Η Ευρώπη επιχειρεί να αλλάξει τους κανόνες του παιχνιδιού στη μεταναστευτική πολιτική και αυτή τη φορά η Ελλάδα δεν βρίσκεται απλώς στην πρώτη γραμμή υποδοχής των μεταναστευτικών ροών, αλλά στον στενό πυρήνα των κρατών που συνδιαμορφώνουν την νέα ατζέντα.
Η πρωτοβουλία Ελλάδας, Γερμανίας, Αυστρίας, Δανίας και Ολλανδίας αποκτά πλέον συγκεκριμένο γεωγραφικό και πολιτικό περιεχόμενο. Στη Βιέννη, στις 16 Νοεμβρίου, τα πέντε κράτη ανακοίνωσαν από κοινού με τη Ρουάντα την προώθηση ενός πιλοτικού κέντρου επιστροφών εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, με στόχο την επίτευξη οριστικής συμφωνίας και την πραγματοποίηση των πρώτων μεταφορών εντός του 2027. Πρόκειται, αναμφίβολα, για μια πρωτοβουλία που υπερβαίνει τα όρια των πολιτικών διακηρύξεων-ευχολογίων, όπως έχουμε συνηθίσει. Απομένει, βέβαια, η εφαρμογή του στη πράξη για να έχουμε μέτρο και βάση συζήτησης αλλά ο δρόμος για ένα λειτουργικό μηχανισμό είναι πλέον απλωμένος διάπλατα.
Το εγχείρημα δεν αφορά απλώς τη δημιουργία μιας εγκατάστασης σε τρίτη χώρα. Σηματοδοτεί μια ευρύτερη πολιτική μετατόπιση, από τη διαχείριση των ροών προς τη συγκρότηση οργανωμένου συστήματος επιστροφών. Αυτο που απομένει να απαντηθεί είναι αν αυτή η μετατόπιση θα αποκτήσει πραγματικό θεσμικό, επιχειρησιακό και ανθρωπιστικό αποτύπωμα.
Η Σένγκεν 2.0 από τη θεωρία στην ευρωπαϊκή πολιτική ατζέντα
Πριν από λίγους μήνες, με αφορμή τη μεταναστευτική κρίση στη Θέουτα, από την παρούσα στήλη είχε διατυπωθεί η ανάγκη μετάβασης σε μια νέα εποχή για τη ζώνη Σένγκεν, με τρεις κεντρικούς πυλώνες: μόνιμο ευρωπαϊκό μηχανισμό ανθεκτικότητας των εξωτερικών συνόρων, νέες συμφωνίες μεταναστευτικής συνεργασίας με τρίτες χώρες και κοινό πλαίσιο ασφαλών διαδικασιών εκτός ενωσιακού εδάφους.
Η συλλογιστική εκείνη, όπως ανεπτύχθη από τον γράφοντα, δεν περιοριζόταν στην αποτελεσματικότερη φύλαξη των συνόρων αλλά αφορούσε πρωτίστως τη θεσμική αδυναμία μιας Ένωσης που εξακολουθεί να αντιμετωπίζει κοινές προκλήσεις με εθνικά μέσα.
Η πρωτοβουλία της Βιέννης αποκτά, επομένως, ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθότι επιβεβαιώνει ότι η συζήτηση μετατοπίζεται προς την συνεργασία με τρίτες χώρες και την κοινή ανάληψη ευθύνης, με την αναγκαία παραδοχή ότι το πρόβλημα είναι κοινό και όχι εθνικό.
Το στοίχημα των Return Hubs πέρα από τις πολιτικές διακηρύξεις
Η βασική λογική που βασίστηκε το νέο μοντέλο είναι η μεταφορά, υπό συγκεκριμένες νομικές προϋποθέσεις, υπηκόων τρίτων χωρών που δεν διαθέτουν δικαίωμα παραμονής στην Ευρωπαϊκή Ένωση και σε βάρος των οποίων έχει εκδοθεί απόφαση επιστροφής. Σύμφωνα με τον σχεδιασμό που παρουσιάστηκε στη Βιέννη, η πρώτη φάση θα αφορά άνδρες χωρίς συνοδεία οικογένειας, με εξαίρεση τους ασυνόδευτους ανηλίκους. Η εγκατάσταση στη Ρουάντα προβλέπεται να έχει ήπιο χαρακτήρα, παρέχοντας στους μεταφερόμενους δυνατότητα νόμιμης διαμονής και ένταξης στην τοπική κοινωνία ή οικειοθελούς επιστροφής στη χώρα καταγωγής τους.
Η προσέγγιση επιχειρεί να αντιμετωπίσει μια χρόνια ανακολουθία. Και εξηγούμαι: Η Ευρώπη μπορεί μεν να εκδίδει αποφάσεις επιστροφής, χωρίς όμως να διαθέτει δέ πάντοτε την επιχειρησιακή δυνατότητα να τις υλοποιεί. Είναι χαρακτηριστικό ότι, σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία της Eurostat, μόλις το 27,5% των αποφάσεων το 2025 και περίπου το 32,6% το πρώτο εξάμηνο του 2026 κατέληξαν σε πραγματικές επιστροφές. Το πρόβλημα δεν είναι διοικητικό αλλά βαθιά πολιτικό διότι ένα σύστημα που αδυνατεί να εφαρμόσει τις ίδιες του τις αποφάσεις υπονομεύει προοδευτικά την ίδια του την λογική υπόσταση.
Σίγουρα η δημιουργία ενός return hub δεν συνεπάγεται αυτομάτως την επίλυση αυτής της δυσλειτουργίας. Το προηγούμενο βρετανικό εγχείρημα στην ίδια χώρα και οι δυσκολίες του ιταλικού μοντέλου στην Αλβανία υπενθυμίζουν ότι οι πολιτικές συμφωνίες δεν καταλήγουν πάντοτε σε λειτουργικούς μηχανισμούς και εφαρμοσμένες πολιτικές. Το σημερινό ευρωπαϊκό μοντέλο διαφοροποιείται ουσιωδώς, καθώς αφορά πρόσωπα των οποίων το δικαίωμα παραμονής έχει ήδη κριθεί και προβλέπει διαφορετικό καθεστώς υποδοχής. Η επιτυχία του όμως, θα κριθεί από τις ολοκληρωμένες επιστροφές, το κόστος, τη διάρκεια των διαδικασιών και την τήρηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων στη βάση των διεθνών κανόνων.
Η αναβάθμιση του ελληνικού ρόλου στη νέα ευρωπαϊκή μεταναστευτική εξίσωση
Υπάρχει, όμως, μια διάσταση που δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητη. Η συμμετοχή της Ελλάδας στον στενό κλοιό των πέντε κρατών αποτελεί ουσιαστική επιτυχία της ελληνικής διπλωματίας.
Για δεκαετίες, η χώρα μας αντιμετώπιζε τις μεταναστευτικές πιέσεις κυρίως παθητικά, ως κράτος πρώτης υποδοχής, διεκδικώντας ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και δικαιότερο επιμερισμό των ευθυνών. Σήμερα συμμετέχει, μαζί με τέσσερις ισχυρούς ευρωπαϊκούς παίκτες, στη διαμόρφωση ενός νέου επιχειρησιακού μοντέλου. Η αναβάθμιση αυτή της ελληνικής φωνής στα κέντρα λήψης αποφάσεων μόνο αμελητέα δεν είναι.
Αντιθέτως, αποτυπώνει τη δυνατότητα της ελληνικής εξωτερικής και μεταναστευτικής πολιτικής να ξεπερνά τον ρόλο του αποδέκτη ευρωπαϊκών αποφάσεων και να συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωσή τους. Η συνεργασία με τη Γερμανία, την Αυστρία, τη Δανία και την Ολλανδία προσδίδει στην ελληνική αποστολή πρόσθετη πολιτική βαρύτητα, καθώς συνενώνει κράτη με διαφορετικές γεωγραφικές αφετηρίες αλλά κοινό ενδιαφέρον για την αποτελεσματικότητα των επιστροφών.
Η παρουσία του Υπουργού Μετανάστευσης και Ασύλου, Θάνου Πλεύρη, στην κοινή ανακοίνωση της Βιέννης, δίπλα στην πολιτική ηγεσία των συμμετεχόντων κρατών, επιβεβαιώνει ότι η ελληνική συμμετοχή είναι πλέον μέρος της λύσης και όχι του προβλήματος.
Ενόψει, μάλιστα, της ελληνικής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ το δεύτερο εξάμηνο του 2027, η Αθήνα αποκτά μια σημαντική ευκαιρία να μετατρέψει τη συμμετοχή της σε ευρύτερη θεσμική παρέμβαση. Η διπλωματική επιτυχία έχει ήδη κεφαλαιοποιήσει πολιτική αξία αλλά η επιχειρησιακή της ολοκλήρωση μπορεί να της προσδώσει ακόμη μεγαλύτερο ευρωπαϊκό αποτύπωμα.
Από τις πολιτικές συμφωνίες σε έναν ευρωπαϊκό απολογιστικό μηχανισμό
Εδώ ακριβώς βρίσκεται, κατά την αξιολογική κρίση του συντάκτη, το επόμενο αναγκαίο βήμα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει να προχωρήσει στη συγκρότηση ενός πλαισίου αξιολόγησης των hubs, ώστε η αποτελεσματικότητά τους να μην εξαρτάται αποκλειστικά από τις πολιτικές διαβεβαιώσεις των συμμετεχουσών κυβερνήσεων.
Ένα τέτοιο πλαίσιο θα μπορούσε να βασίζεται σε τέσσερις άξονες: μετρήσιμους δείκτες ολοκληρωμένων επιστροφών, αποτύπωση του πραγματικού κόστους/επιστροφή, ανεξάρτητη εποπτεία της τήρησης των θεμελιωδών δικαιωμάτων και περιοδική επανεξέταση της λειτουργίας κάθε συμφωνίας (ως βάση για ενδεχόμενη διεύρυνση).
Δεν πρόκειται για πρόσθετη γραφειοκρατική επιβάρυνση. Τουναντίον, πρόκειται για τις απαραίτητες δικλείδες που θα επιτρέψουν σε ένα φιλόδοξο εγχείρημα να αποκτήσει αντοχή στο χρόνο και τη προσήκουσα αξιοπιστία. Η συνεργασία με τρίτες χώρες δεν μπορεί να σημαίνει μεταφορά της ευθύνης εκτός συνόρων ούτε η προστασία των δικαιωμάτων μπορεί να αποτελεί πρόσχημα για τη διατήρηση ενός αναποτελεσματικού συστήματος επιστροφών.
Η επόμενη ημέρα της Σένγκεν θα κριθεί στην πράξη
Η Σένγκεν 2.0 που είχαμε περιγράψει δεν μπορεί να περιοριστεί σε νέες εγκαταστάσεις εκτός ευρωπαϊκών συνόρων. Προϋποθέτει μια βαθύτερη αλλαγή στη φιλοσοφία της κοινής ευρωπαϊκής ευθύνης και της συνοχής. Η Βιέννη προσέδωσε σε αυτή τη συζήτηση κάτι συγκεκριμένο και για την ελληνική διπλωματία έναν περισσότερο ενεργό ρόλο, μα μένει, ωστόσο, να αποδειχθεί εάν η Ρουάντα θα αποτελέσει την αφετηρία μιας αποτελεσματικότερης πολιτικής επιστροφών ή ακόμη μία πρωτοβουλία που δεν τα κατάφερε στο photo finish.