Είμαι πανεπιστημιακός πάνω από τριάντα χρόνια, τα είκοσι πέντε από αυτά σε θέσεις διοίκησης. Πρόλαβα το πανεπιστήμιο του έντυπου συγγράμματος, της Google, των κοινωνικών δικτύων και τώρα της τεχνητής νοημοσύνης. Σε κάθε τεχνολογική αλλαγή ακούγαμε την ίδια προφητεία: «η εκπαίδευση τελείωσε». Δεν τελείωσε ποτέ. Απλώς αναγκαζόταν να αλλάξει.
Η πρόσφατη συζήτηση ανάμεσα στην Αγγέλα Καστρινάκη (ΝΕΑ) και τον Γιώργο Στείρη (HuffPost) αξίζει γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο. Η πρώτη περιέγραψε την απογοήτευσή της μπροστά σε σχεδόν λευκές κόλλες εξετάσεων και μίλησε για ένα «τέλος εποχής». Ο δεύτερος εντόπισε ένα βαθύτερο πρόβλημα: ένα πανεπιστήμιο χωρίς απαιτήσεις, όπου η συμμετοχή συχνά είναι προαιρετική και οι κανόνες θολοί. Και οι δύο έχουν δίκιο. Εκεί που διαφωνώ είναι στην ιδέα ότι η απάντηση βρίσκεται στην επιστροφή στο χθες.
Αν το πανεπιστήμιο αποτύχει, δεν θα είναι επειδή εμφανίστηκε η ΤΝ. Θα είναι επειδή συνεχίζει να λειτουργεί σαν να μην εμφανίστηκε ποτέ.
Όταν εξετάζουμε κυρίως την αποστήθιση, δεν αξιολογούμε γνώση αλλά μνήμη. Και σήμερα ένα chatbot ανακαλεί πληροφορίες ταχύτερα και πληρέστερα από οποιονδήποτε φοιτητή. Αν μια απάντηση μπορεί να παραχθεί σε τριάντα δευτερόλεπτα από μια εφαρμογή, τότε το πρόβλημα δεν είναι η εφαρμογή. Είναι η εξέταση.
Η λύση δεν είναι να κυνηγάμε την ΤΝ, αλλά να σχεδιάζουμε αξιολογήσεις που απαιτούν κρίση, σύνθεση και δημιουργική σκέψη. Στα μαθήματα ψυχολογίας, για παράδειγμα, ζητώ από τους φοιτητές να σχεδιάσουν μια παρέμβαση αλλαγής συμπεριφοράς και να εξηγήσουν πού μια απάντηση της ΤΝ θα ήταν ανεπαρκής ή λανθασμένη. Εκεί φαίνεται ποιος καταλαβαίνει πραγματικά το αντικείμενο. Όχι επειδή θυμάται περισσότερα, αλλά επειδή σκέφτεται καλύτερα.
Αυτό προϋποθέτει και ειλικρίνεια. Η χρήση της ΤΝ δεν μπορεί να παραμένει μια γκρίζα ζώνη. Κάθε μάθημα πρέπει να δηλώνει ξεκάθαρα πότε επιτρέπεται, πότε απαγορεύεται και πότε ο φοιτητής οφείλει απλώς να δηλώνει ότι τη χρησιμοποίησε. Η ακαδημαϊκή ακεραιότητα οικοδομείται με διαφάνεια.
Τα περισσότερα πανεπιστήμια δηλώνουν ότι εφαρμόζουν μια προσέγγιση βασισμένη στα μαθησιακά αποτελέσματα (outcome-based education). Αν το εννοούμε, τότε δεν αρκεί να αλλάξουμε τον τρόπο που εξετάζουμε· πρέπει να επανεξετάζουμε και το τι διδάσκουμε. Τα προγράμματα σπουδών δεν μπορούν να παραμένουν αμετάβλητα επί δεκαετίες, ενώ η γνώση και η κοινωνία αλλάζουν με πρωτοφανή ταχύτητα. Κάθε πρόγραμμα θα έπρεπε να αξιολογείται υποχρεωτικά ανά πενταετία, με τη συμμετοχή διδασκόντων, φοιτητών, αποφοίτων και εκπροσώπων της κοινωνίας και της αγοράς εργασίας. Το ερώτημα είναι απλό: ποια μαθήματα εξακολουθούν να απαντούν στα σημερινά προβλήματα, την τεχνητή νοημοσύνη, την κλιματική κρίση, τις ανισότητες, τη δημόσια υγεία, και ποια παραμένουν επειδή απλώς συνηθίσαμε να υπάρχουν;
Η ΤΝ δεν σηματοδοτεί το τέλος του πανεπιστημίου. Σηματοδοτεί το τέλος ενός μοντέλου διδασκαλίας που ταύτισε τη μάθηση με την απομνημόνευση. Αν συνεχίσουμε να εξετάζουμε όσα οι μηχανές κάνουν καλύτερα από τους ανθρώπους, θα χάνουμε τη μάχη πριν αρχίσει. Αν, αντίθετα, καλλιεργήσουμε και αξιολογήσουμε όσα παραμένουν κατεξοχήν ανθρώπινα, την κρίση, τη δημιουργικότητα, τη συνεργασία και την υπεύθυνη λήψη αποφάσεων, τότε το πανεπιστήμιο θα γίνει περισσότερο όχι λιγότερο αναγκαίο.
Ο Άγγελος Ροδαφηνός είναι Καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
