Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν συνεχίζει ακάθεκτη, κάνοντας μέσα σε δέκα μέρες εισπράξεις 639 εκατ. δολαρίων. Η τεράστια επιτυχία της ταινίας στο παγκόσμιο box office αναζωπύρωσε ωστόσο και το ενδιαφέρον για το Ομηρικό έπος αυτό καθαυτό.
Σύμφωνα με στοιχεία της εταιρείας ερευνών Circana, οι πωλήσεις της «Οδύσσειας» στις ΗΠΑ καταγράφουν αύξηση της τάξης του 76% από τις αρχές του έτους. Στο Spotify, οι ακροάσεις του audiobook εκτοξεύθηκαν σημειώνοντας αύξηση άνω του 500% ανήμερα της πρεμιέρας, με το 36% των ακροατών να ανήκει στη Gen Z και το 45% στους Millennials.
Ο εκδοτικός οίκος W.W. Norton ανακοίνωσε ότι η μετάφραση της Έμιλι Γουίλσον, μια από τις πιο επιδραστικές φωνές των κλασικών σπουδών διεθνώς και η πρώτη γυναίκα που μετέφρασε την Οδύσσεια όπως και την Ιλιάδα στα αγγλικά, (μετάφραση την οποία ο Νόλαν έχει αναφέρει ως βασική πηγή έμπνευσης), σημειώνει αύξηση πωλήσεων 40% σε σχέση με πέρυσι.
Παρά το γεγονός δε, ότι η Γουίλσον, πρόεδρος του Τμήματος Κλασικών Σπουδών και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια, κατακεραυνώνει το σενάριο του Νόλαν σε ένα ιδιαίτερα αιχμηρό άρθρο της στο London Review of Books σημειώνοντας ότι «το όραμα της ταινίας είναι υπερβολικά συγκεχυμένο και οι χαρακτήρες υπερβολικά αδρά σκιαγραφημένοι», επανερχόμενη σε συνέντευξη της στους Sunday Times επαναλαμβάνει μεν ότι «Οι χαρακτήρες [της ταινίας] δεν έχουν το βάθος που διαθέτουν οι ομηρικοί ήρωες», αλλά αναγνωρίζει ότι «η ταινία ήδη συμβάλλει σημαντικά στην ενίσχυση του ενδιαφέροντος του κοινού για την αρχαία ελληνική γραμματεία» και τονίζει: «Οι μεταφράσεις της Οδύσσειας, μεταξύ των οποίων και η δική μου, γίνονται ανάρπαστες…».
Σύμφωνα με τη Nielsen BookScan που επικαλείται το περιοδικό The Bookseller, οι πωλήσεις των εκδόσεων της Οδύσσειας αυξήθηκαν στη Βρετανία κατά 450% σε σχέση με την αντίστοιχη περσινή περίοδο. Στην αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για τον Όμηρο κάνουν αναφορά και ΜΜΕ της Αυστραλίας.
Ο τίτλος πρόσφατου δημοσιεύματος της WSJ είναι ενδεικτικός: «Μετά από 3.000 χρόνια, ο κόσμος διαβάζει επιτέλους την ‘Οδύσσεια’ -έστω και στη Wikipedia»
Η ταινία δεν έχει κυκλοφορήσει ακόμη σε χώρες όπως η Ιαπωνία (πρεμιέρα τον Σεπτέμβριο), η Νότια Κορέα και η Κίνα -μία εξ ορισμού τεράστια αγορά.
Η Charlotte Higgins επισημαίνει σε άρθρο γνώμης στον Guardian ότι, παρά τις αρετές της κινηματογραφικής μεταφοράς, η «Οδύσσεια» του Ομήρου παραμένει ασύγκριτη σε λυρισμό, πολυπλοκότητα και βάθος.
Ο δημόσιος διάλογος άνοιξε πρόωρα, μήνες προτού κυκλοφορήσει η ταινία και για λόγους που αποδεικνύονται άνευ σημασίας. Όποιος έχει δει την «Οδύσσεια» διαπιστώνει ότι η επιλογή της Λουπίτα Νιόγκο στον ρόλο της Ωραίας Ελένης, τα «λάθη» που επισήμαναν ήδη από την κυκλοφορία του τρέιλερ οι ιστορικοί, όσον αφορά τους αναχρονισμούς στις πανοπλίες και το «πλοίο Βίκινγκ» του Οδυσσέα, οι συμπυκνώσεις ή παραλείψεις επεισοδίων -μεταξύ αυτών, η συνάντηση του Οδυσσέα με την Ναυσικά στο Νησί των Φαιάκων-, ακόμη και το φινάλε, έρχονται σε δεύτερη μοίρα. Άλλωστε, δεν πρόκειται για ντοκιμαντέρ και ο Νόλαν δικαιούται τη δική του ανάγνωση.
Πέρα από αυτά, η μεγάλη εικόνα είναι άλλη.
Άνθρωποι κάθε ηλικίας σε όλο τον πλανήτη είτε άκουσαν πρώτη φορά για τον Όμηρο και τον Οδυσσέα, είτε επέστρεψαν με νέα περιέργεια σε μια ιστορία που θυμούνται αμυδρά ως παιδιά.
Το λεγόμενο «Ομηρικό ζήτημα» -εάν τα έπη είναι έργο ενός ανθρώπου ή γέννημα μίας μακραίωνης προφορικής παράδοσης ραψωδών- έγινε ευρέως γνωστό πέρα από τα όρια της ακαδημαϊκής κοινότητας και, το πιο σημαντικό, σε μία νέα γενιά.
Ο Τρωικός Πόλεμος, η ταύτιση της Τροίας -τα επάλληλα ευρήματα διαδοχικών πόλεων στον λόφο Χισαρλίκ, που χρονολογούνται από την 3η χιλιετία π.Χ. – και τα γεγονότα πέρα από τον μύθο για τις μεγάλες συγκρούσεις στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού, πυροδότησαν με αφορμή την ταινία το ενδιαφέρον των ΜΜΕ. Αίφνης δόθηκε βήμα σε ιστορικούς και αρχαιολόγους: Τι από όλα όσα αφηγούνται τα Ομηρικά έπη τεκμηριώνεται ιστορικά;
Ο ιερός θεσμός της φιλοξενίας -η υποδοχή του ξένου που μπορεί να είναι ένας μεταμφιεσμένος θεός, όπως ακούγεται και στην ταινία-, ο πόλεμος, ο νόστος -ο πόθος για την επιστροφή στην πατρίδα και την οικογενειακή εστία- αλλά και η ύβρις, ήλθαν ξανά στο προσκήνιο για να υπενθυμίσουν το ανθρώπινο μέτρο.
Καθηγητές κλασικών σπουδών ελπίζουν ότι η ταινία μπορεί να φέρει νέους φοιτητές στα αμφιθέατρα, σε μια εποχή κατά την οποία οι κλασικές σπουδές έχουν πάψει να είναι πρώτη επιλογή των εφήβων.
Μπορεί τα Ομηρικά έπη να είναι ο θεμέλιος λίθος της δυτικής λογοτεχνίας, μπορεί να έχουν γυριστεί κατά καιρούς ταινίες και σειρές που έχουν αποπειραθεί να μεταφέρουν στην οθόνη την «Οδύσσεια», ωστόσο πρώτη φορά γίνεται τόσος ντόρος.
Είναι τύχη αγαθή το γεγονός ότι ο Κρίστοφερ Νόλαν -ο οποίος έχει σπουδάσει αγγλική φιλολογία στο Λονδίνο- έστρεψε το βλέμμα στον Όμηρο. Επειδή κατάφερε να αναζωογονήσει το ενδιαφέρον για την Οδύσσεια γυρίζοντας μία ταινία τόσο μεγάλης κλίμακας χωρίς εύκολες λύσεις.
Τα στοιχεία έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον: Εκτός από κάποιες σκηνές που γυρίστηκαν σε στούντιο στην Καλιφόρνια, έκανε γυρίσματα σε 6 χώρες -και στην Ελλάδα- με πάνω από 2.000 κομπάρσους, κατασκευάζοντας 60 σκηνικά -μόνο το σκηνικό της Τροίας ήταν άνω των 10.219 τετραγωνικών μέτρων- μεταξύ των οποίων ένας Δούρειος Ίππος ύψους 10 μέτρων. Για την ακρίβεια, κατασκευάστηκαν πολλοί Δούρειοι Ίπποι, αλλά αυτός που χρησιμοποιήθηκε στις παραλίες του Μαρόκου σύρθηκε επανειλημμένα πάνω στην άμμο, μέχρι που άρχισε να διαλύεται.
Η σκηνή της καθόδου του Οδυσσέα στον Άδη για να συναντήσει τον Τειρεσία και να τον ρωτήσει πώς θα επιστρέψει στην Ιθάκη, γυρίστηκε υπό (παγωμένη) βροχή, σε μία απόκοσμη, τεράστια παραλία με μαύρη άμμο στην Ισλανδία, Ιούνιο μήνα, την εποχή που το φως της μέρας διαρκεί σχεδόν όλο το 24ωρο.
Ο Νόλαν χρησιμοποίησε κινηματογραφικά τεχνάσματα -και όχι CGI– για να δημιουργήσει τους τρομακτικούς Λαιστρυγόνες. Οι ανθρωποφάγοι γίγαντες ζωντάνεψαν χάρη σε έναν συνδυασμό τεράστιων αληθινών σκηνικών, συστημάτων καλωδίων και παραδοσιακών κινηματογραφικών οπτικών ψευδαισθήσεων με προοπτική. Μία από τις πιο εντυπωσιακές στιγμές της ταινίας στήθηκε απευθείας μπροστά από την κάμερα και όχι στον υπολογιστή.
Η σπηλιά του Κύκλωπα δεν ήταν σκηνικό. Γυρίστηκε μέσα στο Σπήλαιο του Νέστορα, που βλέπει τον όρμο της Βοϊδοκοιλιάς, 17 χλμ. βόρεια της Πύλου. Η σκηνή του κυνηγιού Τηλέμαχου και Μενέλαου στη Σπάρτη γυρίστηκε σε έναν ελαιώνα στη Μεσσηνία, ενώ τα εξωτερικά πλάνα της επιστροφής του Αγαμέμνονα στην Κλυταιμνήστρα στο Κάστρο της Μεθώνης και στην Ακροκόρινθο.
Ηθοποιοί και συνεργείο έκαναν επί τρεις εβδομάδες ανάβαση σε έναν λόφο ύψους 300 μ. για να φτάσουν στο «Παλάτι του Οδυσσέα». Ο Νόλαν επέλεξε να γυρίσει τις σκηνές της Ιθάκης σε ένα κάστρο του 15ου αιώνα, στο ιταλικό νησί Φαβινιάνα. Το πρόβλημα; Οι ιταλικές αρχές δεν επέτρεψαν στην παραγωγή να κατασκευάσει δρόμο πρόσβασης στον ιστορικό χώρο, οπότε το μεγαλύτερο μέρος του καστ και της ομάδας παραγωγής -συμπεριλαμβανομένου και του ίδιου του Νόλαν- έκανε την απότομη ανάβαση κάθε πρωί. Τελικά, η παραγωγή κατασκεύασε ένα τελεφερίκ και χρησιμοποίησε ακόμη και ελικόπτερα για τη μεταφορά εξοπλισμού, αλλά η καθημερινή πεζοπορία εξελίχθηκε σε ένα απροσδόκητο τελετουργικό που ενίσχυσε τους δεσμούς της ομάδας, όπως δήλωσαν αργότερα.
Οι σκηνές στο νησί της Κίρκης γυρίστηκαν λίγο έξω από το Κάλεν, στα Χάιλαντς της Σκωτίας, σε ένα σημείο «που έδινε την αίσθηση ότι βρισκόταν στη μέση του πουθενά».
Ο Ματ Ντέιμον και οι ηθοποιοί που υποδύονται τους συντρόφους του Οδυσσέα έκαναν μαθήματα κωπηλασίας, ενώ η Άνν Χάθαγουεϊ έμαθε να υφαίνει, χρησιμοποιώντας με τη βοήθεια ειδικού έναν αρχαίου τύπου κάθετο αργαλειό.
Η περιπέτεια του θρυλικού βασιλιά της Ιθάκης έχει νικήσει τον χρόνο. Η ιστορία του δεν γέρασε, όμως οι εποχές αλλάζουν και μαζί τους και οι άνθρωποι που τη διαβάζουν. Και κάθε εποχή χρειάζεται έναν τρόπο για να ξανασυστηθεί μαζί της. Υπό αυτή την έννοια, η ταινία του Νόλαν γίνεται μία νέα γέφυρα μεταξύ του Ομηρικού έπους και του σημερινού κοινού. Και μόνο γι’ αυτό ας είμαστε ευγνώμονες.
