Στις 7 Οκτωβρίου 1849 έσβηνε σε νοσοκομείο της Βαλτιμόρης ένας από τους σημαντικότερους και πιο αινιγματικούς συγγραφείς της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ο Έντγκαρ Άλαν Πόε ήταν μόλις 40 ετών.
Ο άνθρωπος που έγραψε για τον θάνατο, τον φόβο, την τρέλα, την απώλεια, την ταφή, το υπερφυσικό και τα σκοτεινότερα σημεία της ανθρώπινης ψυχής έφυγε με τρόπο που θα μπορούσε να αποτελεί το τελευταίο διήγημά του.
Κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα τι ακριβώς συνέβη. Βρέθηκε σε άθλια κατάσταση στη Βαλτιμόρη, αποπροσανατολισμένος και φορώντας ρούχα που περιγράφηκαν ως ξένα ή εντελώς αταίριαστα γι’ αυτόν. Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο, πέρασε τις επόμενες ημέρες μεταξύ παραληρήματος και περιόδων σχετικής συνείδησης και πέθανε τα ξημερώματα της 7ης Οκτωβρίου. Η πραγματική αιτία του θανάτου του παραμένει μέχρι σήμερα αβέβαιη.
Ένα παιδί που γνώρισε πολύ νωρίς την απώλεια
Ο Edgar Allan Poe γεννήθηκε στις 19 Ιανουαρίου 1809 στη Βοστώνη. Οι γονείς του, David και Elizabeth Poe, ήταν ηθοποιοί. Ο πατέρας του εγκατέλειψε την οικογένεια και η μητέρα του πέθανε όταν ο Έντγκαρ ήταν ακόμη πολύ μικρός.
Το παιδί βρέθηκε υπό την προστασία του εύπορου εμπόρου John Allan και της συζύγου του Frances στο Ρίτσμοντ της Βιρτζίνια. Από τον Allan πήρε και το δεύτερο όνομα με το οποίο έμεινε στην ιστορία, χωρίς όμως να υιοθετηθεί επισήμως από την οικογένεια.
Η σχέση του με τον John Allan ήταν δύσκολη και συγκρουσιακή. Φοίτησε για λίγο στο University of Virginia, αλλά οικονομικά προβλήματα και χρέη τον ανάγκασαν να εγκαταλείψει τις σπουδές του. Αργότερα κατατάχθηκε στον στρατό και πέρασε για σύντομο διάστημα από τη στρατιωτική ακαδημία του West Point, από την οποία τελικά αποχώρησε.
Έζησε από την πένα του – και συχνά μέσα στη φτώχεια
Ο Πόε επιχείρησε κάτι εξαιρετικά δύσκολο για την Αμερική του 19ου αιώνα: να ζήσει κυρίως από τη συγγραφή και τη δημοσιογραφική εργασία. Εργάστηκε ως συγγραφέας, ποιητής, κριτικός και συντάκτης περιοδικών.
Απέκτησε φήμη και ως εξαιρετικά οξύς και συχνά σκληρός λογοτεχνικός κριτικός. Οι συγκρούσεις του με άλλους συγγραφείς και ανθρώπους του Τύπου δημιούργησαν αντιπάθειες που τον ακολούθησαν ακόμη και μετά τον θάνατό του.
Παρά τη φήμη του, τα οικονομικά προβλήματα ήταν σχεδόν μόνιμα. Ένας άνθρωπος που θα γινόταν ένας από τους διασημότερους συγγραφείς στον κόσμο πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του παλεύοντας για να εξασφαλίσει τα αναγκαία.
Η Βιρτζίνια, ο μεγάλος έρωτας και η μεγάλη τραγωδία
Κεντρικό πρόσωπο στη ζωή του υπήρξε η Virginia Clemm, πρώτη εξαδέλφη του. Παντρεύτηκαν το 1836. Η Virginia ήταν μόλις 13 ετών και ο Poe 27.
Η σχέση τους έχει αποτελέσει αντικείμενο μεγάλης βιογραφικής συζήτησης, όμως είναι βέβαιο ότι ο θάνατός της τον συγκλόνισε. Η Virginia προσβλήθηκε από φυματίωση και πέθανε το 1847 σε ηλικία μόλις 24 ετών.
Ο Πόε βυθίστηκε ακόμη περισσότερο στη θλίψη και στην αστάθεια. Η απώλεια νεαρών γυναικών αποτελεί άλλωστε επαναλαμβανόμενο μοτίβο στο έργο του. Η πραγματική ζωή και η λογοτεχνία του μοιάζουν σε πολλά σημεία να ενώνονται.
«Το Κοράκι» που τον έκανε διάσημο
Το 1845 δημοσιεύθηκε το έργο που ταυτίστηκε περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο με το όνομά του: «The Raven» – «Το Κοράκι».
Ένας άνδρας θρηνεί τη χαμένη αγαπημένη του, τη Lenore. Ένα κοράκι εμφανίζεται μέσα στη νύχτα και επαναλαμβάνει τη λέξη που θα γινόταν παγκοσμίως γνωστή: «Nevermore» – «Ποτέ πια».
Το ποίημα έκανε τον Πόε διάσημο, χωρίς όμως να λύσει οριστικά τα οικονομικά του προβλήματα. Το «Κοράκι» πέρασε στην παγκόσμια πολιτιστική ιστορία και η σκοτεινή μορφή του μαύρου πουλιού έγινε σχεδόν συνώνυμη με τον ίδιο τον συγγραφέα.
Ο άνθρωπος που γέννησε τον σύγχρονο ντετέκτιβ
Η συμβολή του Πόε δεν περιορίζεται στον τρόμο. Με το «The Murders in the Rue Morgue» δημιούργησε ένα από τα θεμέλια της σύγχρονης αστυνομικής λογοτεχνίας.
Ο ήρωάς του, C. Auguste Dupin, λύνει εγκλήματα χρησιμοποιώντας παρατήρηση, ανάλυση και λογική. Ο Dupin εμφανίστηκε πριν από τον Sherlock Holmes και πολύ πριν από τον Hercule Poirot.
Η ιδέα του ιδιοφυούς ερευνητή που παρατηρεί λεπτομέρειες τις οποίες όλοι οι άλλοι αγνοούν και φτάνει μέσω της λογικής στον δράστη καθιερώθηκε σε μεγάλο βαθμό από τον Πόε. Από εκεί περνά μια λογοτεχνική γραμμή που οδηγεί στον Arthur Conan Doyle, στην Agatha Christie και τελικά σε μεγάλο μέρος της σύγχρονης αστυνομικής λογοτεχνίας, του κινηματογράφου και της τηλεόρασης.
Οι ιστορίες που μας τρομάζουν ακόμη
Ανάμεσα στα διασημότερα έργα του βρίσκονται τα «The Tell-Tale Heart», «The Fall of the House of Usher», «The Black Cat», «The Cask of Amontillado», «The Masque of the Red Death», «The Pit and the Pendulum», «The Murders in the Rue Morgue» και το μυθιστόρημα «The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket».
Ο τρόμος του Πόε δεν στηρίζεται απλώς σε τέρατα. Το πραγματικό τέρας βρίσκεται συχνά μέσα στον άνθρωπο. Ενοχή, εμμονή, παράνοια, φόβος, εκδίκηση, θάνατος και η αίσθηση ότι ο ανθρώπινος νους μπορεί να στραφεί εναντίον του ίδιου του ανθρώπου κυριαρχούν στις ιστορίες του.
Και τότε εξαφανίζεται
Το τελευταίο κεφάλαιο της ζωής του είναι το πιο παράξενο. Το 1849 ο Πόε είχε βρεθεί στο Ρίτσμοντ και είχε επανασυνδεθεί με την παιδική του αγαπημένη, Sarah Elmira Royster Shelton. Υπήρχαν σχέδια γάμου.
Στα τέλη Σεπτεμβρίου ξεκίνησε ταξίδι με τελικό προορισμό τη Νέα Υόρκη. Στις 28 Σεπτεμβρίου έκανε στάση στη Βαλτιμόρη. Και μετά, για περίπου πέντε ημέρες, υπάρχει ένα κενό. Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα πού βρισκόταν και τι του συνέβη.
Τον βρήκαν σε άθλια κατάσταση
Στις 3 Οκτωβρίου 1849 ο Joseph W. Walker βρήκε τον Πόε μέσα ή κοντά στο Gunner’s Hall στη Βαλτιμόρη. Ήταν σε κατάσταση που προκάλεσε άμεση ανησυχία.
Ο Walker ειδοποίησε τον γνωστό του Πόε, Joseph E. Snodgrass. Οι περιγραφές για την εμφάνισή του είναι από τα στοιχεία που τροφοδότησαν επί δεκαετίες το μυστήριο: τα ρούχα του ήταν ατημέλητα και φαίνονταν αταίριαστα, με τον Snodgrass να θεωρεί ότι ίσως είχε χάσει τα δικά του ή είχε γίνει κάποια ανταλλαγή.
Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο της Βαλτιμόρης.
Τέσσερις ημέρες παραληρήματος
Ο Πόε δεν μπόρεσε ποτέ να δώσει μια συνεκτική εξήγηση για το τι είχε συμβεί. Ο γιατρός John J. Moran ανέφερε ότι ο ασθενής περνούσε από περιόδους συνείδησης σε σύγχυση και παραλήρημα.
Σύμφωνα με μεταγενέστερες αφηγήσεις του Moran, ο Πόε φώναζε κάποια στιγμή το όνομα «Reynolds». Ποιος ήταν ο Reynolds; Δεν έχει εξακριβωθεί.
Ο Moran απέδωσε επίσης στον Πόε ως τελευταία λόγια τη φράση: «Lord help my poor soul» – «Κύριε, βοήθησε τη φτωχή ψυχή μου». Ακόμη κι αυτή η διάσημη φράση πρέπει να αντιμετωπίζεται με επιφύλαξη, επειδή οι αφηγήσεις του Moran μεταβλήθηκαν με το πέρασμα των χρόνων.
7 Οκτωβρίου 1849: το τέλος
Τα ξημερώματα της Κυριακής 7 Οκτωβρίου 1849 ο Edgar Allan Poe πέθανε. Ήταν 40 ετών.
Η αιτία που καταγράφηκε ιστορικά ως «phrenitis», ένας ασαφής όρος που συνδεόταν με φλεγμονή ή συμφόρηση του εγκεφάλου, δεν λύνει το μυστήριο. Η πραγματική αιτία θανάτου του παραμένει άγνωστη.
Τι σκότωσε τον Έντγκαρ Άλαν Πόε;
Εδώ αρχίζει ένα από τα μεγαλύτερα λογοτεχνικά μυστήρια. Κατά καιρούς έχουν προταθεί πολλές εξηγήσεις: αλκοόλ, ασθένεια, εγκεφαλική πάθηση, δηλητηρίαση, ληστεία και ξυλοδαρμός, ακόμη και λύσσα. Καμία δεν έχει αποδειχθεί οριστικά.
Μία από τις πιο συναρπαστικές θεωρίες είναι το λεγόμενο «cooping». Στις Ηνωμένες Πολιτείες του 19ου αιώνα συμμορίες που επιδίδονταν σε εκλογική νοθεία μπορούσαν να απαγάγουν ανθρώπους, να τους μεθούν ή να τους ναρκώνουν και να τους υποχρεώνουν να ψηφίζουν επανειλημμένα, αλλάζοντάς τους ρούχα ώστε να εμφανίζονται ως διαφορετικοί ψηφοφόροι.
Ο Πόε βρέθηκε την ημέρα εκλογών και το Gunner’s Hall χρησιμοποιούνταν ως εκλογικό σημείο. Το γεγονός ότι φορούσε παράξενα ρούχα ενίσχυσε αργότερα τη συγκεκριμένη θεωρία. Είναι εντυπωσιακή, δεν είναι όμως αποδεδειγμένη.
Ακόμη και μετά τον θάνατό του άρχισε μια δεύτερη ιστορία
Λίγες ημέρες μετά τον θάνατό του δημοσιεύθηκε νεκρολογία από τον Rufus Wilmot Griswold, άνθρωπο με τον οποίο ο Πόε είχε δύσκολη σχέση.
Η εικόνα που παρουσίασε για τον νεκρό συγγραφέα ήταν εξαιρετικά αρνητική και συνέβαλε για δεκαετίες στη δημιουργία του μύθου του αυτοκαταστροφικού, σχεδόν παράφρονα Πόε.
Η ειρωνεία είναι εντυπωσιακή: ο άνθρωπος που έγραφε ιστορίες στις οποίες τίποτε δεν ήταν ακριβώς όπως φαινόταν απέκτησε μετά τον θάνατό του μια βιογραφία όπου επίσης συχνά είναι δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς το γεγονός από τον μύθο.
Μια φτωχική κηδεία για έναν μελλοντικό γίγαντα
Η κηδεία του ήταν μικρή. Ο Πόε τάφηκε στη Βαλτιμόρη, στο Westminster Burying Ground, κοντά σε συγγενείς του. Αργότερα τα λείψανά του μεταφέρθηκαν σε επιφανέστερο σημείο του κοιμητηρίου και δημιουργήθηκε μνημείο.
Ο άνθρωπος που πέθανε χωρίς να γνωρίζει τη μεταθανάτια έκταση της φήμης του θα εξελισσόταν σε ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα πρόσωπα της αμερικανικής λογοτεχνίας.
Ο Πόε δεν πέθανε ποτέ πραγματικά
Η επιρροή του ξεπέρασε κατά πολύ τα όρια της Αμερικής. Επηρέασε την αστυνομική λογοτεχνία, τη λογοτεχνία τρόμου, το γοτθικό μυθιστόρημα, τη φαντασία και στοιχεία της πρώιμης επιστημονικής φαντασίας.
Ιστορίες του μεταφέρθηκαν ξανά και ξανά στον κινηματογράφο, στο θέατρο, στην τηλεόραση, στη μουσική και στα κόμικς.
Και περισσότερο από ενάμιση αιώνα μετά τον θάνατό του εξακολουθούμε να διαβάζουμε για ένα χτυποκάρδι κρυμμένο κάτω από τις σανίδες ενός πατώματος, για ένα σπίτι που μοιάζει ζωντανό, για έναν μαύρο γάτο, για φόνους που λύνονται με τη δύναμη της λογικής και για ένα μαύρο κοράκι που απαντά μονότονα: «Nevermore».
Ίσως αυτό να είναι και το μεγαλύτερο παράδοξο της ζωής του Έντγκαρ Άλαν Πόε. Έγραψε όσο λίγοι για τον θάνατο. Και τελικά ο δικός του θάνατος έγινε μία από τις διασημότερες ανεξιχνίαστες ιστορίες που συνδέθηκαν ποτέ με μεγάλο συγγραφέα.
