Αρχαιολόγοι που εργάζονται στον αρχαιολογικό χώρο της Οξυρύνχου, στην Αίγυπτο, ανακάλυψαν έναν τύμβο της ρωμαϊκής εποχής που συνδυάζει σπάνια ταφικά αντικείμενα με ένα απροσδόκητο λογοτεχνικό εύρημα: ένα θραύσμα παπύρου από την «Ιλιάδα» του Ομήρου, κρυμμένο μέσα σε μια μούμια.
Η ισπανο-αιγυπτιακή ομάδα ανασκαφών που εργάζεται στον αρχαίο χώρο της Οξυρύνχου (σημερινή Ελ-Μπαχνασά) ανακάλυψε μια νεκρόπολη της ρωμαϊκής εποχής που περιέχει μούμιες στολισμένες με χρυσά φυλαχτά γλώσσας.
Το Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου κάνει λόγο για μία από τις σημαντικότερες πρόσφατες ανακαλύψεις στην Κεντρική Αίγυπτο. Η ανασκαφή διεξήχθη από ερευνητές του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης και του Ινστιτούτου της Αρχαίας Εγγύς Ανατολής, υπό τη διεύθυνση της Δρ. Maite Mascort και της Δρ. Esther Pons Mellado.
Ένας σπάνιος συνδυασμός αιγυπτιακών και ελληνικών παραδόσεων
Το πρόσφατα ανακαλυφθέν συγκρότημα τάφων χρονολογείται στη ρωμαϊκή περίοδο και βρίσκεται ανατολικά ενός τάφου της πτολεμαϊκής εποχής που είχε εντοπιστεί προηγουμένως, γνωστού ως Τάφος 67. Οι αρχαιολόγοι άνοιξαν μια τάφρο, αποκαλύπτοντας τρεις ταφικούς θαλάμους από ασβεστόλιθο, οι οποίοι σήμερα έχουν υποστεί σημαντική φθορά λόγω της παλαιότητας αλλά και των λεηλασιών.
Μέσα σε αυτούς τους θαλάμους, οι ερευνητές εντόπισαν ασυνήθιστες ταφικές πρακτικές. Μεγάλα κεραμικά αγγεία περιείχαν αποτεφρωμένα ανθρώπινα λείψανα, ένα ασυνήθιστο χαρακτηριστικό στην αιγυπτιακή αρχαιολογία, μαζί με οστά βρεφών και ακόμη και κρανία αιλουροειδών, όλα προσεκτικά τυλιγμένα σε υφάσματα. Αυτό υποδηλώνει ένα τελετουργικό που συνδυάζει την αποτέφρωση με τις παραδοσιακές ταφικές συνήθειες, προσφέροντας νέες πληροφορίες για τις εξελισσόμενες ταφικές πρακτικές κατά τη μετάβαση από την Πτολεμαϊκή στην Ρωμαϊκή εποχή.
Σε κοντινή απόσταση, η ομάδα ανακάλυψε επίσης ειδώλια από τερακότα και μπρούντζο, μεταξύ των οποίων απεικονίσεις του θεού Αρποκράτη (σ.σ θεός του αιγυπτιακού πανθέου, γνωστός ως Ώρος, γιός της Ίσιδας και του Όσιρι) ως ιππέα και ένα μικρό άγαλμα του Έρωτα. Αυτά τα ευρήματα ενισχύουν την παρουσία ελληνορωμαϊκών θρησκευτικών επιρροών στην περιοχή, υποδηλώνοντας μια πολιτισμικά πολυποίκιλη κοινωνία όπου συνυπήρχαν αιγυπτιακές, ελληνικές και ρωμαϊκές πεποιθήσεις.
Χρυσές γλώσσες και η μετά θάνατον ζωή
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της ανακάλυψης προέρχεται από μια άλλη ταφική κατασκευή γνωστή ως Τάφος 65, έναν υπόγειο θάλαμο. Εδώ, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν αρκετές μούμιες της ρωμαϊκής εποχής, μερικές τυλιγμένες σε λινό ύφασμα διακοσμημένο με γεωμετρικά μοτίβα και συνοδευόμενες από ζωγραφισμένα ξύλινα φέρετρα.
Μεταξύ των κτερισμάτων υπήρχαν τρεις χρυσές γλώσσες και μία χάλκινη γλώσσα, τοποθετημένες μέσα στο στόμα των νεκρών. Πιστευόταν ότι αυτά τα φυλαχτά εξασφάλιζαν στους νεκρούς τη δυνατότητα να μιλήσουν στη μετά θάνατον ζωή, ιδίως όταν θα έρχονταν αντιμέτωποι με την κρίση του Όσιρη, του αιγυπτιακού θεού του κάτω κόσμου.
Αυτή η πρακτική, αν και έχει τεκμηριωθεί και αλλού, είναι ιδιαίτερα σημαντική στην Οξυρύνχο λόγω της άμεσης σύνδεσής της με ένα υπόγειο περιβάλλον και των πρόσθετων ενδείξεων για την εφαρμογή φύλλων χρυσού σε ορισμένες μούμιες. Τέτοιες λεπτομέρειες υποδηλώνουν ότι τα άτομα που θάφτηκαν εδώ πιθανότατα ανήκαν σε μια πλούσια τάξη της ελίτ.
Νεών κατάλογος: Ο πάπυρος της Ιλιάδας που αποτελεί ένα λογοτεχνικό μυστήριο
Η πιο συναρπαστική ανακάλυψη, ωστόσο, βρίσκεται μέσα σε μία από τις μούμιες: ένα σπάνιο θραύσμα πάπυρου που περιέχει κείμενο από τη Β΄ ραψωδία της Ιλιάδας. Συγκεκριμένα, το απόσπασμα είναι γνωστό ως Νεών κατάλογος, στο οποίο ο Ομηρος απαριθμεί τα πλοία των Αχαιών που εκστράτευσαν κατά της Τροίας,
Η εύρεση ενός κλασικού ελληνικού λογοτεχνικού κειμένου μέσα σε μια αιγυπτιακή μούμια είναι εξαιρετικά σπάνια και εγείρει συναρπαστικά ερωτήματα. Γιατί συμπεριλήφθηκε αυτό το κείμενο στην ταφή; Αποτελεί σύμβολο status για την εκπαίδευση, το κοινωνικό κύρος ή την πολιτιστική ταυτότητα; Ή μήπως είχε μια βαθύτερη τελετουργική σημασία;
Ο Δρ. Hisham El-Leithy, Γενικός Γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, τόνισε ότι αυτή η ανακάλυψη προσθέτει μια νέα πνευματική διάσταση στον αρχαιολογικό χώρο. Υποδηλώνει ότι η τοπική ελίτ στην Οξυρύνχο δεν επηρεάστηκε απλώς από τον ελληνικό πολιτισμό, αλλά ασχολήθηκε ενεργά με τις λογοτεχνικές παραδόσεις της Αρχαίας Ελλάδας.
Οξυρύνχος: Ένα ιστορικό κέντρο γνώσης
Η Οξυρύνχος είναι γνωστή στους ιστορικούς για τον τεράστιο αριθμό παπύρων που έχουν ανακαλυφθεί εκεί από τα τέλη του 19ου αιώνα, μεταξύ των οποίων λογοτεχνικά έργα, επίσημα έγγραφα αλλά και αρχεία καθημερινής ζωής. Ωστόσο, τα περισσότερα από αυτά τα κείμενα βρέθηκαν σε αρχαίους σωρούς απορριμμάτων, όχι σε ταφικά συγκροτήματα
Το γεγονός αυτό καθιστά τον πάπυρο της Ιλιάδας ιδιαίτερα σημαντικό. Η τοποθέτησή του μέσα σε μια μούμια υποδηλώνει μια σκόπιμη επιλογή, που ενδεχομένως συνδέει τη λογοτεχνία με πεποιθήσεις σχετικά με τη μετά θάνατον ζωή ή την προσωπική ταυτότητα.
Οι μελετητές πιστεύουν ότι η περαιτέρω ανάλυση του πάπυρου θα μπορούσε να αποκαλύψει περισσότερα στοιχεία σχετικά με την γραφή και ανάγνωση, την εκπαίδευση και την κυκλοφορία ελληνικών κειμένων στη ρωμαϊκή Αίγυπτο. Μπορεί επίσης να προσφέρει ενδείξεις για το πώς εκτιμούνταν τα κλασικά έργα εκτός των μεγάλων πολιτιστικών κέντρων της Αιγύπτου, όπως η Αλεξάνδρεια.
Τα ευρήματα που ανασύρθηκαν από τον αρχαιολογικό χώρο, συμπεριλαμβανομένου του παπύρου, υποβάλλονται πλέον σε συντήρηση και λεπτομερή μελέτη. Οι ειδικοί θα χρησιμοποιήσουν προηγμένες τεχνικές απεικόνισης και παπυρολογίας για να αναλύσουν το κείμενο και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται.
Καθώς η έρευνα συνεχίζεται, ο συνδυασμός ταφών με αποτέφρωση, παραδοσιακής μουμιοποίησης, χρυσών φυλαχτών γλώσσας και ενός αποσπάσματος της Ιλιάδας σκιαγραφεί μια γλαφυρή εικόνα μιας κοινωνίας σε πολιτισμική μετάβαση. Όλα αυτά τα στοιχεία μαζί καθιστούν την ανακάλυψη όχι μόνο ένα αρχαιολογικό ορόσημο, αλλά και μια ισχυρή υπενθύμιση του πόσο αλληλένδετοι ήταν πραγματικά οι αρχαίοι πολιτισμοί. Αντικατοπτρίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι αιγυπτιακές παραδόσεις προσαρμόστηκαν και συγχωνεύτηκαν με τις ελληνικές και ρωμαϊκές επιρροές κατά τη διάρκεια μιας περιόδου ιστορικών ανακατατάξεων.
