Γράφει ο Αντιστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Αλεξάκης, Επίτιμος Διοικητής Διακλαδικής Διοίκησης Ειδικών Επιχειρήσεων (ΔΔΕΕ)- Διατελέσας Σύμβουλος Ειδικών Επιχειρήσεων του Διοικητή της Συμμαχικής Διακλαδικής Διοίκησης Νάπολης (COM JFC Naples) M.A. in Strategic Security Studies, National Defense University (NDU–CISA), Washington DC
*
Η συζήτηση για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου (GSI) δεν αφορά πλέον μόνο αν θα προχωρήσει το έργο. Αφορά και τη διαδικασία με την οποία θα προχωρήσει, και τις λέξεις με τις οποίες αυτή η διαδικασία θα περιγραφεί την επόμενη ημέρα.
Η ελληνική πλευρά λέει ότι δεν τίθεται ζήτημα άδειας, ότι θα υπάρξει «γνωστοποίηση» και ότι το έργο προχωρά σε συντονισμό με τη Γαλλία, μετά την είσοδο της γαλλικής Meridiam ως πλειοψηφικού μετόχου. Το τουρκικό υπουργείο Άμυνας επανέλαβε δύο φορές μέσα σε μία εβδομάδα ότι κάθε τέτοια δραστηριότητα πρέπει να «συντονίζεται εκ των προτέρων» με την Τουρκία. Τουρκικές πηγές ζητούν μάλιστα γραπτή διαδικασία και μιλούν για «συναίνεση», διευκρινίζοντας ότι δεν ζητούν άδεια, αλλά ενημέρωση.
Το ερώτημα επομένως είναι απλό: θα πρόκειται για μια τεχνική ενημέρωση, όπως γίνεται παντού για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας; Ή για μια διαδικασία που η Άγκυρα θα μπορεί αύριο να παρουσιάζει ως αναγκαία συναίνεσή της; Η ελληνική θέση είναι νομικά σωστή και δεν χρειάζεται διόρθωση. Το ζητούμενο είναι να μην αφεθεί περιθώριο να περιγραφεί αλλιώς την επόμενη μέρα.
Το προηγούμενο του 2024
Το έχουμε ήδη δει, και μάλιστα για το ίδιο έργο. Τον Ιούλιο του 2024 το ερευνητικό πλοίο Ievoli Relume ολοκλήρωσε τις έρευνες νότια της Κάσου, σε περιοχή της οριοθετημένης ελληνοαιγυπτιακής ΑΟΖ, με τουρκικά πολεμικά να το παρακολουθούν. Την επόμενη μέρα το τουρκικό υπουργείο Άμυνας ισχυρίστηκε ότι το πλοίο εργάστηκε μετά από «συντονισμό» και ευχαρίστησε Ελλάδα και Ιταλία για τον «σεβασμό» της τουρκικής θαλάσσιας δικαιοδοσίας. Το ελληνικό υπουργείο Άμυνας απάντησε κατηγορηματικά ότι κανένας τέτοιος σεβασμός δεν επιδείχθηκε. Η τουρκική εκδοχή όμως έμεινε, και σήμερα η Άγκυρα επιχειρεί να εδραιώσει την ίδια λογική ως προηγούμενο. Μια έρευνα, δηλαδή, μπορεί να ολοκληρωθεί, και η μάχη για το τι ακριβώς συνέβη να αρχίσει την επόμενη μέρα. Αυτό δεν είναι απλώς ζήτημα επικοινωνίας. Η στρατηγική θεωρία εξηγεί γιατί έχει σημασία.
Μια αντιπαράθεση χωρίς πυρά
Ο Sean McFate, καθηγητής στο National Defense University, γράφει στο «Sneaky War» ότι, κατά την εκτίμησή του, σε μια εποχή υπερπληροφόρησης η πληροφορία έχει αποκτήσει μεγαλύτερο βάρος από την ισχύ πυρός, και ότι ένα κράτος μπορεί να πετύχει στόχους πολέμου με μέσα που ο αντίπαλος δεν αναγνωρίζει καν ως αντιπαράθεση. Ο πυρήνας της σκέψης του είναι απλός: δεν μπορείς να αμυνθείς σε κάτι που δεν αναγνωρίζεις ως πεδίο ανταγωνισμού.
Οι David Ucko και Thomas Marks, στο πλαίσιο ανάλυσης που ανέπτυξαν στο ίδιο πανεπιστήμιο για τον μη συμβατικό πόλεμο (Crafting Strategy for Irregular Warfare, NDU Press, 2022), εξηγούν γιατί αυτή η προσέγγιση ελκύει τα αναθεωρητικά κράτη: επιτρέπει κέρδη που, αν και σταδιακά, προκαλούν λιγότερες αντιδράσεις και γι’ αυτό διατηρούνται. Γράφουν επίσης ότι το ζητούμενο είναι να κερδηθεί το αφήγημα πριν κερδηθεί ο πόλεμος, και ότι η παρουσίαση της αντιπαράθεσης ως κάτι διαφορετικού από αυτό που είναι αποτελεί κεντρικό στοιχείο αυτής της προσέγγισης.
Η εφαρμογή στο GSI είναι δική μου, όχι των συγγραφέων. Η τουρκική απαίτηση για «συντονισμό» λειτουργεί ακριβώς έτσι. Δεν χρειάζεται να σταματήσει το καλώδιο. Της αρκεί να καθιερωθεί ότι πέρασε επειδή το επέτρεψε η Άγκυρα.
Τι λέει το δίκαιο
Το άρθρο 79 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας δεν προβλέπει προηγούμενη συναίνεση του παράκτιου κράτους για τη χάραξη υποθαλάσσιων καλωδίων. Η συναίνεση του παράκτιου κράτους ως προς τη χάραξη της διαδρομής προβλέπεται ρητά για αγωγούς, όχι για καλώδια. Το κρίσιμο επομένως δεν είναι μήπως δημιουργηθεί ένα νέο νομικό δικαίωμα. Αυτό δεν προκύπτει από μια τέτοια διαδικασία. Είναι να μη δημιουργηθεί μια πρακτική την οποία η Άγκυρα θα επικαλείται στο εξής ως προϋπόθεση κάθε επόμενης δραστηριότητας.
Οι Ucko και Marks επισημαίνουν ότι, όταν ο αντίπαλος χρησιμοποιεί το δίκαιο ως όπλο, η απάντηση δεν είναι να εγκαταλείψεις τους κανόνες, αλλά να διατυπώσεις καθαρά τη νομική σου θέση και να την επικοινωνήσεις, γιατί αυτό πολλαπλασιάζει την ισχύ σου στον ανταγωνισμό για νομιμοποίηση.
Δύο τρόποι να χάσεις
Ο πρώτος είναι προφανής. Μια νέα διακοπή των εργασιών θα ενίσχυε αναπόφευκτα την ερμηνεία περί επαναλαμβανόμενης υποχώρησης, που κυκλοφορεί ήδη, είτε η κυβέρνηση αποδέχεται αυτή την περιγραφή είτε όχι.
Ο δεύτερος είναι λιγότερο προφανής και πιο επικίνδυνος. Το καλώδιο ποντίζεται, αλλά μέσα από μια διαδικασία που μπορεί να περιγραφεί ως τουρκική συναίνεση. Τότε κερδίζουμε το έργο και αφήνουμε πίσω μια πρακτική. Και την πρακτική αυτή θα τη βρούμε μπροστά μας σε κάθε επόμενη νόμιμη δραστηριότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Τι σημαίνει βούληση
Αν δημιουργείς μια ευκαιρία, πρέπει να έχεις και τη βούληση να την πας εκεί που θέλεις, όχι όπου βολέψει.
Βούληση όμως δεν είναι η προθυμία να προκαλέσεις κρίση. Είναι η απόφαση, πριν αναλάβεις μια πρωτοβουλία, ότι έχεις υπολογίσει την πιθανή αντίδραση, έχεις προετοιμάσει τις επόμενες κινήσεις σου και δεν θα αλλάξεις τον πολιτικό σου σκοπό επειδή ο αντίπαλος έκανε ακριβώς αυτό που περίμενες ότι θα κάνει. Σε προηγούμενο κείμενό μου έγραφα ότι μια κρίση δεν είναι η στιγμή κατά την οποία διατυπώνεται η πρόθεση: τι επιδιώκεται, τι δεν επιδιώκεται, μέχρι πού. Το GSI είναι η εφαρμογή αυτής ακριβώς της αρχής.
Στην περίπτωση του GSI αυτό σημαίνει ότι πριν ξεκινήσουν οι εργασίες έχουν απαντηθεί τέσσερα ερωτήματα. Τι θέλουμε να έχει μείνει όταν τελειώσει το επεισόδιο. Μέχρι πού είμαστε διατεθειμένοι να πάμε. Τι κάνουμε αν εμφανιστούν ξανά πολεμικά πλοία. Και ποιος ενημερώνει ποιον, με ποια ιδιότητα και με ποια διατύπωση, ώστε η ελληνική περιγραφή να φτάσει την ίδια μέρα, στις ίδιες γλώσσες και στους ίδιους αποδέκτες στους οποίους θα φτάσει και η τουρκική.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ελληνικό. Δύο Αμερικανοί αξιωματικοί, ο John Wilcox και ο Ryan Walters, έγραψαν πρόσφατα στο Small Wars Journal ότι στον χρόνο που χρειάζεται η Ουάσιγκτον για να οργανώσει μια διυπηρεσιακή σύσκεψη, ο αντίπαλος έχει ήδη πλαισιώσει ένα γεγονός για τον μισό κόσμο. Αυτό ακριβώς συνέβη στην Κάσο: η τουρκική εκδοχή κυκλοφόρησε πρώτη και η ελληνική διάψευση ακολούθησε. Η λύση που προτείνουν δεν είναι ταχύτερη αντίδραση. Είναι οι δύσκολες αποφάσεις να έχουν ληφθεί πριν από την κρίση. Για το GSI αυτό σημαίνει ότι τα τέσσερα ερωτήματα που έθεσα παραπάνω πρέπει να έχουν απαντηθεί πριν βγει το ερευνητικό πλοίο, όχι όταν θα βρίσκεται ήδη στη θάλασσα.
Σύμμαχοι και λέξεις
Η γαλλική παρουσία μέσα στο ίδιο το έργο διευρύνει το πολιτικό του αποτύπωμα και δυσκολεύει την παρουσίασή του ως μιας αμιγώς ελληνοτουρκικής διαφοράς. Αλλά η συμμαχική συμμετοχή δεν υποκαθιστά τον δικό μας σχεδιασμό. Τον προϋποθέτει.
Η επίσκεψη του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στην Αθήνα για τον 6ο Στρατηγικό Διάλογο Ελλάδας–ΗΠΑ δίνει μια τέτοια ευκαιρία. Οι Στρατηγικοί Διάλογοι κλείνουν συνήθως με κοινή δήλωση, την οποία συνδιαμορφώνουν οι δύο πλευρές. Αν το GSI περιγραφεί εκεί ως έργο που προχωρά σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, η θέση αυτή θα έχει πλέον αποτυπωθεί και σε κοινό ελληνοαμερικανικό κείμενο. Η διατύπωση θα έχει σημασία: όσο σαφέστερα αποτυπώνεται ότι το έργο προχωρά βάσει του διεθνούς δικαίου, τόσο μικρότερος είναι ο χώρος για ανταγωνιστικές ερμηνείες περί αναγκαίου «συντονισμού». Οι λέξεις αυτές δεν είναι ουδέτερες. Πρέπει να έχουν επιλεγεί πριν χρειαστεί να χρησιμοποιηθούν.
Το πραγματικό τεστ
Το GSI δεν είναι μόνο ένα ενεργειακό έργο. Είναι ένα ιδιαίτερα καθαρό τεστ για το αν η Ελλάδα μπορεί να κάνει κάτι στην Ανατολική Μεσόγειο και να κρατήσει εκείνη την περιγραφή του. Για το αν, με άλλα λόγια, η ισχύς της λειτουργεί ως σύστημα και όχι μόνο ως μέγεθος.
Το κριτήριο δεν θα είναι μόνο αν το καλώδιο πέρασε. Θα είναι αν, μετά την ολοκλήρωση των εργασιών, έχει αποφευχθεί η εδραίωση μιας νέας αξίωσης προηγούμενης τουρκικής συναίνεσης, ενός νέου αυτοπεριορισμού στην ελληνική δράση ή μιας πρακτικής που η Άγκυρα θα μπορεί να επικαλείται στην επόμενη κίνηση. Η στρατηγική επιτυχία δεν μετριέται μόνο από το αν έγινε μια δραστηριότητα. Μετριέται από το αν έγινε χωρίς να αλλάξουν, προς όφελος του αντιπάλου, οι όροι υπό τους οποίους θα γίνει η επόμενη.
Λόγια, πράξεις και συμμαχίες πρέπει να πουν την ίδια ιστορία. Και αυτή η ιστορία πρέπει να έχει γραφτεί πριν βγει το πλοίο, όχι μετά.
