφορά την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, αν οι εργασίες προχωρήσουν χωρίς παρεμπόδιση, και αν τα διεθνή πρακτορεία περιγράψουν το έργο ως ευρωπαϊκή υποδομή που προχωρά σύμφωνα με τις προβλεπόμενες διαδικασίες.
Υποχώρηση θα είναι αν εμφανιστεί αίτημα τουρκικής έγκρισης ή αν οι εργασίες εξαρτηθούν από τουρκική αποδοχή, αν διακοπούν λόγω πολιτικής πίεσης ή παρεμπόδισης, ή αν τρίτοι αρχίσουν να αντιμετωπίζουν την τουρκική συναίνεση ως αναγκαία προϋπόθεση του έργου. Μια απλή επικοινωνία για λόγους ασφάλειας, ή μια καθυστέρηση για τεχνικούς λόγους, δεν θα είχε την ίδια σημασία. Είναι κριτήρια που μπορεί να ελέγξει ο καθένας, με το ίδιο μέτρο, όποια κι αν είναι η έκβαση.
Το κριτήριο
Η εμπειρία δείχνει ότι το αποτέλεσμα δεν κρίνεται σε ένα μόνο πεδίο. Το 2020, στην κρίση του Oruç Reis, και το 2024, στις έρευνες νότια της Κάσου, η θάλασσα και η περιγραφή της επόμενης μέρας συνδυάστηκαν με διαφορετικό τρόπο, και με διαφορετικό αποτέλεσμα. Και αυτή τη φορά, το αποτέλεσμα θα κριθεί σε δύο πεδία μαζί: στη θάλασσα, από την εξέλιξη των εργασιών, και στην περιγραφή, από τον τρόπο με τον οποίο θα παρουσιαστεί η ολοκλήρωσή τους.
Η λιβυκή κύρωση δεν είναι εθνική ήττα, ούτε ασήμαντη εξέλιξη. Είναι μια πολιτική κίνηση που κάνει πιο απαιτητική την επόμενη μέρα, χωρίς να αλλάζει ούτε το δίκαιο ούτε την προετοιμασία της χώρας. Και είναι υπενθύμιση ότι ο ανταγωνιστής σχεδιάζει σε βάθος χρόνου.
Η προϋπόθεση μένει μία: λόγια, πράξεις και συμμαχίες να κινηθούν στο ίδιο μήκος κύματος. Ώστε το καλώδιο να στρωθεί και το έργο να ολοκληρωθεί, αλλά και την επόμενη μέρα να μην έχει μείνει σε διεθνές επίπεδο η εντύπωση ότι έγινε επειδή ρωτήθηκε και το επέτρεψε η τουρκική πλευρά. Η πιο ισχυρή εικόνα θα είναι ένα ευρωπαϊκό έργο που προχώρησε κανονικά, χωρίς να χρειαστεί να το πανηγυρίσει κανείς.
