Υπάρχουν ημερομηνίες που αποκτούν μια ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της δημοσιογραφίας και της λογοτεχνίας. Η 13η Νοεμβρίου 1979 είναι μία από αυτές.
Την ίδια ημέρα έφυγαν από τη ζωή δύο σπουδαίοι Έλληνες δημοσιογράφοι και συγγραφείς: ο Δημήτρης Ψαθάς και ο Γιάννης Μαρής.
Ο πρώτος έκανε την Ελλάδα να γελάσει, να αυτοσαρκαστεί και να αναγνωρίσει τις κοινωνικές και πολιτικές της αντιφάσεις μέσα από το χρονογράφημα, την ευθυμογραφία και το θέατρο.
Ο δεύτερος έβαλε το έγκλημα, το μυστήριο, τις ανθρώπινες αδυναμίες και τις σκοτεινές πλευρές της ελληνικής κοινωνίας στο κέντρο της λογοτεχνικής αφήγησης, δημιουργώντας έναν από τους πιο αγαπητούς ήρωες της ελληνικής αστυνομικής λογοτεχνίας, τον αστυνόμο Μπέκα.
Δύο διαφορετικοί κόσμοι. Δύο διαφορετικές δημοσιογραφικές σχολές. Ένα κοινό χαρακτηριστικό: η βαθιά γνώση της ελληνικής κοινωνίας και η ικανότητα να μετατρέπουν την καθημερινή πραγματικότητα σε ιστορίες που άντεξαν στον χρόνο.
Δημήτρης Ψαθάς: Από την Τραπεζούντα στην κορυφή της ελληνικής σάτιρας
Ο Δημήτρης Ψαθάς γεννήθηκε το 1907 στην Τραπεζούντα του Πόντου, σε μια εποχή μεγάλων ιστορικών αναταράξεων.
Η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το 1923, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Ο νεαρός Ψαθάς βρέθηκε σε μια πρωτεύουσα που άλλαζε ραγδαία, με τους πρόσφυγες να διαμορφώνουν νέες κοινωνικές και πολιτιστικές πραγματικότητες.
Το 1925 άρχισε τη δημοσιογραφική του σταδιοδρομία. Εργάστηκε σε σημαντικές αθηναϊκές εφημερίδες, μεταξύ των οποίων τα «Αθηναϊκά Νέα», το «Ελεύθερον Βήμα», «Τα Νέα» και η «Ελευθεροτυπία».
Η καθημερινή δημοσιογραφία υπήρξε το μεγάλο του σχολείο.
Παρατηρούσε τους ανθρώπους, τις συμπεριφορές, την πολιτική εξουσία, τις κοινωνικές φιλοδοξίες και τις μικρές ανθρώπινες ματαιοδοξίες.
Και όλα αυτά τα μετέτρεπε σε χρονογραφήματα που συνδύαζαν την ευφυΐα, το χιούμορ και την κοινωνική κριτική.
Η Μαντάμ Σουσού και η Ελλάδα της κοινωνικής επίδειξης
Η μεγαλύτερη ίσως δημιουργία του ήταν η Μαντάμ Σουσού.
Μια γυναίκα που ζει σε μια φτωχική αθηναϊκή γειτονιά, αλλά φαντάζεται ότι ανήκει στην υψηλή κοινωνία.
Η Σουσού περιφρονεί την πραγματικότητα γύρω της και επινοεί έναν κόσμο πολυτέλειας, αριστοκρατίας και κοινωνικής ανωτερότητας.
Μέσα από τις υπερβολές της, ο Ψαθάς σατίριζε την υποκρισία, τον νεοπλουτισμό, την κοινωνική ματαιοδοξία και την ανθρώπινη ανάγκη για επίδειξη.
Η ηρωίδα έγινε τόσο δημοφιλής ώστε το όνομά της πέρασε στην καθημερινή ελληνική γλώσσα.
Ακόμη και σήμερα, όταν χαρακτηρίζουμε κάποιον «Μαντάμ Σουσού», περιγράφουμε έναν άνθρωπο που προσπαθεί να εμφανιστεί κοινωνικά ανώτερος από αυτό που πραγματικά είναι.
Λίγοι λογοτεχνικοί χαρακτήρες έχουν καταφέρει να αφήσουν τόσο ισχυρό αποτύπωμα στην καθημερινή ομιλία.
Η Μαντάμ Σουσού γνώρισε θεατρικές και τηλεοπτικές διασκευές. Ιδιαίτερα αγαπητή υπήρξε η τηλεοπτική σειρά της ΕΡΤ το 1986, με την Άννα Παναγιωτοπούλου στον πρωταγωνιστικό ρόλο.
ΒΙΝΤΕΟ
Ο θεατρικός συγγραφέας που σατίρισε την εξουσία
Ο Ψαθάς δεν περιορίστηκε στη δημοσιογραφία.
Από το 1940, με «Το στραβόξυλο», άρχισε μια εντυπωσιακή πορεία στο ελληνικό θέατρο.
Ανάμεσα στα γνωστότερα έργα του βρίσκονται ο «Φον Δημητράκης», το «Ζητείται ψεύτης», οι «Μικροί Φαρισαίοι», «Ένας βλάκας και μισός», «Φωνάζει ο κλέφτης», «Η χαρτοπαίχτρα» και το «Ξύπνα Βασίλη».
Πολλά μεταφέρθηκαν στον κινηματογράφο και αγαπήθηκαν από διαδοχικές γενιές θεατών.
Στο «Ζητείται ψεύτης» σατίριζε τις πολιτικές υποσχέσεις και τους μηχανισμούς της εξουσίας.
Στο «Φωνάζει ο κλέφτης» αναδείκνυε την υποκρισία και τη διαφθορά.
Στο «Ξύπνα Βασίλη» αποτύπωνε με χιούμορ και οξύτητα τις ιδεολογικές αντιθέσεις και τις κοινωνικές μεταμορφώσεις της μεταπολεμικής Ελλάδας.
Η δύναμη του Ψαθά ήταν ότι δεν χρειαζόταν να κάνει πολιτικό κήρυγμα. Άφηνε τους χαρακτήρες του να αποκαλύπτουν μόνοι τους τις αντιφάσεις της εποχής.
Ο Ψαθάς ως ιστορικός μάρτυρας της Κατοχής
Πέρα από τη σάτιρα, ο Δημήτρης Ψαθάς κατέγραψε και δραματικές περιόδους της ελληνικής ιστορίας.
Στα βιβλία «Χειμώνας του ’41», «Αντίσταση» και «Το χιούμορ μιας εποχής» περιέγραψε την Κατοχή, τις στερήσεις, την πείνα και την καθημερινότητα των Ελλήνων.
Ιδιαίτερη θέση στο έργο του κατέχει η «Γη του Πόντου», που εκδόθηκε το 1968.
Πρόκειται για μια σημαντική καταγραφή της ιστορίας, των διωγμών και των βιωμάτων του ποντιακού ελληνισμού.
Ο πρόσφυγας από την Τραπεζούντα δεν ξέχασε ποτέ την ιδιαίτερη πατρίδα του.
Η συγγραφική του πορεία απέδειξε ότι το χιούμορ και η ιστορική μνήμη δεν είναι αντίθετες έννοιες. Μπορούν να συνυπάρχουν στο έργο ενός δημιουργού που γνωρίζει πότε να κάνει τον αναγνώστη να γελάσει και πότε να τον συγκινήσει.
Γιάννης Μαρής: Ο δημοσιογράφος που έφερε το αστυνομικό μυθιστόρημα στην Ελλάδα
Ο Γιάννης Μαρής γεννήθηκε στις 6 Ιανουαρίου 1916 στη Σκόπελο.
Το πραγματικό του όνομα ήταν Ιωάννης Τσιριμώκος και προερχόταν από οικογένεια με πολιτική παράδοση.
Ασχολήθηκε με τη δημοσιογραφία, την κριτική κινηματογράφου, το σενάριο και τη λογοτεχνία.
Η δημοσιογραφική του εμπειρία αποδείχθηκε καθοριστική για το συγγραφικό του έργο.
Ο Μαρής γνώριζε πώς να παρατηρεί τις λεπτομέρειες, να αναζητά τα κίνητρα των ανθρώπων και να χτίζει μια ιστορία γύρω από γεγονότα που στην αρχή φαίνονται ασύνδετα.
Θεωρείται ο πατέρας του ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος, όχι επειδή δεν είχαν προηγηθεί άλλες αστυνομικές ιστορίες, αλλά επειδή συνέβαλε καθοριστικά στην καθιέρωση και τη δημοτικότητα του είδους στην Ελλάδα.
Έγκλημα στο Κολωνάκι: Η αρχή μιας νέας λογοτεχνικής εποχής
Το 1953 εμφανίστηκε το «Έγκλημα στο Κολωνάκι», ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα του.
Η ιστορία αξιοποιούσε την ατμόσφαιρα της μεταπολεμικής Αθήνας, τις κοινωνικές διαφορές, τα μυστικά και τις ανθρώπινες φιλοδοξίες.
Ο Μαρής κατάφερε να αποδείξει ότι μια αστυνομική ιστορία δεν χρειαζόταν να διαδραματίζεται στο Λονδίνο, στο Παρίσι ή στη Νέα Υόρκη.
Μπορούσε να εξελίσσεται στους δρόμους της Αθήνας, στις πολυκατοικίες του Κολωνακίου, σε ξενοδοχεία, σε επαρχιακές πόλεις και σε ελληνικά νησιά.
Η Αθήνα έγινε ένας ζωντανός λογοτεχνικός χαρακτήρας.
Πίσω από κάθε έγκλημα υπήρχαν οικογενειακές αντιπαραθέσεις, ερωτικά πάθη, οικονομικά συμφέροντα, κοινωνικές διακρίσεις και παλιές ιστορίες που επέστρεφαν από το παρελθόν.
Ο αστυνόμος Μπέκας: Ένας Έλληνας Μαιγκρέ
Η μεγαλύτερη δημιουργία του Γιάννη Μαρή ήταν ο αστυνόμος Γιώργης Μπέκας.
Ένας άνθρωπος χωρίς εντυπωσιακή εμφάνιση, χωρίς υπερηρωικές ικανότητες και χωρίς την αλαζονεία που συχνά συνοδεύει τους φανταστικούς ντετέκτιβ.
Ο Μπέκας στηριζόταν στην υπομονή, στην παρατήρηση, στη γνώση της ανθρώπινης ψυχολογίας και στη λογική.
Η φυσιογνωμία του παρουσιάζει συγγένειες με τον επιθεωρητή Μαιγκρέ του Βέλγου συγγραφέα Ζορζ Σιμενόν.
Όμως ο Μπέκας απέκτησε τη δική του ελληνική ταυτότητα.
Κινείται σε μια κοινωνία που γνωρίζει καλά, ακούει περισσότερο απ’ όσο μιλά και καταλαβαίνει ότι τα ανθρώπινα πάθη είναι συχνά πιο περίπλοκα από τα ίδια τα εγκλήματα.
Σύμφωνα με πανεπιστημιακή μελέτη για το έργο του Μαρή, ο Μπέκας εμφανίζεται σε 21 από τα 49 βιβλία που εξετάζονται.
Η επιτυχία του χαρακτήρα συνέβαλε στην εξοικείωση του ελληνικού κοινού με το αστυνομικό μυθιστόρημα.
Τα μυθιστορήματα που αγαπήθηκαν από το κοινό
Ο Γιάννης Μαρής υπήρξε ιδιαίτερα παραγωγικός συγγραφέας.
Ανάμεσα στα γνωστότερα έργα του βρίσκονται το «Έγκλημα στο Κολωνάκι», το «Έγκλημα στα παρασκήνια», «Ο 13ος επιβάτης», «Έγκλημα στη Μύκονο», «Το μυστικό του Άσπρου Βράχου» και «Η εξαφάνιση του Τζον Αυλακιώτη».
Πολλά έργα του δημοσιεύονταν αρχικά σε συνέχειες στον Τύπο.
Αυτή η μορφή δημοσίευσης απαιτούσε ιδιαίτερη αφηγηματική τεχνική.
Κάθε επεισόδιο έπρεπε να κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον και να δημιουργεί την προσμονή για τη συνέχεια.
Ο Μαρής αξιοποίησε με εξαιρετική επιτυχία αυτή τη δημοσιογραφική πρακτική.
Έτσι, η αστυνομική λογοτεχνία έγινε μέρος της καθημερινής συνήθειας χιλιάδων αναγνωστών.
ΒΙΝΤΕΟ
Από τις εφημερίδες στον κινηματογράφο και στην τηλεόραση
Η δημοτικότητα των έργων του Μαρή οδήγησε σε κινηματογραφικές μεταφορές.
Το «Έγκλημα στο Κολωνάκι» μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο το 1959, σε σκηνοθεσία Τζανή Αλιφέρη.
Το «Έγκλημα στα παρασκήνια» έγινε ταινία το 1960, σε σκηνοθεσία Ντίνου Κατσουρίδη.
Οι ιστορίες του συνέχισαν να εμπνέουν δημιουργούς και μετά τον θάνατό του.
Το 2006, η τηλεοπτική σειρά «Οι ιστορίες του αστυνόμου Μπέκα», με πρωταγωνιστή τον Ιεροκλή Μιχαηλίδη, έφερε ξανά τον διάσημο ήρωα στο προσκήνιο.
Η επιτυχία της σειράς επιβεβαίωσε ότι οι ιστορίες του Μαρή μπορούσαν να συγκινήσουν και ένα κοινό που δεν είχε γνωρίσει την εποχή της πρώτης δημοσίευσής τους.
Δύο διαφορετικές πένες, η ίδια δημοσιογραφική αφετηρία
Ο Ψαθάς και ο Μαρής είχαν διαφορετικό ύφος, διαφορετικούς ήρωες και διαφορετική συγγραφική φιλοσοφία.
Ο Ψαθάς έβλεπε την κοινωνία μέσα από τον καθρέφτη της σάτιρας.
Ο Μαρής την παρατηρούσε μέσα από τα μυστικά και τα εγκλήματά της.
Ο πρώτος χρησιμοποιούσε το γέλιο για να αποκαλύψει την ανθρώπινη υποκρισία.
Ο δεύτερος χρησιμοποιούσε την αγωνία για να εξερευνήσει την ανθρώπινη ψυχή.
Και οι δύο, όμως, ξεκίνησαν από τη δημοσιογραφία.
Αυτό δεν είναι μια ασήμαντη βιογραφική λεπτομέρεια.
Η καθημερινή επαφή με την κοινωνία, η παρατήρηση των γεγονότων, η αναζήτηση της ουσίας πίσω από την είδηση και η ανάγκη για άμεση επικοινωνία με τον αναγνώστη διαμόρφωσαν καθοριστικά τη γραφή τους.
Ήταν δημοσιογράφοι που έγιναν μεγάλοι συγγραφείς χωρίς να χάσουν τη δημοσιογραφική τους ματιά.
Η δημοσιογραφία ως σχολείο της λογοτεχνίας
Η περίπτωση των δύο δημιουργών υπενθυμίζει μια σημαντική περίοδο της ιστορίας του ελληνικού Τύπου.
Τότε που το χρονογράφημα, το ευθυμογράφημα, το λογοτεχνικό αφήγημα και το μυθιστόρημα σε συνέχειες αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος των εφημερίδων.
Οι αναγνώστες δεν αγόραζαν μια εφημερίδα μόνο για τις πολιτικές ειδήσεις.
Την αγόραζαν και για να διαβάσουν την αγαπημένη τους στήλη, να γελάσουν με ένα χρονογράφημα ή να μάθουν τι θα συμβεί στο επόμενο επεισόδιο μιας αστυνομικής ιστορίας.
Οι δημοσιογράφοι εκείνης της εποχής καλλιεργούσαν μια ιδιαίτερη σχέση εμπιστοσύνης με το κοινό.
Το προσωπικό ύφος, η γλωσσική ποιότητα και η αφηγηματική ικανότητα είχαν ξεχωριστή αξία.
Στη σημερινή εποχή της ψηφιακής δημοσιογραφίας, των κοινωνικών δικτύων και της διαρκούς ροής πληροφοριών, το έργο του Ψαθά και του Μαρή υπενθυμίζει ότι η καλή αφήγηση παραμένει ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία της δημοσιογραφίας.
Η τεχνολογία αλλάζει. Οι πλατφόρμες αλλάζουν. Η ανάγκη όμως για μια καλογραμμένη ιστορία δεν εξαφανίζεται.
Η κοινή ημερομηνία που τους ένωσε στην Ιστορία
Στις 13 Νοεμβρίου 1979 ο Δημήτρης Ψαθάς πέθανε στην Αθήνα σε ηλικία 72 ετών.
Την ίδια ημέρα έφυγε από τη ζωή και ο Γιάννης Μαρής, σε ηλικία 63 ετών.
Η σύμπτωση είναι από εκείνες που δίνουν στην ιστορία μια ιδιαίτερη συμβολική διάσταση.
Δύο άνθρωποι που υπηρέτησαν τη δημοσιογραφία και τη λογοτεχνία με διαφορετικό τρόπο αποχαιρέτησαν την Ελλάδα την ίδια ημέρα.
Ο ένας άφησε πίσω του τη Μαντάμ Σουσού, τον Φον Δημητράκη και δεκάδες θεατρικούς χαρακτήρες που εξακολουθούν να προκαλούν γέλιο.
Ο άλλος άφησε τον αστυνόμο Μπέκα, έναν ήρωα που συνεχίζει να αναζητά την αλήθεια στις σελίδες των βιβλίων του.
Σαράντα επτά χρόνια μετά τον θάνατό τους, τα έργα τους εξακολουθούν να διαβάζονται, να επανεκδίδονται, να παρουσιάζονται στο θέατρο και να προβάλλονται στην τηλεόραση.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μέτρο της επιτυχίας ενός δημιουργού.
Όχι πόσο δημοφιλής υπήρξε όσο ζούσε, αλλά πόσο ζωντανός παραμένει μέσα από το έργο του.
Ο Δημήτρης Ψαθάς και ο Γιάννης Μαρής απέδειξαν ότι η δημοσιογραφία μπορεί να γεννήσει λογοτεχνία με διάρκεια και ότι μια πραγματικά καλή πένα δεν παύει να γράφει στη μνήμη των ανθρώπων ακόμη και μετά τον θάνατο του δημιουργού της.
