Υπάρχουν δημιουργοί που συνδέουν το όνομά τους με μερικές μεγάλες επιτυχίες. Υπάρχουν όμως και εκείνοι που διαμορφώνουν ολόκληρες εποχές.
Ο Γιώργος Μητσάκης ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Συνθέτης, στιχουργός, τραγουδιστής και δεξιοτέχνης του μπουζουκιού, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της μεταπολεμικής ελληνικής λαϊκής μουσικής.
Ένας άνθρωπος που γνώρισε από κοντά την παλιά γενιά του ρεμπέτικου, συνεργάστηκε με μεγάλους ερμηνευτές και συνέβαλε στη μετάβαση από το ρεμπέτικο στο νεότερο λαϊκό τραγούδι.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι συνάδελφοί του τον αποκαλούσαν «δάσκαλο».
Στις 17 Νοεμβρίου 1993 πέθανε στην Αθήνα.
Δύο χρόνια νωρίτερα, το 1991, είχα την ευκαιρία να του πάρω μια μεγάλη τηλεοπτική συνέντευξη για τον ΑΝΤ1.
Η συνέντευξη εκείνη σώζεται και αποτελεί ένα πολύτιμο ντοκουμέντο μιας εποχής κατά την οποία οι τελευταίοι μεγάλοι εκπρόσωποι της παλαιότερης λαϊκής δημιουργίας μπορούσαν ακόμη να αφηγηθούν οι ίδιοι την ιστορία τους.
Στο σημερινό αφιέρωμα, η συνέντευξη αυτή έχει ξεχωριστή θέση.
Από την Κωνσταντινούπολη στην Ελλάδα
Ο Γιώργος Μητσάκης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1921, σύμφωνα με τα στοιχεία που καταγράφονται σε πανεπιστημιακά μουσικά αρχεία.
Η παιδική του ηλικία συνδέθηκε με τον ελληνισμό της Πόλης, έναν κόσμο με έντονες μουσικές επιρροές από την ανατολική Μεσόγειο.
Το 1935 ήρθε με την οικογένειά του στην Ελλάδα.
Πρώτος σημαντικός σταθμός ήταν η Καβάλα. Αργότερα η οικογένεια εγκαταστάθηκε στην περιοχή του Βόλου.
Εκεί ο νεαρός Μητσάκης άρχισε να γνωρίζει βαθύτερα το λαϊκό τραγούδι και τη μουσική που ακουγόταν στα καφενεία, στις παρέες και στους χώρους διασκέδασης.
Η έλξη του για το μπουζούκι ήταν καθοριστική.
Σε μια εποχή κατά την οποία το όργανο αντιμετωπιζόταν ακόμη με κοινωνικές προκαταλήψεις, ο Μητσάκης επέλεξε να ακολουθήσει τον δρόμο της μουσικής.
Πέρασε από τη Θεσσαλονίκη και κατέληξε στην Αθήνα.
Εκεί θα άρχιζε η μεγάλη του διαδρομή.
Η γνωριμία με τον κόσμο του ρεμπέτικου
Στην Αθήνα και στον Πειραιά, ο Μητσάκης βρέθηκε κοντά σε ανθρώπους που είχαν ήδη δημιουργήσει τη μεγάλη παράδοση του ρεμπέτικου.
Ο Μάρκος Βαμβακάρης, ο Βασίλης Τσιτσάνης και άλλοι σημαντικοί μουσικοί είχαν διαμορφώσει ένα ιδιαίτερο μουσικό περιβάλλον.
Ο Μητσάκης δεν αρκέστηκε να μιμηθεί αυτή την παράδοση.
Αξιοποίησε τα στοιχεία της και ανέπτυξε προσωπικό ύφος.
Οι μελωδίες του είχαν συχνά μια ιδιαίτερη λυρικότητα.
Οι στίχοι του δεν περιορίζονταν στον ερωτικό καημό.
Περιέγραφαν γειτονιές, λιμάνια, κοινωνικές συμπεριφορές, ανθρώπινες αδυναμίες, μικρές ιστορίες της καθημερινής ζωής.
Αυτή η παρατηρητικότητα έγινε ένα από τα χαρακτηριστικά του.
Η πρώτη δισκογραφική παρουσία
Η πρώτη καταγεγραμμένη παρουσία του Μητσάκη στη δισκογραφία τοποθετείται το 1941.
Συμμετείχε στη δημιουργία του τραγουδιού «Η λόγχη μας το θέλει», σε συνεργασία με τον Παναγιώτη Τούντα.
Ήταν μια περίοδος εξαιρετικά δύσκολη για την Ελλάδα.
Ο πόλεμος και η Κατοχή επηρέασαν βαθιά την καθημερινότητα και τη μουσική δραστηριότητα.
Μετά την Απελευθέρωση, όμως, η ελληνική δισκογραφία μπήκε σε νέα φάση.
Ο Μητσάκης εξελίχθηκε σε έναν από τους παραγωγικότερους δημιουργούς της.
Σύμφωνα με το Αρχείο Κουνάδη, όπως παρουσιάζεται στην ψηφιακή συλλογή του Πανεπιστημίου Αιγαίου, έως το 1960 είχαν κυκλοφορήσει περισσότερα από 400 τραγούδια του.
Ο αριθμός αυτός αποτυπώνει το μέγεθος της παραγωγής του, αν και οι διαφορετικοί δισκογραφικοί κατάλογοι δεν χρησιμοποιούν πάντοτε την ίδια μέθοδο καταμέτρησης.
Τα τραγούδια που έμειναν στην ιστορία
Το έργο του Μητσάκη περιλαμβάνει τραγούδια που εξακολουθούν να ακούγονται πολλές δεκαετίες μετά την πρώτη ηχογράφησή τους.
Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν το «Στον Πειραιά συννέφιασε», οι «Συννεφιές», το «Όταν καπνίζει ο λουλάς», το «Βαδίζω και παραμιλώ» και το «Η θάλασσα του Πειραιά».
Ορισμένα έγιναν γνωστά από τις πρώτες τους εκτελέσεις.
Άλλα απέκτησαν νέα ζωή μέσα από μεταγενέστερες ερμηνείες.
Αυτό είναι ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των μεγάλων λαϊκών δημιουργών.
Τα τραγούδια τους δεν ανήκουν αποκλειστικά στην εποχή κατά την οποία γράφτηκαν.
Περνούν από γενιά σε γενιά.
Αλλάζουν φωνές και ενορχηστρώσεις.
Παραμένουν όμως αναγνωρίσιμα.
Οι «Συννεφιές» και η μεγάλη επιτυχία της Λίτσας Διαμάντη
Μία από τις σημαντικότερες επιτυχίες του Μητσάκη ήταν οι «Συννεφιές».
Το τραγούδι συνδέθηκε ιδιαίτερα με τη Λίτσα Διαμάντη.
Η ηχογράφηση κυκλοφόρησε το 1966 και αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στην καριέρα της τραγουδίστριας.
Το ίδιο τραγούδι συνέβαλε στη διάδοση του έργου του Μητσάκη σε ένα ευρύτερο κοινό.
Η δύναμή του βρισκόταν στην απλότητα της μελωδίας και στην άμεση συναισθηματική επικοινωνία.
Ο Μητσάκης γνώριζε να γράφει τραγούδια που μπορούσαν να τραγουδηθούν από έναν σπουδαίο ερμηνευτή, αλλά και από μια ολόκληρη παρέα.
Αυτή ήταν μία από τις μεγαλύτερες αρετές του.
Ο Πειραιάς ως μουσικός πρωταγωνιστής
Ο Πειραιάς κατέχει ιδιαίτερη θέση στο έργο του.
Δεν εμφανίζεται μόνο ως γεωγραφικός τόπος.
Είναι ένα σύμβολο.
Το λιμάνι, οι ναυτικοί, οι εργατικές γειτονιές, οι άνθρωποι που φεύγουν και επιστρέφουν, οι δυσκολίες της ζωής και οι μικρές χαρές αποτελούν μέρος του μουσικού του κόσμου.
Στο «Στον Πειραιά συννέφιασε», η εικόνα του καιρού μετατρέπεται σε συναισθηματικό τοπίο.
Ο Μητσάκης ήταν από τους δημιουργούς που μπορούσαν να μετατρέψουν μια απλή εικόνα της καθημερινότητας σε τραγούδι με διαχρονική απήχηση.
Οι συνεργασίες με μεγάλες λαϊκές φωνές
Στη διάρκεια της μακράς διαδρομής του, ο Μητσάκης συνεργάστηκε με σημαντικούς τραγουδιστές και μουσικούς.
Το έργο του συνδέθηκε με τη Μαρίκα Νίνου, τον Πρόδρομο Τσαουσάκη, τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, τη Λίτσα Διαμάντη και άλλους εκπροσώπους του λαϊκού τραγουδιού.
Συνεργάστηκε επίσης με μουσικούς που διαμόρφωσαν τον ήχο της μεταπολεμικής δισκογραφίας.
Δεν ήταν μόνο ο άνθρωπος που έγραφε ένα τραγούδι και το παρέδιδε στον τραγουδιστή.
Γνώριζε το πάλκο, το στούντιο, το μπουζούκι, τις απαιτήσεις της ερμηνείας.
Αυτή η ολοκληρωμένη γνώση εξηγεί και τον σεβασμό που απολάμβανε από τους συναδέλφους του.
Γιατί τον αποκαλούσαν «δάσκαλο»
Ο χαρακτηρισμός δεν ήταν απλώς μια φιλοφρόνηση.
Ο Μητσάκης ανήκε στους δημιουργούς που γνώριζαν σε βάθος τη μουσική παράδοση και μπορούσαν να τη μεταδώσουν στους νεότερους.
Διέθετε εμπειρία δεκαετιών.
Είχε περάσει από το ρεμπέτικο, το μεταπολεμικό λαϊκό τραγούδι και τις μεγάλες αλλαγές της ελληνικής δισκογραφίας.
Η παρουσία του λειτουργούσε ως γέφυρα ανάμεσα στις γενιές.
Ο χαρακτηρισμός «δάσκαλος» αποτύπωνε ακριβώς αυτή τη θέση του μέσα στον κόσμο της ελληνικής μουσικής.
Το 1991, μπροστά στις κάμερες του ΑΝΤ1
Δύο χρόνια πριν από τον θάνατό του, είχα την ευκαιρία να πραγματοποιήσω μια μεγάλη τηλεοπτική συνέντευξη με τον Γιώργο Μητσάκη για τον ΑΝΤ1.
Ήταν το 1991.
Η αξία αυτής της συνάντησης γίνεται ακόμη μεγαλύτερη σήμερα.
Ο Μητσάκης ανήκε στη γενιά που είχε γνωρίσει από κοντά την εξέλιξη του ελληνικού λαϊκού τραγουδιού από τα χρόνια πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα.
Είχε ζήσει τις αλλαγές στη δισκογραφία, στα μουσικά κέντρα, στις ορχήστρες και στις προτιμήσεις του κοινού.
Είχε συνεργαστεί με ανθρώπους που σήμερα αποτελούν ιστορικές μορφές της ελληνικής μουσικής.
Γι’ αυτό και μια τηλεοπτική συνέντευξή του δεν είναι απλώς ένα στιγμιότυπο από μια παλιά εκπομπή.
Είναι μια ζωντανή μαρτυρία.
Ένα ντοκουμέντο που μας επιτρέπει να δούμε και να ακούσουμε τον ίδιο τον δημιουργό.
Να παρατηρήσουμε τον τρόπο που μιλούσε.
Να ακούσουμε τις αναμνήσεις και τις απόψεις του, όπως τις διατύπωνε ο ίδιος.
Χωρίς να χρειάζεται κάποιος τρίτος να τις αναπαραστήσει.
Η σπάνια συνέντευξη του 1991 – Δείτε το βίντεο
Στο σημείο αυτό του αφιερώματος θα ενσωματωθεί το πλήρες βίντεο της συνέντευξης που μου παραχώρησε ο Γιώργος Μητσάκης στον ΑΝΤ1 το 1991.
Πρόκειται για οπτικοακουστικό υλικό ιδιαίτερης ιστορικής και πολιτιστικής αξίας.
Η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε μόλις δύο χρόνια πριν από τον θάνατό του και διασώζει τη φωνή, την παρουσία και τη μαρτυρία ενός από τους κορυφαίους εκπροσώπους του ελληνικού λαϊκού τραγουδιού.
ΒΙΝΤΕΟ
Η μουσική του δεν σταμάτησε στα χρόνια της ακμής του
Ο Μητσάκης συνέχισε να δημιουργεί και να εμφανίζεται για πολλά χρόνια.
Συμμετείχε σε μουσικές εκδηλώσεις, ηχογραφήσεις και αφιερώματα.
Η νεότερη γενιά των τραγουδιστών ανακάλυπτε ξανά το έργο του.
Παράλληλα, το ενδιαφέρον για την ιστορία του ρεμπέτικου και του λαϊκού τραγουδιού άρχισε να αποκτά μεγαλύτερη θέση στην πολιτιστική έρευνα.
Σήμερα, πανεπιστημιακά αρχεία και ψηφιακές συλλογές τεκμηριώνουν τη διαδρομή του.
Οι παλιές ηχογραφήσεις, οι δίσκοι 78 στροφών και οι καταγραφές των τραγουδιών του αποτελούν πολύτιμες πηγές για την ιστορία της ελληνικής μουσικής.
17 Νοεμβρίου 1993: Το τέλος μιας μεγάλης διαδρομής
Ο Γιώργος Μητσάκης πέθανε στην Αθήνα στις 17 Νοεμβρίου 1993.
Ήταν 72 ετών, με βάση το έτος γέννησης 1921 που καταγράφουν τα πανεπιστημιακά αρχεία.
Ο θάνατός του σήμανε την απώλεια ενός από τους τελευταίους μεγάλους δημιουργούς που συνέδεαν άμεσα τον κόσμο του παλιού ρεμπέτικου με το μεταπολεμικό λαϊκό τραγούδι.
Η προσφορά του όμως δεν έπαψε να αναγνωρίζεται.
Οι συνθέσεις του συνεχίζουν να ερμηνεύονται.
Το μπουζούκι του εξακολουθεί να ακούγεται μέσα από τις ηχογραφήσεις.
Και τα τραγούδια του αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της συλλογικής μουσικής μνήμης.
Μια προσωπική δημοσιογραφική ανάμνηση που γίνεται ιστορικό τεκμήριο
Στη δημοσιογραφία υπάρχουν συνεντεύξεις που έχουν άμεση επικαιρική αξία.
Υπάρχουν όμως και συνεντεύξεις που αποκτούν μεγαλύτερη σημασία όσο περνούν τα χρόνια.
Η συνέντευξη του Γιώργου Μητσάκη στον ΑΝΤ1 το 1991 ανήκει, για μένα, στη δεύτερη κατηγορία.
Τότε ήταν μια τηλεοπτική συνάντηση με έναν μεγάλο δημιουργό.
Σήμερα είναι η δυνατότητα να ξαναδούμε έναν άνθρωπο που συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του ελληνικού λαϊκού τραγουδιού.
Και να τον ακούσουμε να μιλά με τη δική του φωνή.
Αυτός είναι και ένας από τους λόγους για τους οποίους πιστεύω τόσο πολύ στην αξία των δημοσιογραφικών αρχείων.
Γιατί η ιστορία δεν βρίσκεται μόνο στα βιβλία.
Βρίσκεται και στις εικόνες, στις φωνές, στις αφηγήσεις των ανθρώπων που τη δημιούργησαν.
Ο Γιώργος Μητσάκης έφυγε στις 17 Νοεμβρίου 1993.
Αλλά τα τραγούδια του έμειναν.
Και χάρη σε τέτοια οπτικοακουστικά ντοκουμέντα, παραμένει ζωντανή και η δική του μαρτυρία.
Πηγές τεκμηρίωσης: Αρχείο Κουνάδη – Ψηφιακή συλλογή Πανεπιστημίου Αιγαίου, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων – Συλλογή Ηχογραφημάτων Βασίλη Τσιτσάνη, Ελληνική Δισκογραφία, ΕΡΤ – «Η Αυλή των Χρωμάτων», ιστορικά δισκογραφικά αρχεία.