Διάσημη ποπ σταρ, γνωστή για τις επιτυχίες της όπως και για την προσωπική της ζωή -που ευκαιρίας δοθείσης απασχολεί έντονα τον διεθνή Τύπο-, η Dua Lipa έχει τον τελευταίο καιρό αποκτήσει επίσης τη φήμη ενός δημοσίου προσώπου με σημαντική επιρροή στον χώρο του βιβλίου.
Μέσα από τη λέσχη ανάγνωσης Service95, την οποία ίδρυσε το 2023, έχει αναδείξει την αγάπη της για τη λογοτεχνία σε βασικό στοιχείο της δημόσιας εικόνας της. Συνομιλεί σε podcast με συγγραφείς, δίνει το «παρών» σε εκδηλώσεις που σχετίζονται με το Βραβείο Booker, ενώ σύμφωνα με δημοσιεύματα, με τον σύζυγό της, Κάλουμ Τέρνερ, ήρθαν κοντά χάρη στην κοινή τους αγάπη για το βραβευμένο μυθιστόρημα «Trust» («Παρακαταθήκη», στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο) του Ερνάν Ντίας.
Η πιο πρόσφατη πρωτοβουλία της, ωστόσο, δεν αφορά την προβολή ενός συγκεκριμένου συγγραφέα ή λογοτεχνικού θεσμού, αλλά την ίδια την ελευθερία της ανάγνωσης.
Η Manifesto Library, ο πρώτος φυσικός χώρος της λέσχης ανάγνωσης που ίδρυσε, βρήκε στέγη στο υπόγειο του διάσημου βιβλιοπωλείου Livraria Lello, στο Πόρτο της Πορτογαλίας και φιλοξενεί 100 τίτλους «που αμφισβητούν την εξουσία, τη λογοκρισία, τον αποκλεισμό και τις κυρίαρχες αφηγήσεις», όπως αναφέρεται στο σχετικό δελτίο Τύπου.
Με άλλα λόγια, πρόκειται για βιβλία που έχουν απαγορευτεί ή έχουν βρεθεί στο στόχαστρο της λογοκρισίας. Η έναρξη λειτουργίας της βιβλιοθήκης πριν από λίγες εβδομάδες, στις 27 Ιουνίου, έτυχε μεγάλης δημοσιότητας, με πολλούς να επαινούν τόσο την κοινωνική ευαισθησία της όσο και το εκλεπτυσμένο λογοτεχνικό της γούστο. Η υπεράσπιση της ελευθερίας της ανάγνωσης άλλωστε, είναι μια υπόθεση που προκαλεί θετικούς συνειρμούς.
Παραδόξως ωστόσο, η είσοδος στη Manifesto Library μόνο εύκολη δεν είναι. Το περίφημο βιβλιοπωλείο, που άνοιξε τις πύλες του το 1906, γνωστό για την εντυπωσιακή αρχιτεκτονική του, κατακλύζεται καθημερινά από επισκέπτες, γεγονός που οδήγησε μία δεκαετία πριν στην καθιέρωση εισιτηρίου με προκαθορισμένη ώρα εισόδου. (Το εισιτήριο είναι ένα ticket voucher που λειτουργεί ταυτόχρονα ως κουπόνι αγοράς βιβλίου, ενώ η φθηνότερη επιλογή κοστίζει λίγο περισσότερο από 15 ευρώ).
Στα ράφια εκτίθεται η μόνιμη συλλογή της βιβλιοθήκης, την οποία επιμελήθηκαν από κοινού η ομάδα του Service95 και οι υπεύθυνοι του βιβλιοπωλείου, συγκεντρώνοντας τίτλους από ολόκληρο τον κόσμο.
Παρ’ όλα αυτά, η συλλογή δίνει ιδιαίτερη έμφαση στις ΗΠΑ. Όπως λέει στο The Atlantic και στη δημοσιογράφο Sophia Nguyen, η Φρανσίσκα Πέντρο Πίντο, επικεφαλής επιχειρηματικής ανάπτυξης του Livraria Lello, αυτό οφείλεται αφενός στο ότι «οι ΗΠΑ προβάλλουν εαυτόν ως τη χώρα της ελευθερίας» και αφετέρου στο γεγονός ότι οι Αμερικανοί ήταν πέρυσι η μεγαλύτερη ομάδα επισκεπτών του βιβλιοπωλείου.
Συνεπώς, οι 100 τίτλοι περιλαμβάνουν εμβληματικά έργα του αμερικανικού «κανόνα» των απαγορευμένων βιβλίων, όπως το «1984» και «Η Φάρμα των Ζώων» του Τζορτζ Όργουελ, το «Φαρενάιτ 451» του Ρέι Μπράντμπερι, η «Αγαπημένη» της Τόνι Μόρισον, «Τα σταφύλια της οργής» του Τζον Στάινμπεκ, «Η ιστορία της θεραπαινίδας» της Μάργκαρετ Άτγουντ, βιβλία του Σαλμάν Ρούσντι και της Όλγκα Τοκάρτσουκ.
Περιλαμβάνει επίσης ένα μυθιστόρημα που γνώρισε τεράστια εμπορική επιτυχία, το «Πατσίνκο» της Μιν Τζιν Λι, καθώς και ένα ιστορικό μυθιστόρημα που δεν γνώρισε μεγάλη απήχηση («Ο αχός της εποχής» του Τζούλιαν Μπαρνς) –κανένα από τα οποία δεν έχει ποτέ απαγορευτεί.
Ίσως το εγχείρημα μοιάζει αντιφατικό, σχολιάζει η Sophia Nguyen: Ένας ναός αφιερωμένος στην ελευθερία της ανάγνωσης, ο οποίος είναι προσβάσιμος μόνο σε όσους πληρώνουν εισιτήριο, που φιλοξενεί βιβλία τα οποία, στην πλειονότητά τους, είναι ήδη ευρέως διαθέσιμα. Ίσως όμως να είναι αναπόφευκτο, καθώς οι σημερινές αντιπαραθέσεις γύρω από την απαγόρευση βιβλίων είναι πολύ πιο δύσκολο να οριστούν.
Λογοκρισία αλλά και πρωτοφανής πρόσβαση στα βιβλία – Η δήλωση του Στίβεν Κινγκ
Αυτό που άλλοτε εκδηλωνόταν ως αποσπασματικές πράξεις λογοκρισίας έχει εξελιχθεί σε ένα εξαιρετικά οργανωμένο και πολύ ευρύτερης κλίμακας φαινόμενο.
Σύμφωνα με την American Library Association, από το 2001 έως το 2020 καταγράφονταν κατά μέσο όρο περίπου 273 τίτλοι ετησίως που γίνονταν στόχος αιτημάτων απαγόρευσης. Μόνο το 2025 όμως, κατατέθηκαν αιτήματα απαγόρευσης για περισσότερους από 4.000 τίτλους.
Ομάδες ακτιβιστών διακινούν πλέον εκτενείς και λεπτομερείς καταλόγους βιβλίων που θεωρούν προβληματικά. Παράλληλα, νέοι νόμοι στη Φλόριντα, την Αϊόβα και σε άλλες Πολιτείες έδωσαν επιπλέον ώθηση στις εκστρατείες αυτές, διευρύνοντας τον ορισμό του περιεχομένου που θεωρείται «ευαίσθητο» ή «ακατάλληλο».
Αρκετές ακόμη Πολιτείες έχουν θεσπίσει μηχανισμούς που επιτρέπουν την ταυτόχρονη απαγόρευση ενός τίτλου σε όλες τις σχολικές περιφέρειές τους. Στην πιο πρόσφατη καταγραφή της, που αφορά τη σχολική χρονιά 2024-2025, η PEN America κατέγραψε 6.870 περιπτώσεις νέων περιορισμών στην πρόσβαση σε βιβλία. Οι περιπτώσεις αυτές διαφέρουν σημαντικά ως προς τη βαρύτητά τους. Για την PEN America, ένα βιβλίο θεωρείται ότι έχει «απαγορευτεί» ακόμη και όταν ένα σχολείο το μετακινεί σε άλλο τμήμα της βιβλιοθήκης, απαιτεί γονική άδεια για την πρόσβασή του, το αποσύρει προσωρινά για επανεξέταση ή το αφαιρεί από τα ράφια για οποιοδήποτε χρονικό διάστημα. Ορισμένοι τίτλοι τελικά επιστρέφουν στις βιβλιοθήκες, αν και έχουν γίνει ελάχιστες προσπάθειες να καταγραφεί πόσοι ακριβώς.
Όποια κι αν είναι η τελική τύχη ενός βιβλίου, οι συνέπειες αυτών των απαγορεύσεων μπορεί να είναι σοβαρές. Πάντως, και για τους ίδιους τους συγγραφείς -ιδίως για όσους είναι τόσο δημοφιλείς ώστε οι απαγορεύσεις δύσκολα μπορούν να τους πλήξουν ουσιαστικά- η ένταξη των έργων τους σε καταλόγους απαγορευμένων βιβλίων μπορεί να λειτουργήσει ως στοιχείο κύρους. «Είμαι πλέον ο συγγραφέας με τα περισσότερα απαγορευμένα βιβλία στις Ηνωμένες Πολιτείες», αστειεύθηκε με μία διάθεση αυτοσαρκασμού ο Στίβεν Κινγκ πέρυσι. «Ίσως να διαβάζατε ένα από αυτά για να καταλάβετε επιτέλους προς τι όλη αυτή η φασαρία».
Την ίδια στιγμή, οι περισσότεροι αναγνώστες ζουν σε μια εποχή πρωτοφανούς πρόσβασης στα βιβλία. Ο αριθμός των νέων εκδόσεων συνεχίζει να αυξάνεται -μόνο το 2025 κυκλοφόρησαν στις ΗΠΑ περισσότεροι από 640.000 νέοι τίτλοι, σημειώνοντας αύξηση 6,6% σε σχέση με το προηγούμενο έτος- ενώ οι τιμές των βιβλίων αυξάνονται με βραδύτερο ρυθμό από τον πληθωρισμό. Η αλυσίδα Barnes & Noble ανέκαμψε δυναμικά, όπως και τα ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία, τα οποία ευνοήθηκαν από τη μεταπανδημική επιθυμία του κοινού για δια ζώσης εκδηλώσεις και προτάσεις βιβλίων που δεν βασίζονται στους αλγόριθμους.
Αυτές οι δύο πραγματικότητες -η ολοένα πιο επιθετική λογοκρισία, από τη μία, και η άνευ προηγουμένου αφθονία πρόσβασης στα βιβλία, από την άλλη- συγκρούονται με τρόπους που συχνά προκαλούν σύγχυση.
«Η Dua Lipa θέλει απλά να κάνει τον κόσμο να ανοίξει ένα βιβλίο»
Η αποστολή του βιβλιοπωλείου, όπως τη διατυπώνει η Πέντρο Πίντο, είναι να «μετατρέπει» τους επισκέπτες σε αναγνώστες». Υπό αυτό το πρίσμα γίνεται σαφέστερος και ο πραγματικός σκοπός της Manifesto Library. Πολλοί τουρίστες αντιμετωπίζουν τα βιβλία ως φόντο για μια φωτογραφία ή ως αναμνηστικό των διακοπών τους. Στο υπόγειο του βιβλιοπωλείου, όμως, ίσως βρουν το κίνητρο να ανοίξουν πραγματικά ένα βιβλίο και να αρχίσουν να διαβάζουν.
Όταν το έγκριτο περιοδικό Rolling Stone ανακοίνωσε τα εγκαίνια της Manifesto Library, έγραφε χαρακτηριστικά: «Η Dua Lipa θέλει απλά να κάνει τον κόσμο να ανοίξει ένα βιβλίο». Κι ίσως, εν τέλει, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι τα περισσότερα από αυτά τα 100 βιβλία είναι στην πραγματικότητα διαθέσιμα, το νόημα της πρωτοβουλίας συνοψίζεται στα ίδια τα λόγια της: «Γιατί αυτό που διακυβεύεται δεν είναι μόνο το μέλλον της ανάγνωσης, αλλά και η ικανότητα μιας κοινωνίας να φαντάζεται, να ερμηνεύει και να διαμορφώνει το ίδιο της το μέλλον».
Με πληροφορίες από The Atlantic, Rolling Stone
